Vedārthaprakāśa
Commentary on Daivata Brāhmaṇa (Devatādhyāyabrāhmaṇa)
- Language
- Sanskrit
- Author
- Sāyaṇācārya
- Extent
- 68 passages, 1,463 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Devatadhyaya Brahmanam Sayana; ed. B. R. Sharma · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.10
tatrādau sāmnāṃ nidhanabhedena taddevatābhidhānāya tā evānukramate —
2.1
etāḥ sāmadevatāḥ iti śeṣaḥ |
tatrādāvagnidevatyāni sāmānyāha —
2.2
nidhanaṃ nāma pāñcabhaktikasya sāptabhaktikasya vā sāmno'ntyo bhāgaḥ | sarvatra sāmnāṃ caturvidhaṃ nidhanam | svaro nidhanamiḍā vāgiti | tadetaddevānte
nidhanam ] antarnidhanamiti ca dvedhā | tatra nidhanāditritayavyatiriktasya svara iti rūḍhyā nāmadheyam | iḍānidhanāni kāleyarauravādīni | bāhyākṣaranairapekṣyeṇa ṛgantyapadānyeva yatra nidhanasthānīyāni tāni padanidhanāni yaudhājayasaṃhitādīni | īkāranidhanāni mahāvatsapramahāvairājādīni | uktatrividhanidhanāni yāni sāmāni tānyetānyāgneyāni agnidevatākāni |
athendradevatyānyāha —
2.3
ādiṣṭebhyaḥ iḍānidhanānītyādyuktebhyaḥ sarvāṇi svārāṇi prājāpatyāni iti vakṣyamāṇebhyaśca [ anyāni ] vyatiriktāni yāni nidhanavanti santi tāni sarvāṇi aindrāṇi iti jānīyāt |
atha prajāpatidevatākānyāha —
2.4
svaryamāṇam ṛgantyākṣaraṃ hāikāraśca svaranidhanam | tadvanti sarvāṇi prājāpatyāni iti |
uktalakṣaṇaṃ sāma svayamevodāharati --
2.5
etad hāikārayuktasyodāharaṇam |
atha somadevatyānyāha --
2.6
yāni ṛgakṣaravyatiriktastobharahitāni kevalaṛgbhāvayuktāni tāni ṛksāmāni |
svayameva tānyudāharati --
2.7
atha varuṇadevatyānyāha --
2.8
vāṅnidhanavanti vāṅnidhanāni vāruṇāni |
uktalakṣaṇaṃ sāma udāharati --
2.9
atha tvaṣṭṛdevatyānyāha --
2.10
akṣaramanusvaryate yeṣu tāni yathoktāni |
tānyudāharati —
2.11
athāṅgirodevatyānyāha —
2.12
abhisomāsa āyavaḥ (sā. 518) ityādiṣu gītāni svaḥpṛṣṭhāni|
atha pūṣadevatyānāṃ lakṣaṇamāha —
2.13
kāśītadaivodāsādīni svarṇidhanāni |
atha sārasvatasya lakṣaṇamāha —
2.14
yadyapi vāṅnidhanāni vāruṇānīti pūrvamevoktaṃ tathāpyetayorutpanne eva vāṅnidhane sārasvate | ata evoktadvayavyatiriktānāṃ vāruṇatvādapunaruktiḥ |
athaindrāgnasya lakṣaṇamāha —
2.15
ya ānayatparāvataḥ (sā. 127) [ityasyāṃ ye] dve sāmnī utpanne te indrāgnidevatye |
athāgneyendrayoḥ sāmanī āha —
2.16
upa no haribhiḥ sutam (grāma. 4. 4. 150. 2) ityasyānte sutaṃ rayiṣṭhā ityetad gīyate | tathā sahorayiṣṭhā ityetad yaste madāyāṃ [ityasyāḥ] (13. 1. 470. 3) tṛtīye gīyate | te ubhe apyāgneyendre | evaṃ nidhanabhedena sarveṣāṃ sāmnāṃ sāmānyena agnyādīndrāgniparyantā daśa devatā draṣṭavyāḥ | āgneyendrayornirdeśe'pyaindrāgnasyaiva viparyāsādananyatvam |
atha prakārāntareṇa nidhanavaśāt kṛtsnasāmnāṃ devatābhidhānāya tā evānukramate —
2.17
yathāgnyādayaḥ pratyekaṃ sāmadevatāḥ evaṃ vasvādayo'pi saṃghātmakāḥ sarveṣāṃ sāmnāṃ nidhanacatuṣṭayabhedena devatāḥ |
atha nirdeśakrameṇaiva tāsāṃ sāmāni vibhajya darśayati —
2.18
svaranidhanādibhedena sāmānyabhāgānāṃ cāturvidhyam | [tatra] svareḍāvāṅnidhanavyatiriktasya nidhanatvamiti pūrvamevoktam | eteṣāṃ lakṣaṇāni ca pradarśitāni |
nanu sāmnāṃ pūrvamevāgnyādidevatākatvaṃ vyavasthitam | itaḥ paramapi sarvāṇyāgneyānītyādinā vakṣyate ca | [ataḥ] kimarthaṃ vasvādidevatākatvakathanamiti tatrāha —
2.19
bhūyaso bhāvo bhūyastvam | saṃghaśa ityarthaḥ | tadanatikramya pradeśāḥ sāmnāṃ vasvādyupadeśā vartante | ata uktāgneyādyapekṣayā vasvādikaivatānyabhyantarāṇi | pṛthak pṛthak devatābhidhānāt pūrvoktānāṃ bāhyatvam | idānīṃ saṃghaśo'bhidhānādāntaratvam |
athoktaprakāradevatābhidhānena nigūḍhataraṃ sāmnāṃ devatāparijñānaprakāramāha–
2.20
pūrvatra sāmnāṃ caturthā vibhāgena devatācatuṣṭayābhidhānameva | iha tu sarveṣāmapi sāmnāmagnyādidevatākatvābhidhānādantarataratvam | svarāṇāṃ prājāpatyatvaṃ pūrvavadeva | atra auśanakāvādisvarasaṃgrahārthatvāt apaunaruktyam | ata evāntarataratvam |
athoktaprakārādapi laghūtaraṃ devatāparijñānaprakāramāha –
2.21
kṛtsnasāmnāṃ brahmaṇaivādau sṛṣṭestattaddevatāvyājena tasyaiva pratipādyatvāt brāhmatvam |
atha sāmnāṃ devatāsaṃbandhaviṣaye jñātavyaṃ rahasyamāha –
2.22
kaiṣā upaniṣaditi darśayati —
2.23
ṛk prasiddhā | sāma gītyātmakam | svaraḥ kruṣṭādiḥ |
astvevam | tataḥ kim ? ityata āha —
2.24
ṛkṛta ākhyānāni yajñāyajñīyavāravantīyayadvāhiṣṭhīyaprabhṛtīni | teṣāṃ mātṛbhūtaṛgrūpenākhyānāt mātṛtastānyākhyāyante | sāmata ākhyātāni yaudhājayaprabhṛtīni | tāni pitṛta ākhyāyante | svarata ākhyātāni vāmadevyādīni | prajāpatitastānyākhyāyante | evaṃ samastasyodgīthasyodgānakarmaṇa ṛksāmasvarā iti trayo'vayavāste pṛthak pṛthak mātādibhedena prasiddhā bhavanti |
athodgīthasyoktavidhatvaṃ praśaṃsati —
2.25
bandhavo mātādayastadvān | na kevalaṃ bandhumattvaṃ kiṃtu teṣāṃ matyaḥ matārhaḥ saṃmataśca |
uktārthaparijñātāraṃ praśaṃsati —
2.26
spaṣṭo'rthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe devatādhyāye pañcame brāhmaṇe prathamaḥ khaṇḍaḥ |
pūrvasmin khaṇḍe sāmnāṃ bahudhā devatā uktāḥ | atha tadāśrayabhūtaṛgāśritānāṃ chandasāṃ devatā vidhāsyati | idānīṃ teṣāṃ varṇānabhidhātuṃ pratijānīte —
3.1
vakṣyante iti śeṣaḥ |
atha gāyatryādibhedena varṇaviśeṣānāha —
3.2
sāraṅgaṃ śabalam | śeṣāḥ spaṣṭāḥ | eteṣāmakṣarasaṃkhyāṃ tu — atha chandāṃsi | gāyatryuṣṇig (kātyāyanasarvānukramasūtra 5. 1-2) ityupakramya caturviṃśatyakṣarādīni caturuttarāṇi (kā. sa. sū. 5. 3) ityanukramaṇyāmukta tvāt caturviṃśatyakṣaraprabhṛti catvāri catvāri akṣarāṇi adhikāni uṣṇigādiṣu draṣṭavyāni |
athātijagatīprabhṛtīnāṃ varṇānāha —
3.3
ato yānyanyāni gāyatryādisaptacchandovyatiriktāni atijagatīprabhṛtīni utkṛtiparyantāni teṣāṃ śyāvaṃ kapiśavarṇaṃ vidyāt | tathendro viśvasya rājati (sā. 456) ityādyekapadānāṃ nakulaṃ nakulajātervarṇaṃ jānīyāt | dvipadānām imā nu kam (sā. 452) ityādīnāṃ babhruḥ babhruvarṇaḥ | tathā yāni ṛgyajurādibrāhmaṇagatāni gāyatryādīni teṣāṃ ca sāraṅgādayo varṇā draṣṭavyāḥ |
atha yajñasaṃbandhināṃ gāyatryādyupabaddhānāṃ mantrāṇāṃ devatā vakṣyāmīti pratijānīte —
3.4
athānuktānāṃ virajaṃ varṇaṃ darśayati —
3.5
pibā somamindra mandatu tvā (sā. 398) ityevamādayo virājaḥ | te pṛśnivarṇā iti jānīyāt |
atha agnergāyatryabhavad (dai.brā. 1. 2. 7) ityādimantradvayaśravaṇaṃ kimarthamityāśaṅkya tattātparyamāha —
3.6
tata uttaraṃ vākyajātaṃ devatābhidhānamityarthaḥ |
atha agnyādīnāṃ devatānāṃ gāyatryādisaṃbandhakathanaparaṃ mantradvayam | tatra prathamaṃ mantramudāharati —
3.7
agneḥ sayugvā sahāyabhūtā gāyatrī abhavat | prajāpatermukhādajāyata | devatāsu madhye agniḥ chandaḥsu madhye gāyatrī ca ubhāvapyajāyetāmityarthaḥ | tathaiva taittirīyakam — prajāpatirakāmayata | prajāyeyeti | sa mukhatastrivṛtaṃ niramimīta | tamanurgādavatā anvasṛjyata gāyatrī chandaḥ | (tai. saṃ. 7. 1-1) iti | yadvā, sayugvetyuttaratra saṃbadhyate | agneḥ sakāśāt gāyatryajāyatetyarthaḥ | tathā uṣṇihayā uṣṇikchandasā saha sayugvā saha yujyamānaḥ
savitā devaḥ saṃbabhūva tasmāt prajāpaterjajñe | āpaṃ cāpi halāntānām (ma. bhāṣya. 2.4.81) iti vacanāduṣṇihaśabdādāppratyayaḥ | tathā ukthaiḥ stotraśastrairmahasvān tejasvī somaḥ anuṣṭubhā anuṣṭupcchandasā sārdhaṃ tasmādeva prajāpaterajāyata | tathā bṛhaspaterdevasya vācaṃ vākyaṃ bṛhatīchandaḥ āvad akṣarat | agacchadvā | bṛhatyā sārdhaṃ bṛhaspatirapi tasmāt prajāpaterjajña ityarthaḥ |
atha dvitīyaṃ mantramāha —
3.8
api ca mitrāvaruṇayordevayorvirāṭ chandaḥ abhiśrīḥ prāptāśrayā āsīt | tathā indrasya triṣṭup chandaḥ ahno bhāgo mādhyaṃdinasavanasyākhyābhūt | tathā jagatī chandaḥ viśvān devān āviveśa praviṣṭā | tena agnyādidevatākena gāyatryādicchandaupanibaddhena vedena ṛṣayo manuṣyāḥ
maraṇaśīlā manuṣyāśca cāklṛpre caklṛpire | vāgbhireva klṛptāḥ sṛṣṭāḥ āsannityarthaḥ | ato gāyatryāderagnyādirdevatā ityuktaṃ bhavati |
athoparitanānāṃ chandasāṃ devatā āha -
3.9
aticchandasaḥ atijagatyatiśakkaryādayo'tipūrvāḥ | vicchandasaḥ śakaryaṣṭiṣṭadhṛtayaḥ | yadvā | sarvā etā aticchandasaḥ | vicchandaso gāyatryādaya evaikadvyakṣaranyūnādhikabhūtāḥ | tāśca krameṇa prajāpativāyudevatākāḥ| dvipadā ekapadāśca varṇābhidhānasamaye darśitāḥ | tāśca krameṇa puruṣabrahmadevatākāḥ |
athānuddiṣṭāyāḥ paṅkterdevatāmāha -
3.10
vāsavī vasudevatākā |
atha cchandasāmuktadevatākatve pramāṇamupanyasyati -
3.11
satulaṃ samānaṃ yathā eteṣu gāyatryādicchandaḥsu | yathā etaddevatyā eva agnyādidevatākā eva ṛcaḥ prāyeṇa bhavantīti manyeta jānīyāt | samanumanyeteti pāṭhe saṃbhavantītyanumanyeta vidyādityanvayaḥ |
atha agnyādidevatākaṛgāśrayāṇāmapi chandasāmetaddevatākatvameva yuktamityāha -
3.12
yathā gāyatryādicchandaḥsu agnyādidevatākatvamṛcāṃ tathā chandasām api gāyatryādiṛgāśrayāṇām | uśabdo'pyarthe | etaddaivataṃ khalu | etā agnyādidevatā eva bhavituṃ yuktāḥ khalvityarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe devatādhyāye pañcame brāhmaṇe dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
atha sāmāśrayāṇāṃ chandasāṃ devatākathanaprasaṅgena teṣāmeva nirvacanāni didarśayiṣurādau pratijānīte —
4.1
atha sāmnāṃ devatābhidhānāntaram ataḥ yato nirvacanena niruktaṃ gāyatryādi cchando gāyatraṃ sāma jāgataṃ sāmetyādi sāmanāmasūpayujyate ata ityarthaḥ | nirvacanaṃ prakṛtipratyayavibhāgena vyutpādanaṃ pradarśyata iti śeṣaḥ |
tatra gāyatryā darśayati —
4.2
gai śabde | śabdaḥ stavanam | gāyati stauti prakāśayati devatāmiti gāyatrī |
atha brāhmaṇapradarśanenaiva prakārāntareṇa nirvacanaṃ darśayati —
4.3
gāyanaḥ vedajātaṃ śabdayataḥ prajāpatermukhād eṣā vedasārabhūtā udapatad udagacchad [hi] yataḥ | ato'pi gāyatrītyarthaḥ || atraiva gāyatrīvidyāyāṃ prakārāntareṇa nirukto gāyatrīśabdaḥ |
gāyati ca trāyate ca yā vai sā gāyatrī | yā vai khalu gāyati ca vṛthā saṃsāre mā kliśyata taducchittaye māmeva bhajadhvam (chā. u. 3.12.1) iti svayaṃ śabdayati ca | tathā kurvāṇaṃ duḥkhātmakāt saṃsārāt trāyate pālayati sā ca gāyatrīti nirucyate iti śeṣaḥ | tadyad gāyaṃstatrettasmādgāyatrī nāma (bṛ. ā. 5. 14.4) iti hi bṛhadāraṇyakam | tathā ca smārtaṃ nirvacanamapi -- gāyantaṃ trāyate yasmād gāyatrī tena sā smṛtā | (vyāsa) iti |
athoṣṇiho nirvacanaṃ bahuprakāraṃ darśayati --
4.4
utpūrvāt ṣṇā śauce ityasmāddhātoṣṇikśabdaḥ | tadevāha -utsnānāt udbhūtasnānavattvāduṣṇig | yadvā snihyatervā kāntikarmaṇaḥ | ṣṇiha prītauviti dhātuḥ | yat prītyātmakaṃ tat kāntamapi bhavatīti kṛtvā
krāntikarmatvam | snihyate kāmyate ityuṣṇigityarthaḥ | kāntaṃ hyetaddevatānāṃ chandaḥ | api coṣṇīṣiṇī uṣṇīṣavatī vetyaupamikam | upamāprayuktamabhidhānamapekṣyoṣṇicśabdaḥ | tathā hyeṣā gāyatrītaścaturbhirakṣarairveṣṭiteva vivartate | caturakṣarādhikā hyuṣṇic |
atha uṣṇiprabhedasya kakubho nirvacanamāhaṃ—
4.5
kakupśabdo'pyupamāṃpradhānaḥ | yathā vṛṣabhasya madhyapradeśaḥ kakupsaṃjñaka ucchrito bhavati evaṃ madhyamapādasya jāgatatvāt caturakṣaraṃ kakutsthānīyamasyā astīti kakup | dakārasya pakāraḥ | kakudasyāvasthāyāṃ lopaḥ (pā. 5. 4. 146) ityasmādasamāse'pyakāralopaḥ |
kakupśabdasya kākubhaṃ dantadhāvanamityādārthāntarasmaraṇāt svābhimatārthamāha —
4.6
kakupkubjaśabdau kujaterubjatervotpannau | kuja (ca ?) kauṭilyapratiṣṭambhavilikhaneṣu | ubja ārjave | atra nyagbhāvārthaḥ | ataḥ kauṭilyanyagbhāvārthakadhātudvayārthasyātra saṃbhavāt kakupśabdaḥ |
athānuṣṭubho nirvacanamāha —
4.7
stobhatirvṛddhyarthaḥ | gāyatrītaḥ samākṣarapādavṛddheḥ |
uktārthe brāhmaṇasaṃmatiṃ darśayati —
4.8
nirukte prakārāntareṇa brāhmaṇavākyamudāhṛtam | gāyatrīmeva tripadāṃ satīṃ caturthena anuṣṭobhatīti ca brāhmaṇam (ni. 7. 3. 12) || iti |
atha pipīlikāmadhyāyā nirvacanaṃ vaktuṃ pipīlikāśabdasya nirvacanamāha —
4.9
na hyasau kṣaṇamapyudāste |
idānīṃ tacchandonirvacanamupamāprādhānyena darśayati —
4.10
pipīlikā nāmābhitaḥ sthūlo madhye kṛśa udbhijjaḥ prāṇiviśeṣaḥ | tanmadhyamiva madhyaṃ yasyāḥ sā tathoktā | madhyamapadalopī samāsaḥ | asyāstanumadhyatvamanukramaṇyām — ekādaśinoḥ paraḥ ṣaṭkastanuśirā | madhye cet pipīlikamadhyā || (śu. ya. sarvā. sū. 27-28) ityuktam | atha bṛhatyā nirvacanamāha —
4.11
asyā anuṣṭubhaḥ sarvapādeṣvekākṣaravardhanāt pravṛddhatvam ||
atha virājo nirvacanaṃ bahuprakāramāha —
4.12
virāṭśabdaḥ, ramu krīḍāyāṃ, rājṛ dīptau, rādha sādha saṃsiddhau iti tribhyo dhātubhyo'nyatamenāpi niṣpādyate | dhātutrayārthasya asmin saṃbhavāt |
atha paṅkternirvacanamāha —
4.13
pañcasaṃkhyāyogāt paṅktiśabdaḥ pañcatvapradarśanaparaḥ | [ataḥ] pañcapadeti |
atha triṣṭubho nirvacanaṃ darśayati —
4.14
stobhatiḥ stutikarmā uttarapadaṃ yasyāḥ sā triṣṭup |
tadanantaraṃ pūrvapadasya triśabdasya kiṃ pravṛttinimittamiti svayameva pṛṣṭvā uttaramapi brūte —
4.15
asyāḥ tritā tritvaṃ kvā syād iti praśnaḥ | tasya uttaraṃ tīrṇatamaṃ chando bhavatīti | pūrvebhyo mahattvāt | yadvā sakāro'tra luktaḥ | stīrṇatamam | tarateḥ stṛṇātervā pūrvaṃ padam | ubhayathārthopapatteḥ | taraṇāt stobhanācceti dvidhātujatvam |
atha triśabdaḥ vṛcchabdaśca [iti] dvandvapūrvaṃ padamityāha —
4.16
ubhayatastrikoṭitvāt vajrastrivṛt | tasya stobhinīvetti upamāpradhāno'yaṃ nirdeśaḥ | yat trivṛt stobhaḥ tat triṣṭubhastriṣṭupnvam iti brāhmaṇam |
atha jagatīśabdaṃ nirvakti —
4.17
pūrvebhyo chandobhyo mahattvāt gatatamatvam | atiśayena
gantavyaṃ chandaḥ | kiṃcāsau jañjagatirbhavati | anukaraṇaśabdo'yam | tadeva vyācaṣṭe — kṣipragatiriti | ato'pi jagatīśabda ityarthaḥ |
uktanirvacane brāhmaṇamudāharati —
4.18
pūrvaṃ prajāpatiḥ jajjalākurvan jagatīṃ sṛṣṭavānityarthaḥ | nirukte'pyevaṃ darśitam — jagatī gatattamaṃ chando jañjagatirvā jajjajamāno'sṛjaditi ca brāhmaṇam iti |
atha aticchandaso nirvacanam —
4.19
atipūrva chando'ticchandāḥ | chandaso'rthajñānenaivāticchandaso vijñānaṃ sulabhamiti bhāvaḥ | tathā ca jagatīmatikramyādhikabaḷavattvena yā vartate saivātijagatītyevaṃ phalitam |
athedānīṃ chandasa eva nirvacanaṃ vakti —
4.20
[chandayati] ṛ[g][gāta][bhānāni]tyasmāt chandaḥśabdaḥ | gacchati
cetad vāgjātam | yadvā | chādayati japitāram iti | chandāṃsi chādanāt (ni. 7. 3. 1) iti niruktam | chādayanti ha vā enaṃ chandāṃsi pāpebhya iti brāhmaṇam |
atha uktagāyatryādīnāmeva ekākṣaranyūnatvādhikyācca ye nicṛd - bhuriksaṃjñake chandasī bhavataḥ tayoḥ nirvacanamāha —
4.21
cṛtī hiṃsāgranthanayoḥ ityasmāt nipūrvāt nicṛcchabdaḥ | asti ca hiṃsārtho'lpākṣaranyūnatvāt | bhṛñ bharaṇe ityasmāt bhurit (k?) | asti cātra bharaṇamekākṣarādhikyāt | nyūna [tvā ] dhikyācca ete nicṛdbhūrijāvityanukrāntam |
yadarthaṃ gāyatryādicchandasāṃ varṇadevatānirvacanāni pratipāditāni teṣāṃ madhye gāyatryāṃ gīyamānasya gāyatrasāmnaḥ sarveṣāṃ prāthamyāt [tad-] devatā bahudhā darśayati-
4.22
gāyatraṃ sāma iti saṃbandhaḥ | tat sāma bhaktyā prajāpatermukhāt sahotpattilakṣaṇadvāreṇa āgneyam agnidevatārkaṃ bhavati | vastutastu devadevatyam ṛṣidevatyaṃ vā prājāpatyaṃ vā | parameṣṭhiśabdaḥ taddhitāvayavabhūtaprajāpatiśabdaviśeṣaṇam | parame niratiśayaloke tiṣṭhatīti parameṣṭhī | yadvā svārthikaḥ taddhitaḥ | parameṣṭhinaḥ prajāpateḥ sāma vetyarthaḥ |
atha yāsu gāyatraṃ bhavatītyatidiṣṭaṃ tatpradeśeṣu uktadevatākaṃ sāma gāyatraṃ gātavyamityatidiśati —
4.23
yatra yeṣu pradeśeṣu gāyatraṃ bhavatītyuktaṃ na gītaṃ tatra sāvitrī (tryāṃ ?) savitṛdevatākāyāṃ tatsaviturityasyāṃ gītaṃ sāma geyamityarthaḥ |
athāvihiteṣu yatsāvitrīgānamatidiśyate tadudāhṛtya darśayati —
athātra granthe vihitasya devatāparijñānasya phalamāha --
4.24
ṛṣayo mantradraṣṭāraḥ mantrajñāḥ | tena tadāśritāni sāmāni lakṣyante | teṣāṃ viṣayaḥ devatāchandonirvacanāni | tadabhijño yaḥ sa tathoktaṃ phalaṃ prāpnotīti śeṣaḥ || yadvā sāmnām ṛṣidevatayorubhayorapyapekṣitatvāt tadubhayapratipādakārṣeyadevatādhyāyākhyagranthadvayasya ekatvābhiprāyeṇa ṛṣīṇāṃ viṣayajña ityupanyāsaḥ |
ṛṣīṇāmityupalakṣaṇam | devatānāṃ viṣayajñasyāpyuktaṃ phalamastyevetyabhiprāyaḥ | smaranti | pūrvajanmādikaṃ smarantītyarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe devatādhyāyabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ |
pūrvasmin khaṇḍe tatsaviturityasyāṃ sāvitryāṃ gāyatraṃ gītam | tasya ca devatā uktāḥ | ārṣeye cāyātayāmatvaṃ ṛṣayaśca pratipāditāḥ | gānaprakārasya ca lakṣaṇamuktaṃ prathamāyāṃ vā (ā. brā. 1. 15) ityādinā | idānīṃ gāyatrasāmādhārabhūtāyāḥ tasyāḥ sāvitryāḥ sakaladevatāvayavatvena upāsanamucyate —
5.1
śiro brahmā hiraṇyagarbhaḥ satyalokaḥ śiraḥ | tathā lalāṭaṃ dyauḥ sādhiṣṭhātrī | romāṇi vāyavaḥ kṣudrāvayavāḥ| ūrū marutaḥ marudgaṇāḥ| adhaḥ(dhaḥ?)pratyakṣeṇa paridṛśyamānabhūtalopalakṣitam adholokasaptakam | pādau saptapātālapādetyarthaḥ | lalāṭaṃ dyauḥ ityanena lalāṭopalakṣitanābhiparyantāvayavāḥ dyulokopalakṣitordhvalokāḥ [pādau ityanena] pādopalakṣitāḥ adho [lokāḥ sapta] ityarthaḥ | tathā ca adhodhvarbhāgaḥ śarīrasyeti sakalalokātmakatvamuktaṃ bhavati | tathā ca gāyatrīvidyāyāṃ gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtam ityādinā
sakalacarācarātmakatvasya pratipādanād iha tu śira ādyavayavatvena prapañcajātaṃ nirūpyate | śvasitaṃ vāyuḥ sarvasamaṣṭibhūtavāyuḥ śvasitam | śiṣṭaṃ nigadaspaṣṭam |
brahmādīnāṃ devānāṃ lokānāṃ ca sarveṣāṃ sāvitryaṅgṛtvenopāsanaṃ sarvātmakatayā evaṃ vedanaṃ kartavyamityāha -
5.2
etadvedituḥ phalamāha -
5.3
duṣṭatā duṣṭasya bhāvaḥ | rāgadveṣādikluṣitamanas [ktā] tathā (-yā?) durupayuktāt duṣṭopayogāt aśraddhālasā (syā ?) diprayuktakaraṇadoṣaduṣṭoccāraṇāt ityarthaḥ | tathā nyūnādhikācca nyūnādhikoccāraṇācca | kiṃca sarvasmāt | kiṃ saṃkocataḥ ? sarvasmāt sāvitrījapakaraṇe saṃbhāvitasarvadoṣāt svasti maṅgalaṃ bhavatyeva tasya vedituḥ |
kiṃca -
5.4
[devaṛṣibhyaḥ] gāyatryanugatebhyaḥ | sakāśāt bhavatīti śeṣaḥ ||
yadvā ārṣeyadevatādhyāyadvayapratipāditārthavedituḥ phalaṃ duṣṭatādurupayuktādityādi | tatra vedādhyayane sāvitrījape ca saṃbhāvitasarvadoṣāt svasti bhavatīti | ata eva devatā devaṛṣibhyaśca [iti] | devā ṛṣayaśca ye ārṣeyadevatādhyāyābhyāṃ pratipāditāstatsakāśācca svasti bhavati | te tu samyakprayoge'pi mantrānugatāḥ prītāḥ santaḥ svasti kurvantītyarthaḥ |
5.5
brahma vedaḥ sāvitryā saha satyaṃ ca tadubhayagatamavitathatvaṃ yāthārthyaṃ ca vāstavaṃ vidyamānaṃ duṣṭaprayoktāram anyathā ca nyūnādhikabhāvena prayoktāramapi māṃ pātu | tādṛśadoṣajanyapratyavāyād rakṣatviti prārthayedityarthaḥ | duṣṭatādurupayuktādityādiko'yaṃ mantraḥ | svastyastu maṅgalāni bhavantu | dviruktirdevatādhyāyaparisamāptyarthā | prārthanāyāmādarārthā ca |