<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 91

# Citikanda 91

Citikāṇḍa 91

- **Language:** Sanskrit

### [91.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.1)

atha vātahomā̍njuhoti | ( tī ) ime vai lokā 'eṣo'gnivvā̍yurvvātahomā 'eṣu tallokeṣu vāyuṃ dadhāti tasmādayameṣu lokeṣu vāyuḥ

### [91.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.2)

( rbā ) bāhu̍henābhi̱prāha̍rati | ( tyā ) āto vā'asya sa vāyuryya  
'eṣu lokeṣvatha yu 'imām̐llokānpareṇa vvāyustamasminnetaddadhāti

### [91.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.3)

bahi̍vvediriyaṃ vai bve̍diḥ | ( rā ) āto vā'asya sa vvāyuryyo'syāmutha yu 'imāṃ pareṇa vāyustamasminnetaddadhāti

### [91.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.4)

( tya ) añjalinā nu hyetasyaitīvābhi̱patti̍rasti svāhākāreṇa juhoti  
hyeṣo'dho dhurama̱sau vā'āditya 'eṣa ra̱tho'rvāṃcīnaṃ tadādityādvāyuṃ  
dadhāti tasmādeṣo'rvācīnamevātaḥ pavate

### [91.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.1-2)

atha vātahomāñjuhoti | ime vai lokā eṣo'gniḥ, vāyurvātahomāḥ | eṣu tallokeṣu vāyuṃ dadhāti  
tasmādayameṣu lokeṣu vāyuḥ

### [91.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.2-2)

bāhenābhiprāharati | ātto vā asya sa vāyuḥ-ya eṣu lokeṣu | atha ya imāṃllokānpareṇa  
vāyuḥ-tamasminnetaddadhāti

### [91.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.3-2)

bahirvedeḥ | iyaṃ vai vediḥ | ātto vā asya sa vāyuḥ-yo'syām | atha ya imāṃ pareṇa vāyuḥtamasminnetaddadhāti

### [91.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.4-2)

añjalinā | na hyetasyaitīvābhipattirasti | svāhākāreṇa | juhoti hi | adho'dho dhuram | asau  
vā'āditya eṣa rathaḥ | arvācīnaṃ tadādityādvāyuṃ dadhāti | tasmādeṣo'rvācīnamevātaḥ pavate

### [91.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.5)

samudro'si nabhasvāniti | ( tya ) asau vai lokaḥ samudro nabhasvānārdradānurityeṣa hyārdraṃ dadāti tayo'muṣmim̐lloke vāyustamasminnetaddadhāti  
śambhūrmayobhūrabhi mā vāhi svāheti śivaḥ syono'bhi mā vāhītyetat

### [91.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.6)

( nmā ) māruto'si marutāṃ gaṇa 'iti | ( tya ) antarikṣaloko vai  
māruto marutāṃ gaṇastadyo'ntarikṣaloke vāyustamasminnetaddadhāti śambhūrmayobhūrabhi mā vāhi svāheti śivaḥ syono'bhi mā vāhītyetat

### [91.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.7)

(da) ava̱syūrasi duvasvā̱niti̍ | (tya) a̱yaṃ vai lo̱ko'va̍syūrduvasvā̍sta̱dyo'smim̐llo̱ke vā̱yustama̍sminne̱tadda̍dhāti śambhūrmmayo̱bhūra̱bhi mā vā̱hi svāheti̍  
śi̱vaḥ syo̱no'bhi̍ mā vā̱hītye̱vaitat

### [91.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.8)

( tri ) tribhirjuhoti | traya ime lokā'atho trivṛdagniryāvānagniyyāvatyasya mātrā tāvataiva tadeṣu lokeṣu vāyuṃ dadhāti

### [91.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.9)

yadveva vātahomāñjuhoti | (tye) etamevaitadrathaṃ yunaktyetadvai devā 'eta1m̐  
ratham̐ sarvvebhyaḥ kāmebhyo'yuñjata yuktena sumaśravāmahā'iti tena yuktena  
sarvvānkāmāntsumāśnuvata tathaivaitadyajamāna 'eta1m̐ ratham̐ sarvvebhyaḥ kāmebhyo yuṅkte yuktena sumaśravā'iti tena yuktena sarvvānkāmāntsamaśnute

### [91.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.10)

vātahomairyunakti | prāṇā vai vātahomāḥ prāṇairevainametadyunakti tribhiryunakti trayo vai prāṇāḥ prāṇo'udāno vyānastairevainametadyunaktyudho'dho  
dhuramudho'dho hi dhuraṃ yogyaṃ yuñjanti hastābhyām̐ hastābhyām̐ hi yogyaṃ  
yuñjanti viparikrāmaṃ viparikrāmatham̐ hi yogyaṃ yuñjanti

### [91.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.11)

sa dakṣiṇāyuggumevāgre yunakti | ( tyu ) atha savyāyuggamatha dakṣiṇāpraṣṭimevaṃ deva̱tre'tha manuṣye taṃ nābhiyuñjyānnedyuktamabhiyunajānīti vyāhanaṃ tu  
dadyādyuktena bhunajā'iti tamamuryaiva harantyādhvaryorāvasathādupari hyeṣa tumadhvaryave dadāti sa hi tena karoti taṃ tu dakṣiṇānāṃ kāle'nudiśet

### [91.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.12)

( 'tha ) atha ruma̱tīrjuhoti | ( tyu ) atraiṣa survo'gniḥ saṃskṛtaḥ sa  
'eṣo'tra rucamaicchattasmindevā 'etābhī ruma̱tībhī rucamadadhustathaivāsminnayametaddadhāti

### [91.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.13)

atha ruṅmatīhomaḥ  
yudveva ruṅmatīrjuhoti | prajāpatervistrastādugudakrāmataṃ yatra devāḥ samuskurvvam̐stadasminnetābhī ruṅmatībhī rucamadadhustathaivāsminnayametuddadhāti

### [91.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.14)

( śataṃ 6000 )  
yāste'agne sūrye rucaḥ| (co) yā vo devāḥ sūrye ruco rucaṃ no dhehi brāhmaṇeṣviti ruca rucamityamṛtatvaṃ vai rugamṛtatvamevāsminnetaddadhāti tisra  
'āhutīrjuhoti trivṛdagniryāvānagniyarvvatyasya mātrā tāvataivāsminnetadgucaṃ dadhāti

### [91.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.15)

(tyu) atha vāruṇīṃ juhoti | (tyu ) atraiṣa survvo'gniḥ saṃskarutaḥ su  
'eṣo'tra vvaruṇo devatā tasmā'etuddhavirjuhoti tudenaham̐ haviṣā devatāṃ  
karoti yasyai vai devatāyai havigṛhyate sā devatā na sā yasyai nu gṛhyate  
vvāruṇya'carcā svenaivainametadātmanā svayā devatayā prīṇāti

### [91.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.16)

yudveva vāruṇīṃ juhoti | prajāpatervistrastādvīryamudakrāmattaṃ yutra devāḥ  
samaskurvam̐sta̱dasminnetayā vīrya̍madadhustathaivāsminnayameta̱ddadhāti vāruṇya'rcā kṣatraṃ vai varuṇo vīryaṃ vai kṣatraṃ vīryeṇaivāsminnetadvīryaṃ dadhāti

### [91.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.17)

tuttvā yāmi brahmaṇā vvandamāna 'iti | tuttvā yāce brahmaṇā vvandamāna  
'ityetattadāśāste yujamāno ha̱virbhi̱riti taddyamāśāste yujamāno havi̱rbhirityetadaheḍamāno vvaruṇeha bodhītyakrudhyanno vvaruṇeha bodhītyetaduruśam̐sa mā na 'āyuḥ pramoṣīdityātmanaḥ paridāṃ vadate

### [91.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.18)

( te'thā ) athā̱rkāśva̍medhayoḥ sa̱ṃtatī̱rjuhoti | (tya) ayaṃ vā̱'agni̱ra̱rko'sā̱vādityò'śva̍medhastau sṛ̱ṣṭau nā̱naivā̍stāṃ tau devā̍ 'e̱tābhi̍rā̱huti̍bhiḥ sumatantvanta̱sama̍dadhusta̱thaivainā̱vaya̱meta̱detābhi̍rā̱huti̍bhiḥ sa̱ṃtano̍ti saṃda̍dhāti

### [91.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.19)

svarṇa gha̱rmaḥ svāheti̍ | (tya ) asau vā̱'ā̍di̱tyo gha̱rmo'muṃ tadā̍di̱tyama̱sminna̱gnau prati̍ṣṭhāpayati

### [91.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.20)

svarṇārkaḥ svāheti̍ | (tya ) ayama̱gnira̱rka 'i̱maṃ tada̱gnima̱muṣmi̱nnādi̍tye  
prati̍ṣṭhāpayati

### [91.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.21)

svarṇa śu̱kraḥ svāheti̍ | ( tya) asau vā̱'ā̍di̱tyaḥ śu̱krastaṃ puna̱ramutra̍ da̱dhāti̍

### [91.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.22)

svarṇa jyotiḥ svāheti̍ | (tya) ayama̱gniyoṃti̱staṃ puna̱riha̱ dadhā̍ti

### [91.18-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.18-2)

atha santatihomaḥ  
athārkāśvamedhayoḥ santatīrjuhoti | ayaṃ vā agnirarkaḥ, asāvādityo'śvamedhaḥ | tau sṛṣṭau nānevāstām | tau devā etābhirāhutibhiḥ samatanvan, samadadhuḥ | tathaivaināvayametadetābhirāhutibhiḥ  
saṃtanoti, saṃdadhāti

### [91.19-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.19-2)

"svarṇa gharmaḥ svāhā"-iti | asau vā ādityo gharmaḥ | amuṃ tadādityamasminnagnau pratiṣṭhāpayati

### [91.20-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.20-2)

"svarṇārkaḥ svāhā"-iti | ayamagnirarkaḥ | imaṃ tadagnimasminnāditye pratiṣṭhāpayati

### [91.21-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.21-2)

"svarṇa śukraḥ svāhā "-iti | asau vā ādityaḥ śukraḥ | taṃ punaramutra dadhāti

### [91.22-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.22-2)

"svarṇa jyotiḥ svāhā"-iti | ayamagnirjyotiḥ| taṃ punariha dadhāti

### [91.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.23)

svarṇa sūryaḥ svāheti | ( tya ) asau vā'ādityaḥ sūryo'muṃ tadādityamasya sarvasyottamaṃ dadhāti tasmādeṣo'sya sarvasyottamaḥ

### [91.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.24)

pañcaitā 'āhutīrjuhoti | pañcacitiko'gniḥ pañcartavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināvetatsaṃtanoti saṃdadhāti

### [91.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.25)

yadrevāhu | svarṇa gharmaḥ svāhā svarṇārkaḥ svāhetyusyaivaitānyagrennāmāni  
ttānyetatprīṇāti tāni haviṣā devatāṃ karoti yusyai vai devatāyai havirgṛhyate sā devatā na sā yusyai na gṛhyate'tho'etānevaitadagninsminnagno  
nāmagrāhaṃ dadhāti

### [91.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.26)

pañcaitā 'āhutīrjuhoti | pañcacitiko'gniḥ pañcartavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaitametadannena prīṇāti

### [91.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.27)

( tya ) athāta'āhutīnāmevāvapanasya | yāṃ kāṃ ca brāhmaṇavatīmāhutiṃ  
vidyāttāmetasminkāle juhuyātkāmebhyo vā'etam̐ rathaṃ yuṅkte tudyāṃ kāṃ  
cātrāhutiṃ juhotyāsāṃ tām̐ satīṃ juhoti

### [91.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91.28)

tudāhuḥ | ( naṃ ) na juhuyānnedatirecayānīti sa vai juhuyādeva kāmebhyo vā  
'etā 'āhutayo hūyante na vai kāmānāmatiriktamsti

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.9.4.2.2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.91) · Pramāṇa
