Gopathabrahmana 1.2
Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) 1.2
- Language
- Sanskrit
1.2.1
oṃ <brahmacārīṣṇaṃś carati rodasī ubhe [ŚS 11.3.1a, PS 16.153.1a]> ity ācāryam āha
<tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti [ŚS 11.3.1, PS 16.153.1b (?)]>_iti vāyum āha
<sa sadya eti pūrvasmād uttaraṃ samudram [ŚS 11.3.6, PS 16.153.6]> ity ādityam āha
dīkṣito dīrghaśmaśruḥ_
eṣa dīkṣita eṣa dīrghaśmaśrur eṣa evācāryasthāne tiṣṭhann ācārya iti stūyate
vaidyutasthāne tiṣṭhan vāyur iti stūyate dyausthāne tiṣṭhann āditya iti stūyate
tad apy etad ṛcoktaṃ <brahmacārīṣṇan [ŚS 11.3.1, PS 16.153.1]>_iti brāhmaṇam || 1 ||
1.2.2
jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ saptendriyāṇy abhijāyate brahmavarcasaṃ ca yaśaś ca svapnaṃ ca krodhaṃ ca ślāghāṃ ca rūpaṃ ca puṇyam eva gandhaṃ saptamam_
tāni ha vā asyaitāni brahmacaryam upetyopakrāmanti
mṛgān asya brahmavarcasaṃ gacchati_
ācāryaṃ yaśaḥ_
ajagaraṃ svapnaḥ_
varāhaṃ krodhaḥ_
apaḥ ślāghā
kumārīṃ rūpam
oṣadhivanaspatīn puṇyo gandhaḥ
sa yan mṛgājināni vaste tena tad brahmavarcasam avarunddhe yad asya mṛgeṣu bhavati
sa ha snāto brahmavarcasī bhavati
sa yad aharahar ācāryāya karma karoti tena tad yaśo 'varunddhe yad asyācārye bhavati
sa ha snāto yaśasvī bhavati
sa yat suṣupsur nidrāṃ ninayati tena taṃ svapnam avarunddhe yo 'syājagare bhavati
taṃ ha snātaṃ svapantam āhuḥ svapitu mainaṃ bobudhatheti
sa yat kruddho vācā na kaṃ cana hinasti puruṣātpuruṣāt pāpīyān iva manyamānas tena taṃ krodham avarunddhe yo 'sya varāhe bhavati
tasya ha snātasya krodhāḥ ślāghīyasaṃ viśante_
athādbhiḥ ślāghamāno na snāyāt
tena tāṃ ślāghām avarunddhe yāsyāpsu bhavati
sa ha snātaḥ ślāghīyo 'nyebhyaḥ ślāghyate_
athaitad brahmacāriṇo rūpaṃ yat kumāryās
tāṃ nagnāṃ nodīkṣeta_
iti veti vā mukhaṃ viparidhāpayet
1.2.2x
tena tad rūpam avarunddhe yad asya kumāryāṃ bhavati
1.2.2_2
taṃ ha snātaṃ kumārīm iva nirīkṣante_
1.2.2_3
athaitad brahmacāriṇaḥ puṇyo gandho ya oṣadhivanaspatīnāṃ tāsāṃ puṇyaṃ gandhaṃ pracchidya nopajighret
1.2.2_4
tena taṃ puṇyaṃ gandham avarunddhe yo 'syauṣadhivanasvapatiṣu bhavati
1.2.2_5
sa ha snātaḥ puṇyagandhir bhavati || 2 ||
1.2.3
sa vā eṣa upayaṃś caturdhopaity agniṃ pādenācāryaṃ pādena grāmaṃ pādena mṛtyuṃ pādena
sa yad aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃprātar agniṃ paricaret tena taṃ pādam avarunddhe yo 'syāgnau bhavati
sa yad aharahar ācāryāya karma karoti tena taṃ pādam avarunddhe yo 'syācārye bhavati
sa yad aharahar grāmaṃ praviśya bhikṣām eva parīpsati na maithunaṃ tena taṃ pādam avarunddhe yo 'sya grāme bhavati
sa yat kruddho vācā na kaṃ cana hinasti puruṣātpuruṣāt pāpīyān iva manyamānas tena taṃ pādam avarunddhe yo 'sya mṛtyau bhavati || 3 ||
1.2.4
pañca ha vā ete brahmacāriṇy agnayo dhīyante
dvau pṛthagghastayor mukhe hṛdaya upastha eva pañcamaḥ
sa yad dakṣiṇena pāṇinā striyaṃ na spṛśati tenāharaharyājināṃ lokam avarunddhe
yat savyena tena pravrājinām_
yan mukhena tenāgnipraskandinām_
yad dhṛdayena tena śūrāṇām_
yad upasthena tena gṛhamedhinām_
taiś cet striyaṃ parāharaty anagnir iva śiṣyate
sa yad aharahar ācāryāya kule 'nutiṣṭhate so 'nuṣṭhāya brūyād dharma gupto mā gopāyeti
dharmo hainaṃ gupto gopāyati
tasya ha prajā śvaḥ śvaḥ śreyasī śreyasīha bhavati
dhāyyaiva pratidhīyate
svarge loke pitṝn nidadhāti
tāntavaṃ na vasīta
yas tāntavaṃ vaste kṣatraṃ vardhate na brahma
tasmāt tāntavaṃ na vasīta brahma vardhatāṃ mā kṣatram iti
nopary āsīta
yad upary āste prāṇam eva tadātmano 'dharaṃ kurute yad vāto vahati_
adha evāsītādhaḥ śayītādhas tiṣṭhed adho vrajet_
evaṃ ha sma vai tat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti
taṃ ha sma tatputraṃ bhrātaraṃ vopatāpinam āhur upanayetainam iti_
ā samiddhārāt svar eṣyanto 'nnam adyāt_
athāha jaghanam āhuḥ snāpayetainam itiy ā samiddhārāt_
1.2.4x
na hy etāni vratāni bhavanti
1.2.4_2
taṃ cec chayānam ācāryo 'bhivadet sa pratisaṃhāya pratiśṛṇuyāt
1.2.4_3
taṃ cec chayānam utthāya taṃ ced utthitam abhiprakramya taṃ ced abhiprakrāntam abhipalāyamānam
1.2.4_4
evaṃ ha sma vai tat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti
1.2.4_5
teṣāṃ ha sma vaiṣā puṇyā kīrtir gacchaty ā ha vā ayaṃ so 'dya gamiṣyatīti || 4 ||
1.2.5
janamejayo ha vai pārīkṣito mṛgayāṃ cariṣyan haṃsābhyām asiṣyann upāvatastha iti
tāv ūcatur janamejayaṃ pārīkṣitam abhyājagāma
sa hovāca
namo vāṃ bhagavantau kau nu bhagavantāv iti
tāv ūcatur dakṣiṇāgniś cāhavanīyaś ceti
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau tad ākīyatām iti_
ihopārāmam iti_
api kila devā na ramante na hi devā na ramantae_
api caikopārāmād devā ārāmam upasaṃkrāmantīti
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau kiṃ puṇyam iti
brahmacaryam iti
kiṃ laukyam iti
brahmacaryam eveti
tat ko veda iti
dantāvalo dhaumraḥ_
atha khalu dantāvalo dhaumro yāvati tāvati kāle pārīkṣitaṃ janamejayam abhyājagāma
tasmā utthāya svayam eva viṣṭaraṃ nidadhau
tam upasaṃgṛhya papracchādhīhi bho kiṃ puṇyam iti
brahmacaryam iti
kiṃ laukyam iti
brahmacaryam eveti
tasmā etat provācāṣṭācatvāriṃśad varṣaṃ sarvavedabrahmacaryam_
tac caturdhā vedeṣu vyuhya dvādaśavarṣaṃ brahmacaryaṃ dvādaśavarṣāṇy avarārdham
1.2.5x
api snāyaṃś cared yathāśakty aparam_
1.2.5_2
tasmā uhasyṛṣabhau sahasraṃ dadau_
1.2.5_3
apy apakīrtitam ācāryo brahmacārīty eka āhur ākāśam adhidaivatam
1.2.5_4
athādhyātmaṃ brāhmaṇo vratavāṃś caraṇavān brahmacārī || 5 ||
1.2.6
brahma ha vai prajā mṛtyave saṃprāyacchat_
brahmacāriṇam eva na saṃpradadau
sa hovācāśyām asminn iti
kim iti
yāṃ rātrīṃ samidham anāhṛtya vaset tām āyuṣo 'varundhīyeti
tasmād brahmacāry aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃprātar agniṃ paricaret_
nopary upasādayed atha pratiṣṭhāpayet_
yad upary upasādayej jīmūtavarṣī tad ahaḥ parjanyo bhavati
te devā abruvan brāhmaṇo vā ayaṃ brahmacaryaṃ cariṣyati
brūtāsmai bhikṣā iti gṛhapatir brūta bahucārī gṛhapatnyā iti
kim asyā vṛñjītādadatyā iti_
iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti
tasmād brahmacāriṇe 'harahar bhikṣāṃ dadyād gṛhiṇī mā māyam iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti
saptamīṃ nātinayet saptamīm atinayan na brahmacārī bhavati
samidbhaikṣe saptarātram acaritavān brahmacārī punarupaneyo bhavati || 6 ||
1.2.7
nopariśāyī syān na gāyano na nartano na saraṇo na niṣṭhīvet_
yad upariśāyī bhavaty abhīkṣṇaṃ nivāsā jāyante
yad gāyano bhavaty abhīkṣṇaśa ākrandān dhāvante
yan nartano bhavaty abhīkṣṇaśaḥ pretān nirharante
yat saraṇo bhavaty abhīkṣṇaśaḥ prajāḥ saṃviśante
yan niṣṭhīvati madhya eva tadātmano niṣṭhīvati
sa cen niṣṭhīved <divo nu mām [ŚS 6.124.1, PS 19.40.4, VaitS 12.7]> <yad atrāpi madhor ahaṃ [PS 20.38.6, VaitS 12.8]> <yad atrāpi rasasya me [PS 20.27.8, VaitS 12.9]>_ity ātmānam anumantrayate
<yad atrāpi madhor ahaṃ niraṣṭhaviṣam asmṛtam agniś ca tat savitā ca punar me jaṭhare dhattāṃ [PS 20.38.6, VaitS 12.8]> || <yad atrāpi rasasya me parāpapātāsmṛtaṃ tad ihopahvayāmahe tan ma āpyāyatāṃ punaḥ [PS 20.27.8]>_iti
na śmaśānam ātiṣṭhet
sa ced abhitiṣṭhed udakaṃ haste kṛtvā <yadīd amṛtukāmyety [PS 20.54.9]> abhimantrya japant samprokṣya parikrāmet
samayāyoparivrajed
<yadīd amṛtukāmyāghaṃ ripram upeyima | andhaḥ śloṇa iva hīyatāṃ mā no 'nvāgād aghaṃ yataḥ [PS 20.54.9]>_iti_
atha haitad devānāṃ pariṣūtaṃ yad brahmacārī
tad apy etad ṛcoktaṃ devānām etat pariṣūtam anabhyārūḍhaṃ carati rocamānaṃ tasmin sarve paśavas tatra yajñās tasminn annaṃ saha devatābhir iti brāhmaṇam || 7 ||
1.2.8
prāṇāpānau janayann iti śaṅkhasya mukhe maharṣer vasiṣṭhasya putra etāṃ vācaṃ sasṛje śītoṣṇāv ihotsau prādur bhaveyātām iti
tathā tac chaśvad anuvartate_
atha khalu vipāṇ madhye vasiṣṭhaśilā nāma prathama āśramaḥ_
dvitīyaḥ kṛṣṇaśilās
tasmin vasiṣṭhaḥ samatapat_
viśvāmitrajamadagnī jāmadagne tapataḥ_
gautamabharadvājau siṃhau prabhave tapataḥ_
guṃgur guṃguvāse tapati_
ṛṣir ṛṣidroṇe 'bhyatapat_
agastyo 'gastyatīrthe tapati
divy atrir ha tapati
svayambhūḥ kaśyapaḥ kaśyapatuṅge 'bhyatapat_
ulavṛkarkṣutarakṣuḥ
śvā varāhacilvaṭibabrukāḥ sarpadaṃṣṭranaḥ saṃhanukṛṇvānāḥ kaśyapatuṅgadarśanāt saraṇavāṭāt siddhir bhavati
brāhmyaṃ varṣasahasram ṛṣivane brahmacāryekapādenātiṣṭhati
dvitīyaṃ varṣasahasraṃ mūrdhany evāmṛtasya dhārām ādhārayat_
brāhmāṇyaṣṭācatvāriṃśad varṣasahasrāṇi salilasya pṛṣṭhe śivo 'bhyatapat
tasmāt taptāt tapaso bhūya evābhyatapat
tad apy etā ṛco 'bhivadanti prāṇāpānau janayann iti brāhmaṇam || 8 ||
1.2.9
ekapād dvipada iti
vāyur ekapāt
tasyākāśaṃ pādaḥ_
candramā dvipāt
tasya pūrvapakṣāparapakṣau pādau_
ādityas tripāt
tasyeme lokāḥ pādāḥ_
agniḥ ṣaṭpādas
tasya pṛthivy antarikṣaṃ dyaur āpa oṣadhivanaspataya imāni bhūtāni pādās
teṣāṃ sarveṣāṃ vedā gatir ātmā pratiṣṭhitāś catasro brahmaṇaḥ śākhāḥ_
atho āhuḥ ṣaḍ iti mūrtir ākāśaś ceti_ [ed. ahuḥ]
ṛcā mūrtiḥ_
yājuṣī gatiḥ
sāmamayaṃ tejaḥ_
bhṛgvaṅgirasā māyā_
etad brahmaiva yajñaś catuṣpād dviḥ saṃsthita iti
tasya bhṛgvaṅgirasaḥ saṃsthe
atho āhur ekasaṃsthita iti
yad dhotarcāṃ maṇḍalaiḥ karoti pṛthivīṃ tenāpyāyayati_
etasyāṃ hy agniś carati
tad apy etad ṛcoktam <agnivāsāḥ pṛthivy asitajñūḥ [ŚS 12.1.21, PS 17.3.2]>_iti
yad adhvaryur yajuṣā karoty antarikṣaṃ tenāpyāyayati
tasmin vāyur na niviśate katamac ca nāhar iti
1.2.9x
tad apy etad ṛcoktam <antarikṣe pathibhir hrīyamāṇo na ni viśate katamac ca nāhaḥ | apāṃ yoniḥ prathamajā ṛtasya kva svij jātaḥ kuta ā babhūva [PS 1.107.4]>_iti
1.2.9_2
yad udgātā sāmnā karoti divaṃ tenāpyāyayati
1.2.9_3
tatra hy ādityaḥ śukraś carati
1.2.9_4
tad apy etad ṛcoktam <uccā patantam aruṇaṃ suparṇam [ŚS 13.2.36, PS 18.24.3]> iti
1.2.9_5
yad brahmarcāṃ kāṇḍaiḥ karoty apas tenāpyāyayati
1.2.9_6
candramā hy apsu carati
1.2.9_7
tad apy etad ṛcoktaṃ candramā apsv antar iti tāsām oṣadhivanaspatayaḥ kāṇḍāni
1.2.9_8
tato mūlakāṇḍaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhair yajño vartate_
1.2.9_9
adbhiḥ karṇāṇi pravartante_
1.2.9_10
adbhiḥ somo 'bhiṣūyate
1.2.9_11
tad yad brahmāṇāṃ karṇāṇi karmaṇy āmantrayaty apas tenānujānāti_
1.2.9_12
eṣo hy asya bhāgas
1.2.9_13
tad yathā bhokṣyamāṇaḥ_
1.2.9_14
apa eva prathamam ācāmayed apa upariṣṭād evaṃ yajño 'dbhir eva pravartate_
1.2.9_15
apsu saṃsthāpyate tasmād brahmā purastāddhomasaṃsthitahomair yajño vartate_
1.2.9_16
antarā hi purastāddhomasaṃsthitahomair yajñaṃ parigṛhṇāti_
1.2.9_17
antarā hi bhṛgvaṅgiraso vedān āduhya bhṛgvaṅgirasaḥ somapānaṃ manyante
1.2.9_18
somātmako hy ayaṃ veda
1.2.9_19
tad apy etad ṛcoktaṃ somaṃ manyate papivān iti
1.2.9_20
tad yathemāṃ pṛthivīm udīrṇāṃ jyotiṣā dhūmāyamānāṃ varṣaṃ śamayati_
1.2.9_21
evaṃ brahmā bhṛgvaṅgirobhir vyāhṛtibhir yajñasya viriṣṭaṃ śamayati_
1.2.9_22
agnir ādityāya śamayati_
1.2.9_23
ete 'ṅgirasaḥ_
1.2.9_24
eta idaṃ sarvaṃ samāpnuvanti
1.2.9_25
vāyur āpaś candramā ity ete bhṛgavaḥ_
1.2.9_26
eta idaṃ sarvaṃ samāpyāyayanti_
1.2.9xx
ekam eva saṃsthaṃ bhavatīti brāhmaṇam || 9 ||
1.2.10
vicārī ha vai kābandhiḥ kabandhasyātharvaṇasya putro medhāvī mīmāṃsako 'nūcāna āsa
sa ha svenātimānena mānuṣaṃ vittaṃ neyāya
taṃ mātovāca
ta evaitad annam avocaṃs ta ima eṣu kurupañcāleṣv aṅgamagadheṣu kāśikauśaleṣu śālvamatsyeṣu savaśośīnareṣūdīcyeṣv annam adantīti_
atha vayaṃ tavaivātimānenānādyāḥ smaḥ_
vatsa vāhanam anviccheti
sa māndhātur yauvanāśvasya sārvabhaumasya rājñaḥ somaṃ prasūtam ājagāma
sa sado 'nupraviśyartvijaś ca yajamānaṃ cāmantrayām āsa
tad yāḥ prācyo nadyo vahanti yāś ca dakṣiṇācyo yāś ca pratīcyo yāś codīcyas tāḥ sarvāḥ pṛthaṅnāmadheyā ity ācakṣate
tāsāṃ samudram abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ samudra ity ācakṣate
evam ime sarve vedā nirmitāḥ sakalpāḥ sarahasyāḥ sabrāhmaṇāḥ sopaniṣatkāḥ setihāsāḥ sānvākhyānāḥ sapurāṇāḥ sasvarāḥ sasaṃskārāḥ saniruktāḥ sānuśāsanāḥ sānumārjanāḥ savākovākyās
teṣāṃ yajñam abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ yajña ity evācakṣate || 10 ||
1.2.11
bhūmer ha vā etad vicchinnaṃ devayajanaṃ yad aprākpravaṇaṃ yad anudakpravaṇaṃ yatkṛtrimaṃ yat samaviṣamam
idaṃ ha tv eva devayajanaṃ yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yatra brāhmaṇasya brāhmaṇatāṃ vidyād brahmā brahmatvaṃ karotīti
voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti
tān ha papraccha kiṃ vidvān hotā hautraṃ karoti kiṃ vidvān adhvaryur ādhvaryavaṃ karoti kiṃ vidvān udgātaudgātraṃ karoti kiṃ vidvān brahmā brahmatvaṃ karotīti
voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti
te brūmo vāg eva hotā hautraṃ karoti
vāco hi stomāś ca vaṣaṭkārāś cābhisampadyante
te brūmo vāg eva hotā vāg brahma vāg deva iti
prāṇāpānābhyām evādhvaryur ādhvaryavaṃ karoti
prāṇapraṇītāni ha bhūtāni prāṇapraṇītāḥ praṇītās
te brūmaḥ prāṇāpānāv evādhvaryuḥ prāṇāpānau brahma prāṇāpānau deva iti
cakṣuṣaivodgātaudgātraṃ karoti
cakṣuṣā hīmāni bhūtāni paśyanti_
atho cakṣur evodgātā cakṣur brahma cakṣur deva iti
manasaiva brahmā brahmatvaṃ karoti
manasā hi tiryak ca diśa ūrdhvaṃ yac ca kiṃ ca manasaiva karoti tad brahma
te brūmo mana eva brahmā mano brahma mano deva iti || 11 ||
1.2.12
tad yathā ha vā idaṃ yajamānaś ca yājayitāraś ca divaṃ brūyuḥ pṛthivīti pṛthivīṃ vā dyaur iti brūyus tad anyo nānujānāty etām evaṃ nānujānāti yad etad brūyāt_
atha nu katham iti
hotety eva hotāraṃ brūyād vāg iti vācaṃ brahmeti brahma deva iti devam adhvaryur ity evādhvaryuṃ brūyāt prāṇāpānāv iti prāṇāpānau brahmeti brahma deva iti devam udgātety evodgātāraṃ brūyāc cakṣur iti cakṣur brahmeti brahma deva iti devaṃ brahmety eva brahmāṇaṃ brūyān mana iti mano brahmeti brahma deva iti devam || 12 ||
1.2.13
nānāpravacanāni ha vā etāni bhūtāni bhavanti
ye caivāsomapaṃ yājayanti ye ca surāpaṃ ye ca brāhmaṇaṃ vicchinnaṃ somayājinaṃ taṃ prātaḥ samitpāṇaya upodeyur upāyāmo bhavantam iti
kimartham iti
yān eva no bhavāṃs tān hyaḥ praśnān apṛcchat tān eva no bhavān vyācakṣīteti
tatheti
tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe
tad yena ha vā idaṃ vidyamānaṃ cāvidyamānaṃ cābhinidadhāti tad brahma
tad yo veda sa brāhmaṇo 'dhīyāno 'dhītyācakṣata iti brāhmaṇam || 13 ||
1.2.14
athāto devayajanāni_
ātmā devayajanam_
śraddhā devayajanam
ṛtvijo devayajanam_
bhaumaṃ devayajanam_
tad vā etad ātmā devayajanaṃ yad upavyāyacchamāno vānupavyāyacchamāno vā śarīram adhivasati_
eṣa yajñaḥ_
eṣa yajataḥ_
etaṃ yajantaḥ_
etad devayajanam
athaitac chraddhā devayajanam_
yadaiva kadā cid ādadhyāt_
śraddhā tv evainaṃ nātīyāt
tad devayajanam
athaitad ṛtvijo devayajanam_
yatra kva cid brāhmaṇo vidyāvān mantreṇa karoti tad devayajanam
athetad bhaumaṃ devayajanam_
yatrāpas tiṣṭhanti yatra syandanti pra tad vahanty udvahanti tad devayajanam_
yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yasya śvabhra ūrmo vṛkṣaḥ parvato nadī panthā vā purastāt syāt_
na devayajanamātraṃ purastāt paryavaśiṣyet_
nottarato 'gneḥ paryupasīderann iti brāhmaṇam || 14 ||
1.2.15
aditir vai prajākāmaudanam apacat
tata ucchiṣṭam āśnāt
sā garbham adhatta
tata ādityā ajāyanta
ya eṣa odanaḥ pacyata ārambhaṇam evaitat kriyata ākramaṇam eva
prādeśamātrīḥ samidho bhavanti_
etāvān hy ātmā prajāpatinā saṃmitaḥ_
agner vai yā yajñiyā tanūr aśvatthe tayā samagacchata_
eṣāsya ghṛtyā tanūr yad ghṛtam_
yad ghṛtena samidho 'nakti tābhyām evainaṃ tat tanūbhyāṃ samardhayati
yan nirmārgasyādadhāty avagūrtyā vai vīryaṃ kriyate
yan nirmārgasyādadhāty avagūrtyā eva
saṃvatsaro vai prajananam
agniḥ prajananam
etat prajananam_
yat saṃvatsara ṛcāgnau samidham ādadhāti prajananād evainaṃ tat prajanayitā prajanayati_
abhaktartur vai puruṣaḥ_
na hi tad veda yam ṛtum abhijāyate
yan nakṣatraṃ tad āpnoti
ya eṣa odanaḥ pacyate yonir evaiṣā kriyate
yat samidha ādhīyante retas tad dhīyate
saṃvatsare vai reto hitaṃ prajāyate
yaḥ saṃvatsare paryete 'gnim ādhatte prajātam evainam ādhatte
1.2.15x
dvādaśasu rātrīṣu purā saṃvatsarasyādheyās
1.2.15_2
tā hi saṃvatsarasya pratimā_
1.2.15_3
atho tisṛṣv atho dvayor atho pūrvedyur ādheyās ta evāgnim ādadhānena_
1.2.15_4
ādityā vā ita uttamā amuṃ lokam āyan_
1.2.15_5
te pathirakṣayas ta iyakṣamāṇaṃ pratinudantaḥ_
1.2.15_6
uccheṣaṇabhājā vā ādityāḥ_
1.2.15_7
[yad ucchiṣṭam]_
1.2.15_8
yad ucchiṣṭena samidho 'nakti tebhya eva prāvocat tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ yāti || 15 ||
1.2.16
prajāpatir atharvā devaḥ sa tapas taptvaitaṃ cātuḥprāśyaṃ brahmaudanaṃ niramimīta caturlokaṃ caturdevaṃ caturvedaṃ caturhautram iti
catvāro vā ime lokāḥ pṛthivy antarikṣaṃ dyaur āpa iti
catvāro vā ime devā agnir vāyur ādityaś candramāḥ_
catvāro vā ime vedā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo brahmaveda iti
catasro vā imā hotrā hautram ādhvaryavam audgātraṃ brahmatvam iti
tad apy etad ṛcoktaṃ <catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya | tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyāṃ āviveśa [PS 8.13.3]>_iti
catvāri śṛṅgeti vedā vā eta uktās
trayo asya pādā iti savanāny eva
dve śīrṣe iti brahmaudanapravargyāv eva
sapta hastāso asyeti chandāṃsy eva
tridhā baddha iti mantraḥ kalpo brāhmaṇam_
vṛṣabho roravīty eṣa ha vai vṛṣabha eṣa tad roravīti yad yajñeṣu śastrāṇi śaṃsaty ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir brahmabhir iti
maho devo martyāṃ āviveśety eṣa ha vai mahān devo yad yajñaḥ_
eṣa martyāṃ āviveśa
yo vidyāt sapta pravata iti prāṇān āha
sapta vidyāt parāvata ity apānān āha
śiro yajñasya yo vidyād ity etad vai yajñasya śiro yan mantravān brahmaudanaḥ_
yo ha vā etam amantravantaṃ brahmaudanam upeyād apaśirasā ha vā asya yajñam upeto bhavati
tasmān mantravantam eva brahmaudanam upeyān nāmantravantam iti brāhmaṇam || 16 || [ed. brāhmanam]
1.2.17
kim upajña ātreyo bhavatīti_
ādityaṃ hi tamo jagrāha
tad atrir apanunoda
tad atrir anvapaśyat
tad apy etad ṛcoktaṃ <srutād yam atrir divam unnināya [ŚS 13.2.4c, PS 18.20.8c]>
<divi tvātrir adhārayat sūryā māsāya kartave [ŚS 13.2.12ab, PS 18.21.6ab]>_iti
taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣveti
sa hovāca dakṣiṇīyā me prajā syād iti
tasmād ātreyāya prathamaṃ dakṣiṇā yajñe dīyanta iti brāhmaṇam || 17 ||
1.2.18
prajāpatir vedān uvācāgnīn ādadhīyeti
tān vāg abhyuvācāśvo vai sambhārāṇām iti
taṃ ghorāt krūrāt salilāt sarasa udāninyus
tān vāg abhyuvācāśvaḥ śamyeteti
tatheti
tam ṛgveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti
tasmā abhisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje
sa etāṃ prācīṃ diśaṃ bheje
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti
taṃ yajurveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti
tasmā abhisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje
sa etāṃ pratīcīṃ diśaṃ bheje
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti
taṃ sāmaveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti
kena nu tvaṃ śamayiṣyasīti
rathantaraṃ nāma me sāmāghoraṃ cākrūraṃ ca
tenāśva abhiṣṭūyeteti
tasmā apy abhisṛptāya tad eva mahad bhayaṃ sasṛje
sa etām udīcīṃ diśaṃ bheje
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti
tān vāg abhyuvāca śaṃyumātharvaṇaṃ gacchateti
te śaṃyumātharvaṇam āsīnaṃ prāpyocur namas te astu bhagavann aśvaḥ śamyeteti
tatheti
1.2.18x
sa khalu kabandhasyātharvaṇasya putram āmantrayām āsa vicārinn iti
1.2.18_2
bhago iti hāsmai pratiśrutaṃ pratiśruśrāva_
1.2.18_3
aśva śamyeteti
1.2.18_4
tatheti
1.2.18_5
sa khalu śāntyudakaṃ cakārātharvaṇībhiś cāṅgirasībhiś ca cātanair mātṛnāmabhir vāstoṣpatyair iti śamayati
1.2.18_6
tasya ha snātasyāśvasyābhyukṣitasya sarvebhyo romasamarebhyo 'ṅgārā āśīryanta
1.2.18_7
so 'śvas tuṣṭo namaskāraṃ cakāra
1.2.18_8
namaḥ śaṃyumātharvaṇāya yo mā yajñiyam acīkḷpad iti
1.2.18_9
bhaviṣyanti ha vā ato 'nye brāhmaṇā laghusambhāratamās
1.2.18_10
ta ādityasya pada ādhāsyanty anaḍuho vatsasyājasya śravaṇasya brahmacāriṇo vā_
1.2.18_11
etad vā ādityasya padaṃ yad bhūmis
1.2.18_12
tasyaiva pada āhitaṃ bhaviṣyatīti
1.2.18_13
so 'gnau praṇīyamāṇe 'śve 'nvārabdhaṃ brahmā yajamānaṃ vācayati <yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamānaḥ [ṚV 1.163.1]>_iti pañca
1.2.18_14
taṃ brāhmaṇā upavahanti taṃ brahmopākuruta
1.2.18_15
eṣa ha vai vidvānt sarvavid brahmā yad bhṛṅgirovid iti brāhmaṇam || 18 ||
1.2.19
devāś ca ha vā asurāś cāspardhanta
te devā indram abruvann imaṃ nas tāvad yajñaṃ gopāya yāvad asuraiḥ saṃyatāmahā iti
sa vai nas tena rūpeṇa gopāya yena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi yena śakṣyasi goptum iti
sa ṛgvedo bhūtvā purastāt parītyopātiṣṭhat
taṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti
sa yajurvedo bhūtvā paścāt parītyopātiṣṭhat
taṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti
sa samāvedo bhūtvottarataḥ parītyopātiṣṭhat
taṃ devā abruvann anyad eva tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti
sa indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat
taṃ devā abruvann etat tad rūpaṃ kuruṣvaitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasy etena śakṣyasi goptum iti
tad yad indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat tad brahmābhavat
tad brahmaṇo brahmatvam_
tad vā etad atharvaṇo rūpaṃ yad uṣṇīṣī brahmā
taṃ dakṣiṇato viśve devā upāsīdan_
taṃ yad dakṣiṇato viśve devā upāsīdaṃs tat sadasyo 'bhavat
tat sadasyasya sadasyatvam_
baler ha vā etad balam upajāyate yat sadasye_
āmayato vai vrajasya bahulataraṃ vrajaṃ vidanti
ghorā vā eṣā dig dakṣiṇā śāntā itarās
tad yāni stutāni brahmānumantrayate manasaiva tāni sadasyo janad ity etāṃ vyāhṛtiṃ japati_
ātmānaṃ janayati najityātmānam apitve dadhāti
taṃ devā abruvan varaṃ vṛṇīṣveti
1.2.19x
vṛṇā iti
1.2.19_2
sa varam avṛṇīta_
1.2.19_3
asyām eva māṃ hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭheyur iti [ed. tistheyur, corr. Patyal]
1.2.19_4
taṃ tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan_
1.2.19_5
taṃ yat tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tad brāhmaṇācchaṃsy abhavat
1.2.19_6
tad brāhmaṇācchaṃsino brāhmaṇācchaṃsitvam_
1.2.19_7
saiṣaindrī hotrā yad brāhmaṇācchaṃsīyā
1.2.19_8
dvitīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti
1.2.19_9
vṛṇā iti
1.2.19_10
sa varam avṛṇīta_
1.2.19_11
asyām eva māṃ hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsantas tistheyur iti [ed. tistheyur]
1.2.19_12
taṃ tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan_
1.2.19_13
taṃ yat tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tat potābhavat
1.2.19_14
tat potuḥ potṛtvam_
1.2.19_15
saiṣā vāyavyā hotrā yat potrīyā
1.2.19_16
tṛtīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti
1.2.19_17
vṛṇā iti
1.2.19_18
sa varam avṛṇīta_
1.2.19_19
asyām eva māṃ hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvanta śaṃsantas tiṣṭheyur iti [ed. tistheyur]
1.2.19_20
taṃ tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan_ [ed. 'tisthaṃs, corr. Patyal]
1.2.19_21
taṃ yat tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tad āgnīdhro 'bhavat [ed. 'tisthaṃs]
1.2.19_22
tad āgnīdhrasyāgnīdhratvam_
1.2.19_23
saiṣāgneyī hotrā yad āgnīdhrīyeti brāhmaṇam || 19 ||
1.2.20
brāhmaṇo ha vā imam agniṃ vaiśvānaraṃ babhāra
so 'yam agnir vaiśvānaro brāhmaṇena bhriyamāṇa imāṃl lokāñ janayate_
athāyam īkṣate 'gnir jātavedā brāhmaṇadvitīyo ha vā ayam idam agnir vaiśvānaro jvalati
hantāhaṃ yan mayi teja idriyaṃ vīryaṃ tad darśayāmy uta vai mā bibhṛyād iti
sa ātmānam āpyāyyaitaṃ payo 'dhok
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot
sa dvitīyam ātmānam āpyāyyaitaṃ ghṛtam adhok
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot
sa tṛtīyam ātmānam āpyāyyaitad idaṃ viśvaṃ vikṛtam annādyam adhok
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot
sa caturtham ātmānam āpyāyyaitena brāhmaṇasya jāyāṃ virājam apaśyat
tām asmai prāyacchat
sātmā apitvam abhavat
tata imam agniṃ vaiśvānaraṃ parāsyur brāhmaṇo 'gniṃ jātavedasam adhatta
so 'yam abravīd agne jātavedo 'bhinidhehi mehīti
tasya dvaitaṃ nāmādhattāghoraṃ cākrūraṃ ca
so 'śvo bhavat
tasmād aśvo vahena rathaṃ na bhavati pṛsthena sādinam_
sa devān āgacchat
sa devebhyo 'nvātiṣṭhat
tasmād devā abibhayus
taṃ brahmaṇe prāyacchat
tam etayarcāśamayat || 20 ||
1.2.21
<agniṃ tvāhur vaiśvānaraṃ sadanān pradahanv agāḥ | sa no devatrādhi brūhi mā riṣāmā vayaṃ tava [PS 1.95.3, sakala also at VaitS 6.7]>_iti
tam etābhiḥ pañcabhir ṛgbhir upākurute <yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamānaḥ [ṚV 1.163.1]>_iti [ed. pratamaṃ, corrected p. 302]
so 'śāmyat
tasmād aśvaḥ paśūnāṃ jighatsutamo bhavati
vaiśvānaro hy eṣa
tasmād agnipadam aśvaṃ brahmaṇe dadāti
brahmaṇe hi prattam_
tasya rasam apīḍayat
sa raso 'bhavat_
raso ha vā eṣa
taṃ vā etaṃ rasaṃ santaṃ ratha ity ācakṣate parokṣeṇa
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
sa devān āgacchat
sa devebhyo 'nvātiṣṭhat
tasmād devā abibhayus
taṃ brahmaṇe prāyacchat
tam etayarcājyāhutyābhyajuhot_
<indrasyaujo marutām anīkam [ŚS 6.125.3, cf. PS 15.11.7]> iti ratham abhihutya tam etayarcātiṣṭhad <vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyāḥ [ŚS 6.125.1, PS 15.11.8]> iti
tasmād āgnyādheyikaṃ rathaṃ brahmaṇe dadāti
brahmaṇe hi prattam_
tasya takṣāṇas tanūṃ jyeṣṭhāṃ dakṣiṇāṃ niramimata
tāṃ pañcasv apaśyad ṛci yajuṣi sāmni śānte 'tha ghore
tāsāṃ dve brahmaṇe prāyacchad vācaṃ ca jyotiś ca
1.2.21x
vāg vai dhenur jyotir hiraṇyam_
1.2.21_2
tasmād āgnyādheyikāṃ cātuḥprāśyāṃ dhenuṃ brahmaṇe dadāti
1.2.21_3
brahmaṇe hi prattā
1.2.21_4
paśuṣu śāmyamāneṣu cakṣur hāpayanti
1.2.21_5
cakṣur eva tad ātmani dhatte
1.2.21_6
yad vai cakṣus tad dhiraṇyam_
1.2.21_7
tasmād āgnyādheyikaṃ hiraṇyaṃ brahmaṇe dadāti
1.2.21_8
brahmaṇe hi prattaṃ
1.2.21_9
tasyātmann adhatta
1.2.21_10
tena prājvalayat_
1.2.21_11
yan nādhatta tad āglābhavat
1.2.21_12
tad āglā bhūtvā sā samudraṃ prāviśat [cf. PS 17.28.1 for this and the following sentences]
1.2.21_13
sā samudram adahat
1.2.21_14
tasmāt samudro durgiravapi
1.2.21_15
vaiśvānareṇa hi dagdhaḥ
1.2.21_16
sā pṛthivīm udait
1.2.21_17
sā pṛthivīṃ vyadahat
1.2.21_18
sā devān āgacchat
1.2.21_19
sā devān aheḍat
1.2.21_20
te devā brahmāṇam upādhāvan_
1.2.21_21
sa naivāgāyan nānṛtyat
1.2.21_22
saiṣāglā_
1.2.21_23
eṣā kāruvidā nama
1.2.21_24
taṃ vā etam āglāhataṃ santam āglāgṛdha ity ācakṣate parokṣeṇa
1.2.21_25
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣāḥ_ [ed. -dviṣo]
1.2.21_26
ya eṣa brāhmaṇo gāyano nartano vā bhavati tam āglāgṛdha ity ācakṣate
1.2.21xx
tasmād brāhmaṇo naiva gāyen na nṛtyen māglāgṛdhaḥ syāt
1.2.21_27
tasmād brāhmyaṃ pūrvaṃ havir aparaṃ prājāpatyaṃ
1.2.21_28
prājāpatyād brāhmyam evottaram iti brāhmaṇam || 21 ||
1.2.22
atharvāṇaś ca ha vā aṅgirasaś ca bhṛgucakṣuṣī tad brahmābhivyapaśyan_
tadajānanvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ yad bhṛgvaṅgirasa iti
te devā brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnāv ajuhavuḥ_
etad vai brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnau hūyata
eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇas
tasyorjayorjāṃ devā abhajanta sumanasa eva svadhāṃ pitaraḥ śraddhayā svargaṃ lokaṃ brāhmaṇās
tena sunvanty ṛṣayo 'ntata striyaḥ kevala ātmany avārundhata bāhyā ubhayena sunvanti
yad vai yajñe brāhmyaṃ havir na nirupyetānṛjavaḥ prājāpatyahaviṣo manuṣyā jāyeran_
asau yāṃl lokāñ chṛṇv iti pitā hy eṣa āhavanīyasya gārhapatyasya dakṣiṇāgner yo 'gnihotraṃ juhotīti [ed. yāllokāñ, āhavaṇīyasya]
devāḥ priye dhāmani madanti
teṣām eṣo 'gniḥ sāṃtapanaḥ śreṣṭho bhavati_
etasya vāci tṛptāyām agnis tṛpyati
prāṇe tṛpte vāyus tṛpyati
cakṣuṣi tṛpta ādityas tṛpyati
manasi tṛpte candramās tṛpyati
śrotre tṛpte diśaś cāntardeśāś ca tṛpyanti
sneheṣu tṛpteṣv āpas tṛpyanti
lomeṣu tṛpteṣv oṣadhivanaspatayas tṛpyanti
śarīre tṛpte pṛthivī tṛptati_
evam eṣo 'gniḥ sāṃtapanaḥ śreṣṭhas tṛptaḥ sarvāṃs tṛptāṃs tarpayatīti brāhmaṇam || 22 ||
1.2.23
sāṃtapanā idaṃ havir iti_
eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇo yasya garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmanāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanagodānacūḍākaraṇopanayanāplavanāgnihotravratacaryādīni kṛtāni bhavanti sa sāṃtapanaḥ_
atha yo 'yamanagnikaḥ sa kumbhe loṣṭas
tad yathā kumbhe loṣṭaḥ prakṣipto naiva śaucārthāya kalpate naiva śasyaṃ nirvartayaty evam evāyaṃ brāhmaṇo 'nagnikas tasya brāhmaṇasyānagnikasya naiva daivaṃ dadyān na pitryaṃ na cāsya svādhyāyāśiṣo na yajñāśiṣaḥ svargaṃgamā bhavanti
tad apy etad ṛcoktam <agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasam | asya yajñasya sukratum [ŚS 20.101.1, ṚV 1.12.1]> iti brāhmaṇam || 23 ||
1.2.24
atha ha prajāpatiḥ somena yakṣyamāṇo vedān uvāca kaṃ vo hotāraṃ vṛṇīya kam adhvaryuṃ kam udgātāraṃ kaṃ brāhmaṇam iti
ta ūcur ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣ.va yajurvidam adhvaryuṃ sāmavidam udgātāram atharvāṅgirovidaṃ brāhmaṇam_
tathā hāsya yajñaś caturṣu lokeṣu caturṣu deveṣu caturṣu vedeṣu catasṛṣu hotrāsu catuṣpād yajñaḥ pratitiṣṭhati
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda
tasmād ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣva sa hi hautraṃ veda_
agnir vai hotā
pṛthivī vā ṛcām āyatanam
agnir devatā gāyatraṃ chando bhūr iti śukram_
tasmāt tam eva hotāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaye_
etasya lokasya vijitaye_
etasya lokasya saṃjitaye_
etasya lokasyāvaruddhaye_
etasya lokasya vivṛddhaye_
etasya lokasya samṛddhaye_
etasya lokasyodāttaye_
etasya lokasya vyāptaye_
etasya lokasya paryāptaye_
etasya lokasya samāptaye_
atha cen naivaṃvidaṃ hotāraṃ vṛṇute purastād evaiṣāṃ yajño ricyate
yajurvidam evādhvaryuṃ vṛṇīṣva sa hy ādhvaryavaṃ veda
vāyur vā adhvaryuḥ_
antarikṣaṃ vai yajuṣām āyatanam_
vāyur devatā traiṣṭubhaṃ chando bhuva iti śukram_
1.2.24x
tasmāt tam evādhvaryuṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety eva_
1.2.24_2
atha cen naivaṃvidam adhvaryuṃ vṛṇute paścād evaiṣāṃ yajño ricyate
1.2.24_3
sāmavidam evodgātāraṃ vṛṇīṣva
1.2.24_4
sa hy audgātraṃ veda_
1.2.24_5
ādityo vā udgātā
1.2.24_6
dyaur vai sāmnām āyatanam
1.2.24_7
ādityo devatā jāgataṃ chandaḥ svar iti śukram_
1.2.24_8
tasmāt tam evodgātāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety eva_
1.2.24_9
atha cen naivaṃvidam udgātāraṃ vṛṇuta uttarata evaiṣāṃ yajño ricyate_
1.2.24_10
atharvāṅgirovidam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣva
1.2.24_11
sa hi brahmatvaṃ veda
1.2.24_12
candramā vai brahmā_ [ed. brahāpo]
1.2.24_13
āpo vai bhṛgavaṅgirasām āyatanam_
1.2.24_14
candramā devatā vaidyutaś coṣṇikkākubhe chandasī om ity atharvaṇāṃ śukraṃ janad ity aṅgirasām_
1.2.24_15
tasmāt tam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaye_
1.2.24_16
etasya lokasya vijitaye_
1.2.24_17
etasya lokasya saṃjitaye_
1.2.24_18
etasya lokasyāvaruddhaye_
1.2.24_19
etasya lokasya vivṛddhaye_
1.2.24_20
etasya lokasya samṛddhaye_
1.2.24_21
etasya lokasyodāttaye_
1.2.24_22
etasya lokasya vyāptaye_
1.2.24_23
etasya lokasya paryāptaye_
1.2.24_24
etasya lokasya samāptaye_
1.2.24_25
atha cen naivaṃvidaṃ brahmāṇaṃ vṛṇute dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate || 24 ||
1.2.24col
ity atharvavede gopathabrāhmaṇapūrvabhāge dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ ||
Other recensions (1)
Linked texts (2)
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Kalpaḥ — Sanskrit