Gopathabrahmana 1.3
Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3.1
oṃ dakṣiṇāpravaṇā bhūmir dakṣiṇata āpo vahanti
tasmād yajñās tadbhūmer unnatataram iva bhavati yatra bhṛgvaṅgiraso viṣṭhās
tad yathāpa imāṃl lokān abhivahanty evam eva bhṛgvaṅgirasaḥ sarvān devān abhivahanti_
evam evaiṣā vyāhṛtiḥ sarvān vedān abhivahaty om iti harcām om iti yajuṣām om iti sāmnām om iti sarvasyāhābhivādas
taṃ ha smaitad uttaraṃ yajñe vidvāṃsaḥ kurvanti
devā brahmāṇa āgacchatāgacchateti_
ete vai devā brahmāṇo yad bhṛgvaṅgirasas
tān evaitad gṛṇānās tān vṛṇānā hvayanto manyante
nānyo 'bhṛgvaṅgirovido vṛto yajñam āgacchen
yajñasya tejasā teja āpnoty ūrjayorjāṃ yaśasā yaśaḥ_
nānyo 'bhṛgvaṅgirovido vṛto yajñam āgacchen ned yajñaṃ parimuṣṇīyād iti
tad yathā pūrvaṃ vatso 'dhītya gāṃ dhayed evaṃ brahmā bhṛgvaṅgirovid vṛto yajñam āgacchen ned yajñaṃ parimuṣṇīyād iti
tad yathā gaur vāśvo vāśvataro vaikapād dvipāt tripād iti syāt kim abhivahet kim abhyaśnuyād iti
tasmād ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣva yajurvidam adhvaryuṃ sāmavidam udgātāram atharvāṅgirovidaṃ brahmāṇam_
tathā hāsya yajñaś caturṣu lokeṣu caturṣu deveṣu vedeṣu catasṛṣu hotrāsu catuṣpād yajñaḥ pratitiṣṭhati
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda yaś caivam ṛtvijām ārtvijyaṃ veda yaś ca yajñe yajanīyaṃ vedeti brāhmaṇam || 1 ||
1.3.2
prajāpatir yajñam atanuta
sa ṛcaiva hautram akarod yajuṣādhvaryavaṃ sāmnaudgātram atharvāṅgirobhir brahmatvam_
taṃ vā etaṃ mahāvādyaṃ kurute yad ṛcaiva hautram akarod yajuṣādhvaryavaṃ sāmnaudgātram atharvāṅgirobhir brahmatvam_
sa vā eṣa tribhir vedair yajñasyānyataraḥ pakṣaḥ saṃskriyate
manasaiva brahmā yajñasyānyatraṃ pakṣaṃ saṃskaroti_
ayam u vai yaḥ pavate sa yajñas
tasya manaś ca vāk ca vartanī
manasā caiva hi vācā ca yajño vartate_
ada eva mana iyam eva vāk
sa yad vadan nāsti vidyād ardhaṃ me 'sya yajñasyāntaragād iti
tad yathaikapāt puruṣo yann ekacakro vā ratho vartamāno bhreṣaṃ nyety evam evāsya yajño bhreṣaṃ nyeti
yajñasya bhreṣam anu yajamāno bhreṣaṃ nyeti
yajamānasya bhreṣam anv ṛtvijo bhreṣaṃ niyanti_
ṛtvijāṃ bhreṣam anu dakṣiṇā bhreṣaṃ niyanti
dakṣiṇānāṃ bhreṣam anu yajamānaḥ putrapaśubhir bhreṣaṃ nyeti
putrapaśūnāṃ bhreṣam anu yajamānaḥ svargeṇa lokena bhreṣaṃ nyeti
svargasya lokasya bhreṣam anu tasyārdhasya yogakṣemo bhreṣaṃ nyeti yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam || 2 ||
1.3.3
tad u ha smāha śvetaketur āruṇeyo brahmāṇaṃ dṛṣṭvā bhāṣamāṇam ardhaṃ me 'sya yajñasyāntaragād iti
tasmād brahmā stute bahiḥpavamāne vācoyamyam upāṃśv antaryāmābhyām
atha ye pavamānā odṛcas teṣu_
atha yāni stotrāṇi saśastrāṇy ā vaṣaṭkārāt teṣu
sa yad ṛkto bhreṣaṃ nyṛcched oṃ bhūr janad iti gārhapatye juhuyāt_
yadi yajuṣṭa oṃ bhuvo janad iti dakṣiṇāgnau juduyāt_
yadi sāmata oṃ svar janad ity āhavanīye juhuyāt_
yady anājñātād brahmato voṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om ity āhavanīya eva juhuyāt
tad vākovākyasyarcāṃ yajuṣāṃ sāmnām atharvāṅgirasām
athāpi vedānāṃ rasana yajñasya viriṣṭaṃ saṃdhīyate
tad yathā lavaṇenety uktam_
tad yathobhayapāt puruṣo yann ubhayacakro vā ratho vartamāno 'bhreṣaṃ nyeti evam evāsya yajño 'bhreṣaṃ nyeti
yajñasyābhreṣam anu yajamāno 'bhreṣaṃ nyeti
yajamānasyābhreṣam anv ṛtvijo 'bhreṣaṃ niyanti_
ṛtvijām abhreṣam anu dakṣiṇā abhreṣaṃ niyanti
dakṣiṇānām abhreṣam anu yajamānaḥ putrapaśubhir abhreṣaṃ nyeti
putrapaśūnām abhreṣam anu yajamānaḥ svargeṇa lokenābhreṣaṃ nyeti
svargasya lokasyābhreṣam anu tasyārdhasya yogakṣemo 'bhreṣaṃ nyeti yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam || 3 ||
1.3.4
tad yad audumbaryāṃ ma āsiṣṭa hiṅṅ akārṣīn me prāstāvīn ma udagāsīn me subrahmaṇyām āhvāsīd ity udgātre dakṣiṇā nīyante
grahān me 'grahīt prācārīn me 'śuśruvan me samanasas kārṣīd ayākṣīn me 'vaṣaṭkārṣīn ma ity adhvaryave
hotṛṣadana āsiṣṭāyākṣīn me 'śāṃsīn me 'vaṣaṭkārṣīn ma iti hotre
devayajanaṃ me cīkḷpad brahmāsādaṃ me 'sīsṛpad brahmajapān me 'japīt purastāddhomasaṃsthitahomān me 'hauṣīd ayākṣīn me 'śāṃsīn me 'vaṣaṭkārṣīn ma iti brahmaṇe
bhūyiṣṭhena mā brahmaṇākārṣīd iti_
etad vai bhūyiṣṭhaṃ brahma yad bhṛgvaṅgirasaḥ_
ye 'ṅgirasaḥ sa raso ye 'tharvāṇo ye 'tharvāṇas tadbheṣajam_
yad bheṣajaṃ tad amṛtaṃ yad amṛtaṃ tad brahma
sa vā eṣa pūrveṣām ṛtvijām ardhabhāgasyārdham itareṣām ardhaṃ brahmaṇa iti brāhmaṇam || 4 ||
1.3.5
devāś ca ha vā asurāś ca saṃgrāmaṃ samayatanta
tatraitās tisro hotrā jihmaṃ pratipedire
tāsām indra ukthāni sāmāni lulopa
tāni hotre prāyacchat_
ājyaṃ ha vai hotur babhūva
pra'ugaṃ potur vaiśvadevaṃ ha vai hotur babhūva
niṣkevalyaṃ neṣṭuḥ_
marutvatīyaṃ ha vai hotur babhūva_
agnimārutam āgnīdhrasya
tasmād etad abhyastataram iva śasyate yad āgnimārutam_
tasmād ete saṃśaṃsukā iva bhavanti yad dhotā potā neṣṭā_
āgnīdhro mumuhe vasīta
tad brahmeyasāmivāsa
tāsām ardhaṃ pratilulopa prathamārhaṇaṃ ca prathamapadaṃ caitad dakṣiṇāṃ caitat pariśiṣeded iti brāhmaṇam || 5 ||
1.3.6
uddālako ha vā āruṇir udīcyān vṛto dhāvayāṃ cakāra
tasya ha niṣka upāhito babhūvopavādād bibhyato yo mā brāhmaṇo 'nūcāna upavadiṣyati tasmā etaṃ pradāsyamīti
tad dhodīcyān brāhmaṇān bhayaṃ vivedoddālako ha vā ayam āyāti kaurupañcolo brahmā brahmaputraḥ
sa ūrdhvaṃ vṛto na paryādadhīta
kenemaṃ vīreṇa pratisaṃyatāmahā iti
taṃ yata eva prapannaṃ dadhre tata evam anupratipedire te ha svaidāyanaṃ śaunakam ūcuḥ svaidāyana tvaṃ vai no brahmiṣṭho 'sīti
tvayemaṃ vīreṇa pratisaṃyatāmahā iti
taṃ yata eva prapannaṃ dadhre tata evam anupratipedire
taṃ ha svaidāyanā ity āmantrayām āsa
sa bho gautamasya putreti hāsmā asūyā pratiśrutaṃ pratiśuśrāva
sa vai gautamasya putra ūrdhvaṃ vṛto dhāvet || 6 ||
1.3.7
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād imāḥ prajāḥ śirastaḥ prathamaṃ lomaśā jāyante kasmād āsām aparam iva śmaśrūṇy upakakṣāṇy anyāni lomāni jāyante
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād imāḥ prājāḥ śirastaḥ prathamaṃ palitā bhavanti kasmād antataḥ sarvā eva palitā bhavanti
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād imāḥ prajā adantikā jāyante kasmād āsām aparam iva jāyante
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād āsāṃ saptavarṣāṣṭavarṣāṇāṃ prabhidyante kasmād āsāṃ punar eva jāyante kasmād antataḥ sarva eva prabhidyante
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād adhare dantāḥ pūrve jāyante para uttare
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād adhare dantāḥ aṇīyāṃso hrasīyāṃsaḥ prathīyāṃso varṣīyāṃsa uttare
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād imau daṃṣṭrau dīrghatarau kasmāt same iva jaṃbhe
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād ime śrotre antarataḥ same iva dīrṇe
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmāt pumāṃsaḥ śmaśruvanto 'śmaśruvaḥ striyaḥ_
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād āsāṃ saṃtatam iva śarīraṃ bhavati kasmād āsām asthīni dṛḍhatarāṇīva bhavanti
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād āsāṃ prathame vayasi retaḥ siktaṃ na saṃbhavati kasmād āsāṃ madhyame vayasi retaḥ siktaṃ saṃbhavati kasmād āsām uttame vayasi retaḥ siktaṃ na saṃbhavati
yas tad darśapūrṇamāsayo rūpaṃ vidyāt kasmād idaṃ śiśnam uccaśa eti nīcī padyate [ed. iṃ]
kasmāt sakṛd apānam || 7 ||
1.3.8
atha yaḥ purastād aṣṭāv ājyabhāgān vidyān madhyataḥ pañca havirbhāgāḥ ṣaṭ prājāpatyā upariṣṭād aṣṭāv ājyabhāgān vidyāt_
atha yo gāyatrīṃ hariṇīṃ jyotiṣpakṣāṃ sarvair yajñair yajamānaṃ svargaṃ lokam abhivahantīṃ vidyāt_
atha yaḥ apaṅktiṃ pañcapadāṃ saptadaśākṣarāṃ sarvair yajñair yajamānaṃ svargaṃ lokam abhivahantīṃ vidyāt
tasmai ha niṣkaṃ prayacchann uvācānūcāno ha vai svaidāyanāsi suvarṇaṃ vai suvarṇavide dadāmīti
tad upayamya niścakrāma
tatrāpavavrāja yatretaro babhūva
taṃ ha papraccha kim eṣa gautamasya putra iti_
eṣa brahmā brahmāputra iti hovāca yad enaṃ kaś cid upavadetota mīmāṃseta ha vā mūrdhā vā asya vipatet prāṇā vainaṃ jahyur iti
te mitha eva cikrandeyur viprāpavavraja yatretaro babhūva
te prātaḥ samitpāṇaya upodeyur upāyāmo bhavantam iti
kim artham iti
yān eva no bhavāṃs tān hyaḥ praśnān apṛcchat tān eva no bhavān vyācakṣīteti
tatheti
tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe || 8 ||
1.3.9
yat purastād vedeḥ prathamaṃ barhi stṛṇāti tasmād imāḥ prajāḥ śirastaḥ prathamaṃ lomaśā jāyante
yad aparam iva prastaram anuprastṛṇāti tasmād āsām aparam iva śmaśrūṇy upakakṣāṇy anyāni lomāni jāyante
yat prāg barhiṣaḥ prastaram anupraharati tasmād imāḥ prajāḥ śirastaḥ prathamaṃ palitā bhavanti
yad antataḥ sarvam evānupraharati tasmād antataḥ sarva eva palitā bhavanti
yat prayājā apuro'nuvākyāvanto bhavanti tasmād imāḥ prajā adantikā jāyante
yad dhavīṃṣi puro'nuvākyāvanti bhavanti tasmād āsām aparam iva jāyante
yad anuyājā apuro'nuvākyāvanto bhavanti tasmād āsāṃ saptavarṣāṣṭavarṣāṇāṃ prabhidyante
yat patnīsaṃyājāḥ puro'nuvākyāvanto bhavanti tasmād āsāṃ punar eva jāyante
yat samiṣṭayajur apuro'nuvākyāvad bhavati tasmād antataḥ sarva eva prabhidyante
yad gāyatryānūcya triṣṭubhā yajati tasmād adhare dantāḥ pūrve jāyante para uttare
yad ṛcānūcya yajuṣā yajati tasmād adhare dantā aṇīyāṃso hrasīyāṃsaḥ prathīyāṃso varṣīyāṃsa uttare [ed. varsīyāṃsa]
yad āghārau dīrghatarau prāñcāv āghārayati tasmād imau daṃṣṭrau dīrghatarau
yat saṃyājye sacchandasī tasmāt same iva jambhe
yac caturthe prayāje samānayati tasmād ime śrotre antarataḥ same iva dīrṇe
yaj japaṃ japitvābhihiṃkṛṇoti tasmāt pumāṃsaḥ śmaśruvanto 'śmaśruva striyaḥ_
yat sāmidhenīḥ saṃtanvann anvāha tasmād āsāṃ saṃtatam iva śarīraṃ bhavati
yat sāmidhenyaḥ kāṣṭhahaviṣo bhavanti tasmād āsām asthīni dṛḍhatarāṇīva bhavanti
yat prayājā ājyahaviṣo bhavanti tasmād āsāṃ prathame vayasi retaḥ siktaṃ na saṃbhavati
yan madhye haviṣāṃ dadhnā ca puroḍāśena ca pracaranti tasmād āsāṃ madhyame vayasi retaḥ siktaṃ saṃbhavati
yad anuyājā ājyahaviṣo bhavanti tasmād āsām uttame vayasi retaḥ siktaṃ na saṃbhavati
yad uttame 'nuyāje sakṛd apāniti tasmād idaṃ śiśnam uccaśa eti nīcī padyate
yan nāpānet sakṛcchūnaṃ syāt_
yan muhur apānet sakṛtpannaṃ syāt
1.3.9x
tasmāt sakṛd apāniti net sakṛcchūnaṃ syāt sakṛtpannaṃ veti || 9 ||
1.3.10
atha ye purastād aṣṭāv ājyabhāgāḥ pañca prayājā dvāv āghārau dvāv ājyabhāgāv āgneya ājyabhāgānāṃ prathamaḥ saumyo dvitīyo havirbhāgānām_
havir hy eva saumyam
āgneyaḥ puroḍāśaḥ_
agnīṣomīyaḥ puroḍāśo 'gniḥ sviṣṭakṛd ity ete madhyataḥ pañca havirbhāgāḥ_
atha ye ṣaṭ prājāpatyā iḍā ca prāśitraṃ ca yac cāgnīdhrāyāvadyati brahmabhāgo yajamānabhāgo 'nvāhārya eva ṣaṣṭhaḥ_
atha ya upariṣṭād aṣṭāv ājyabhāgās trayo 'nuyājāś catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ samiṣṭayajur aṣṭamam
atha yā gāyatrī hariṇī jyotiṣpakṣā sarvair yajñair yajamānaṃ svargaṃ lokam abhivahati vedir eva sā
tasya ye purastād aṣṭāv ājyābhāgāḥ sa dakṣiṇaḥ pakṣaḥ_
atha ya upariṣṭād aṣṭāv ājyabhāgāḥ sa uttaraḥ pakṣaḥ_ [ed. ipariṣṭād]
havīṃṣy ātmā [ed. haviṃṣy]
gārhapatyo jaghanam
āhavanīyaḥ śiraḥ
sauvarṇarājatau pakṣau
tad yad ādityaṃ purastāt paryantaṃ na paśyanti tasmād ajyotiṣka utkaro bhavati_
atha yā paṅktiḥ pañcapadā saptadaśākṣarā sarvair yajñair yajamānaṃ svargaṃ lokam abhivahati yājyaiva sā
tasyā oṃ śrāvayeti caturakṣaram
astu śrauṣad iti caturakṣaram_
yajeti dvyakṣaram_
ye yajāmaha iti pañcākṣaram_
dvyakṣaro vai vaṣaṭkāraḥ saiṣā paṅktiḥ
pañcapadā saptadaśākṣarā sarvair yajñair yajamānaṃ svargaṃ lokam abhivahati
tad yatrāsyaiśvaryaṃ syād yatra vainam abhivaheyur evaṃvidam eva tatra brahmāṇaṃ vṛṇīyān nānevaṃvidam iti brāhmaṇam || 10 ||
1.3.11
atha ha prācīnayogya ājagāmāgnihotraṃ bhavantaṃ pṛcchāmi gautameti
pṛccha prācīnayogyeti
kiṃdevatyaṃ te gavīḍāyām_
kiṃdevatyam upahūtāyām_
kiṃdevatyam upasṛṣṭāyām_
kiṃdevatyaṃ vatsam unnīyamānam_
kiṃdevatyaṃ vatsam unnītam_
kiṃdevatyaṃ duhyamānam_
kiṃdevatyaṃ dugdham_
kiṃdevatyaṃ prakramyamāṇam_
kiṃdevatyaṃ hriyamāṇam_
kiṃdevatyam adhiśrīyamāṇam_
kiṃdevatyam adhiśritam_
kiṃdevatyam abhyavajvālyamānam_
kiṃdevatyam abhyavajvālitam_
kiṃdevatyaṃ samudvāntam_
kiṃdevatyaṃ viṣyaṇṇam_
kiṃdevatyam adbhiḥ pratyānītam_
kiṃdevatyam udvāsyamānam_
kiṃdevatyam udvāsitam_
kiṃdevatyam unnīyamānam_
kiṃdevatyam unnītam_
kiṃdevatyaṃ prakramyamāṇam_
1.3.11x
kiṃdevatyaṃ hriyamāṇam_
1.3.11_2
kiṃdevatyam upasādyamānam_
1.3.11_3
kiṃdevatyam upasāditam_
1.3.11_4
kiṃdevatyā samit
1.3.11_5
kiṃdevatyāṃ prathamām āhutim ahauṣīḥ
1.3.11_6
kiṃdevatyaṃ gārhapatyam avekṣiṣṭhāḥ
1.3.11_7
kiṃdevatyottarāhutiḥ
1.3.11_8
kiṃdevatyaṃ hutvā srucaṃ trir udañcam udanaiṣīḥ
1.3.11_9
kiṃdevatyaṃ barhiṣi srucaṃ nidhāyonmṛjyottarataḥ pāṇī niramārkṣīḥ
1.3.11_10
kiṃdevatyaṃ dvitīyam unmṛjya pitryupavītaṃ kṛtvā dakṣiṇataḥ pitṛbhyaḥ svadhām akārṣīḥ
1.3.11_11
kiṃdevatyaṃ prathamaṃ prāśīḥ
1.3.11_12
kiṃdevatyaṃ dvitīyam_
1.3.11_13
kiṃdevatyam antataḥ sarvam eva prāśīḥ
1.3.11_14
kiṃdevatyam aprakṣālitayodakaṃ srucā nyanaiṣīḥ
1.3.11_15
kiṃdevatyaṃ prakṣālitayā
1.3.11_16
kiṃdevatyam apareṇāhavanīyam udakaṃ srucā nyanaiṣīḥ [ed. udaka]
1.3.11_17
kiṃdevatyaṃ sruvaṃ srucaṃ ca pratyatāpsīḥ
1.3.11_18
kiṃdevatyaṃ rātrau srugdaṇḍam avāmārkṣīḥ
1.3.11_19
kiṃdevatyaṃ prātar udamārkṣīr iti_
1.3.11_20
etac ced vettha gautama hutaṃ te yady u na vetthāhutaṃ ta iti brāhmaṇam || 11 ||
1.3.12
sa hovāca raudraṃ me gavīḍayām_
mānavyam upahūtāyām_
vāyavyam upasṛṣṭāyām_
vairājaṃ vatsam unnīyamānam_
jāgatam unnītam
āśvinaṃ duhyamānam_
saumyaṃ dugdham_
bārhaspatyaṃ prakramyamāṇam_
dyāvāpṛthivyaṃ hriyamāṇam [ed. hriyamānam, corr. Patyal]
āgneyam adhiśrīyamāṇam_
vaiśvānarīyam adhiśritam_
vaiṣṇavam abhyavajvālyamānam_
mārutam abhyavajvālitam_
pauṣṇaṃ samudvāntam_
vāruṇaṃ viṣyannam_
sārasvatam adbhiḥ pratyānītam_
tvāṣṭram udvāsyamānam_
dhātram udvāsitam_
vaiśvadevam unnīyamānam_
sāvitram unnītam_
bārhaspatyaṃ prakramyamāṇam_
dyāvāpṛthivyaṃ hriyamāṇam
aindram upasādyamānam_
1.3.12x
balāyopasannam
1.3.12_2
āgneyī samit_
1.3.12_3
yāṃ prathamām āhutim ahauṣaṃ mām eva tat svarge loke 'dhām_
1.3.12_4
yad gārhapatyam avekṣiṣam asya lokasya saṃtatyai
1.3.12_5
prājāpatyottarāhutis
1.3.12_6
tasmāt pūrṇatarā manasaiva sā
1.3.12_7
yad dhutvā srucaṃ trir udañcam udanaiṣaṃ rudrāṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_8
yad barhiṣi srucaṃ nidhāyonmṛjyottarataḥ pāṇī niramārkṣam oṣadhivanaspatīṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_9
yad dvitīyam unmṛjya pitryupavītaṃ kṛtvā dakṣiṇataḥ pitṛbhyaḥ svadhām akārṣaṃ pitṝṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_10
yat prathamaṃ prāśiṣaṃ prāṇāṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_11
yad dvitīyaṃ garbhāṃs tena
1.3.12_12
tasmād anaśnanto garbhā jīvanti
1.3.12_13
yad antataḥ sarvam eva prāśiṣaṃ viśvān devāṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_14
yad aprakṣālitayodakaṃ srucā nyanaiṣaṃ sarpetarajanāṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_15
yat prakṣālitayā sarpapuṇyajanāṃs tena
1.3.12_16
yad apareṇāhavanīyam udakaṃ srucā nyanaiṣaṃ gandharvāpsarasas tenāpraiṣam_
1.3.12_17
yat sruvaṃ srucaṃ ca pratyatāpsaṃ saptarṣīṃs tenāpraiṣam_
1.3.12_18
yad rātrau srugdaṇḍam avāmārkṣaṃ ye rātrau saṃviśanti dakṣiṇāṃs tān udanaiṣam_
1.3.12_19
yat prātar udamārkṣaṃ ye prātaḥ pravrajanti dakṣiṇāṃs tānudanaiṣam iti brāhmaṇam || 12 ||
1.3.13
evam evaitad bho yathā bhavān āha
pṛcchāmi tveva bhavantam iti
pṛccha prācīnayogyeti
yasya sāyam agnaya upasamāhitāḥ syuḥ sarve jvalayeyuḥ prakṣālitāni yajñapātrāṇy upasannāni syur atha ced dakṣiṇāgir udvāyāt kiṃ vā tato bhayam āgacched iti
kṣipram asya patnī praiti yo 'vidvāñ juhoti
vidyayā tvevāham abhijuhomīti
kā te vidyā kā prāyaścittir iti
gārhapatyād adhi dakṣ.iṇāgniṃ praṇīya prāco 'ṅgārān uddhṛtya prāṇāpānābhyaṃ svāheti juhuyāt_
atha prātar yathāsthānam agnīn upasāmadhāya yathāpuraṃ juhuyāt
sā me vidyā sā prāyaścittir iti_
atha ced āhavanīya udvāyāt kiṃ vā tato bhayam āgacched iti
kṣipram asya putraḥ praiti yo 'vidvāñ juhoti
vidyayā tvevāham abhijuhomīti
kā te vidyā kā prāyaścittir iti
gārhapatyād adhy āhavanīyaṃ praṇīya pratīco 'ṅgārān uddhṛtya samānavyānābhyāṃ svāheti juhuyāt_
atha prātar yathāsthānam agnīn upasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt
sā me vidyā sā prāyaścittir iti_
atha ced gārhapatya udvāyāt kiṃ vā tato bhayam āgacched iti
kṣipraṃ gṛhapatiḥ praiti yo 'vidvāñ juhoti
vidyayā tvevāham abhijuhomīti
kā te vidyā kā prāyaścittir iti
sabhasmakam āhavanīyaṃ dakṣiṇena dakṣiṇāgniṃ parihṛtya gārhapatyasyāyatane pratiṣṭhāpya tata āhavanīyaṃ praṇīya udīco 'ṅgārān uddhṛtyodānarūpābhyāṃ svāheti juhuyāt_
atha prātar yathāsthānam agnīn upasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt
1.3.13x
sā me vidyā sā prāyaścittir iti_
1.3.13_2
atha cet sarve 'gnaya udvāyeyuḥ kiṃ vā tato bhayam āgacched iti
1.3.13_3
kṣipraṃ gṛhapatiḥ sarvajyāniṃ jīyate yo 'vidvāñ juhoti
1.3.13_4
vidyayā tvevāham abhijuhomīti
1.3.13_5
kā te vidyā kā prāyaścittir iti_
1.3.13_6
ānaḍuhena śakṛtpiṇḍenāgnyāyatanāni parilipya homyam upasādyāgniṃ nirmathya prāṇāpānābhyāṃ svāhā samānavyānābhyāṃ svāhodānarūpābhyāṃ svāheti juhuyāt_
1.3.13_7
atha prātar yathāsthānam agnīn upasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt
1.3.13_8
sā me vidyā sā prāyaścittir iti_
1.3.13_9
atha cen nāgniṃ janayituṃ śaknuyur na kutaś cana vāto vāyāt kiṃ vā tato bhayam āgacched iti
1.3.13_10
mogham asveṣṭaṃ ca hutaṃ ca bhavati yo 'vidvāñ juhoti
1.3.13_11
vidyayā tvevāham abhijuhomīti
1.3.13_12
kā te vidyā kā prāyaścittir iti_
1.3.13_13
ānaḍuhenaiva śakṛtpiṇḍenāgnyāyatanāni parilipya homyam upasādya <vāta ā vātu bheṣajam [PS 19.46.7-9]> iti sūktenātmany eva juhuyāt_
1.3.13_14
atha prātar agniṃ nirmathya yathāsthānam agnīn upasamādhāya yathāpuraṃ juhuyāt
1.3.13_15
sā me vidyā sā prāyaścittir iti brāhmaṇam || 13 ||
1.3.14
evam evaitad bho bhagavan yathā bhavān āha_
upayāmi tveva bhavantam iti_
evaṃ cen nāvakṣyo mūrdhā te vyapatiṣyad iti
hanta tu te tad vakṣyāmi yathā te na vipatiṣyatīti
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca vāk tena tṛpyati
vāci tṛptāyām agnis tṛpyati_
agnau tṛpte pṛthivī tṛpyati
pṛthivyāṃ tṛptāyāṃ yāni pṛthivyāṃ bhūtāny anvāyattāni tāni tṛpyanti
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca prāṇas tena tṛpyati
prāṇe tṛpte vāyus tṛpyati [ed. praṇe]
vāyau tṛpte 'ntarikṣaṃ tṛpyati_
antarikṣe tṛpte yāny antarikṣe bhūtāny anvāyattāni tāni tṛpyanti
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca cakṣus tena tṛpyati
cakṣuṣi tṛpta ādityas tṛpyati_
āditye tṛpte dyaus tṛpyati
divi tṛptāyāṃ yāni divi bhūtāny anvāyattāni tāni tṛpyanti
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca manas tena tṛpyati
manasi tṛpte candramās tṛpyati
candramasi tṛpta āpas tṛpyanti_
apsu tṛptāsu yāny apsu bhūtāny anvāyattāni tāni tṛpyanti
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca śrotraṃ tena tṛpyati
śrotre tṛpte diśaś cāntardeśāś ca tṛpyanti
dikṣu cāntardeśeṣu ca tṛpteṣu yāni dikṣu cāntardeśeṣu ca bhūtāny anvāyattāni tāni tṛpyanti
1.3.14x
yo ha vā evaṃvidvān aśnāti ca pibati ca tasyāyam eva dakṣiṇaḥ pāṇir juhūḥ
1.3.14_2
savya upabhṛt
1.3.14_3
kaṇṭho dhruvā_
1.3.14_4
annaṃ haviḥ
1.3.14_5
prāṇā jyotīṃṣi
1.3.14_6
sadeṣṭaṃ sadā hutaṃ sadāśitaṃ pāyitam agnihotraṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān agnihotraṃ juhotīti brāhmaṇam || 14 ||
1.3.15
priyamedhā ha vai bharadvājā yajñavido manyamānās
te ha sma na kañ cana vedavidam upayanti
te sarvam avidus
te sahaivāvidus
te 'gnihotra eva na samavadanta
teṣām ekaḥ sakṛd agnihotram ajuhod dvir ekas trir ekas
teṣāṃ yaḥ sakṛd agnihotram ajuhot tam itarāv apṛcchatāṃ kasmai tvaṃ juhoṣīti_
ekadhā vā idaṃ sarvaṃ prajāpatiḥ
prajāpataya evāhaṃ sāyaṃ juhomīti prajāpataye prātar iti
teṣāṃ yo dvir ajuhot tam itarāv apṛcchatāṃ kābhyāṃ tvaṃ juhoṣīti_
agnaye prajāpataya iti sāyaṃ sūryāya prajāpataya iti prātas
teṣāṃ yas trir ajuhot tam itarāv apṛcchatāṃ kebhyas tvaṃ juhoṣīty agnaye prajāpataye 'numataya iti sāyaṃ sūryāya prajāpataye 'gnaye sviṣṭakṛta iti prātas
teṣāṃ yo dvir ajuhot sa ārdhnot
sa bhūyiṣṭho 'bhavat
prajayā cetarau śriyā cetarāv atyākrāmat
tasya ha prajām itarayoḥ praje sajātatvam upaitām_
tasmād dvir hotavyaṃ yajuṣā caiva manasā ca
yām eva sa ṛddhim ārdhnot tām ṛdhnoti ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān agnihotraṃ juhotīti brāhmaṇam || 15 ||
1.3.16
svāhā vai kutaḥ saṃbhūtā
kena prakṛtā
kiṃ vāsyā gotram_
katy akṣarā
kati padā
kati varṇā
kiṃ pūrvāvasānā
kva cit sthitā
kim adhiṣṭhānā
brūhi svāhāyā yad daivataṃ rūpaṃ ca
svāhā vai satyasaṃbhūtā
brahmaṇā prakṛtā
lāmagāyanasagotrā
dve akṣare
ekaṃ padam_
trayaś ca varṇāḥ śuklaḥ padmaḥ suvarṇa iti
sarvacchandasāṃ vedeṣu samāsabhūtaikocchvāsā varṇānte catvāro vedāḥ śarīre [ed. samāsabhut-, corr. Patyal]
ṣaḍaṅgāny oṣadhivanaspatayo lomāni
cakṣuṣī sūryācandramasau
sā svāhā sā svadhā yajñeṣu vaṣaṭkārabhūtā prayujyate
tasyā agnir daivatam_
brāhmaṇo rūpam iti brāhmaṇam || 16 ||
1.3.17
athāpi kāravo ha nāma ṛṣayo 'lpasvā āsan_
ta imam ekagum agniṣṭomaṃ dadṛśus
tam āharan_
tenāyajanta
te svar yayuḥ
sa ya icchet svar iyām iti sa etenaikagunāgniṣṭomena yajeteti brāhmaṇam || 17 ||
1.3.18
athātaḥ savanīyasya paśor vibhāgaṃ vyākhyāsyāmaḥ_
uddhṛtyāvadānāni hanū sajihve prastotuḥ
kaṇṭhaḥ sakākudraḥ pratihartuḥ
śyenaṃ vakṣa udgātuḥ_
dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sāṃsam adhvaryoḥ
savyam upagātṝṇām_
savyo 'ṃsaḥ pratiprasthātuḥ_
dakṣiṇā śroṇirathyāstrī brahmaṇaḥ_
avarasakthaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ_
ūruḥ potuḥ
savyā śroṇir hotuḥ_
avarasakthaṃ maitrāvaruṇasya_
arur acchāvākasya
dakṣiṇā dor neṣṭuḥ
savyā sadasyasya
sadaṃ cānūkaṃ ca gṛhapateḥ_
jāghanī patnyās
tāṃ sā brāhmaṇena pratigrāhayati
vaniṣṭhur hṛdayaṃ vṛkkau cāṅgulyāni dakṣiṇo bāhur āgnīdhrasya
savya ātreyasya
dakṣiṇau pādau gṛhapater vratapradasya
savyau pādau gṛhapatnyāḥ vratapradāyāḥ
sahaivainayor oṣṭhas
1.3.18x
taṃ gṛhapatir evānuśinaṣṭi
1.3.18_2
maṇikāś ca skandhyās tisraś ca kīkasā grāvastutas
1.3.18_3
tisraś caiva kīkasā ardhaṃ cāpānasyonnetuḥ_
1.3.18_4
ata ūrdhvaṃ camasādhvaryūṇāṃ klomā śamayituḥ
1.3.18_5
śiraḥ subrahmaṇyasya
1.3.18_6
yaḥ śvaḥsutyām āhvayate tasya carma
1.3.18_7
tathā khalu ṣaṭtriṃśat sampadyante
1.3.18_8
ṣaṭtriṃśadavadānā gauḥ
1.3.18_9
ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī
1.3.18_10
bārhato vai svargo lokaḥ_
1.3.18_11
bṛhatyā vai devāḥ svarge loke yajante
1.3.18_12
bṛhatyā svarge loke pratitiṣṭhanti
1.3.18_13
pratitiṣṭhanti prajayā paśubhir ya evaṃ vibhajante
1.3.18_14
atha yad ato 'nyathāśīliko vā pāpakṛto vā hutādo vānyajanā vā vimathnīrann evam evaiṣāṃ paśur vimathato bhavaty asvargyaḥ_
1.3.18_15
devabhājo ha vā imaṃ śrutaṛṣiḥ paśor vibhāgaṃ vidāṃ cakāra
1.3.18_16
tam u girijāya bābhravyāyānyo manuṣyebhyaḥ provāca
1.3.18_17
tato 'yam arvāṅ manuṣyeṣv āsīd iti brāhmaṇam || 18 || [ed. manuṣyesv]
1.3.19
athāto dīkṣā
kasya svid dhetor dīkṣita ityācakṣate
śreṣṭhāṃ dhiyaṃ kṣiyatīti
taṃ vā etaṃ dhīkṣitaṃ santaṃ dīkṣita ity ācakṣate parokṣeṇa
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ
kasya svid dhetor dīkṣito 'pratyutthāyiko bhavaty anabhivādukaḥ pratyuttheyo 'bhivādyaḥ_
ye pratyuttheyā abhivādyās ta enam āviṣṭā bhavanty atharvāṅgirasas
tasya kim ātharvaṇam iti
yad ātmany eva juhvati na parasmin_
evaṃ hātharvaṇānām odanasavānām ātmany eva juhvati na parasmin_ [ed. adanasavānām, corr. Patyal]
athāsya kim āṅgirasam iti
yad ātmanaś ca pareṣāṃ ca nāmāni na gṛhṇāty evaṃ ha tasminnāsād ātmanaś caiva pareṣāṃ ca nāmāni na gṛhyante
vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ bhāṣante canasitavatīm_
vicakṣayanti brāhmaṇaṃ canasayanti prājāpatyam_
saiṣā vratadhug atharvāṅgirasas
tāṃ hy anvāyattāḥ
kasya svid dhetor dīkṣito 'nāśyanno bhavati nāsya nāma gṛhṇanti_
annastho nāmastho bhavatīty āhus tasya ye 'nnam adanti te 'sya pāpmānam adanti_
athāsya ye nāma gṛhṇanti te 'sya nāmnaḥ pāpmānam apāghnate_
athāpi vedānāṃ garbhabhūto bhavatīty āhus
tasyājātasyāvijñātasyākrītasomasyābhojanīyaṃ bhavatīty āhuḥ
sa dīkṣāṇāṃ prātar jāyate somaṃ krīṇanti tasya jātasya vijñātasya krītasomasya bhojanīyaṃ bhavatīty āhuḥ
kasya svid dhetoḥ saṃsavā parijihīrṣitā bhavanti
1.3.19x
yataro vīryavattaro bhavati sa parasya yajñaṃ parimuṣṇāti
1.3.19_2
kasya svid dhetor daive na dhyāyet saṃsthite nādhīyīteti
1.3.19_3
saṃsavasyaiva hetor iti
1.3.19_4
vidyotamāne stanayaty atho varṣati vāyavyam abhiṣuṇvanti vai devāḥ somaṃ ca bhakṣayanti
1.3.19_5
tad abhiṣuṇvanti brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso 'nūcānās
1.3.19_6
teṣāṃ sarvarasabhakṣāḥ pitṛpitāmahā bhavanti
1.3.19_7
sa daive na dhyāyet saṃsthite nādhīyīteti brāhmaṇam || 19 ||
1.3.20
samāvṛttā ācāryā niṣedus
tān ha yajño dīkṣiṣyamāṇān brāhmaṇarūpaṃ kṛtvopodeyāya_
itthaṃ ced vo 'pasamavatsur hanta vo 'haṃ madhye dīkṣā iti [ed. 'pasamavatsur, Patyal proposes apasamavatasthur, ed. dikṣā]
ta ūcur naiva tvā vidma na jānīmaḥ
ko hīdavijñāyamānena saha dīkṣiṣyatīti
yan nv idaṃ dīkṣiṣyadhve bhūyo na dīkṣiṣyadhve_
atha vā u evaṃ dīkṣayiṣyatha saṃ vai tarhi mohiṣyatha
mohiṣyati vo yajñaḥ sarve te dīkṣayiṣyatheti_
atha vā u ekaṃ dīkṣayiṣyatha te vā ahīnartvijo gṛhapatayo bhaviṣyatha
te tūṣṇīṃ dhyāyanta āsāṃ cakrire
sa hovāca kiṃ nu tūṣṇīm ādhve
bhūyo vaḥ pṛcchāmaḥ
pṛcchateti yan nv idaṃ dīkṣiṣyadhva upame etasmin saṃvatsare mithunaṃ cariṣyatha nopaiṣyatheti [Patyal finds upamay etasmin in two BORI mss. and proposes to accept thise reading]
dhig iti hocuḥ
kathaṃ na dīkṣitā upaiṣyāmo nopaiṣyāmahā iti
te vai brāhmaṇānām abhimantāro bhaviṣyatha
reto ha vo ya etasmin saṃvatsare brāhmaṇās tad abhaviṣyaṃs te bodhimatā bhaviṣyatheti_
atha vā upeṣyāmo nopeṣyāmahā iti
te vai dīkṣitā avakīrṇino bhaviṣyatha
na ha vai devayānaḥ panthā prādur bhaviṣyatīti
tiro vai devayānaḥ panthā bhaviṣyatīti
te vayaṃ bhagavantam evopadhāvāma yathā svasti saṃvatsarasyodṛcaṃ samaśnavāmahā iti brāhmaṇam || 20 ||
1.3.21
sa hovāca dvādaśa ha vai vasūni dīkṣitād utkrāmanti
na ha vai dīkṣito 'gnihotraṃ juhuyāt_
na paurṇamāsena yajñena yajeta
nāmāvāsyena_
asmin vasīta
na pitṛyajñena yajeta
na tatra gacched yatra manasā jigamiṣet_
neṣṭyā yajeta
na vācā yathākathā cid abhibhāṣeta
na mithunaṃ caret_
nānnāsya yathākāmam upayuñjīta
na paśubandhena yajñena yajeta
na tatra gacched yatra cakṣuṣā parāpaśyet
kṛṣṇājinaṃ vasīta
kurīraṃ dhārayet_
muṣṭī kuryāt_
aṅguṣṭhaprabhṛtayas tisra ucchrayet_
mṛgaśṛṅgaṃ gṛhṇīyāt
tena kaṣeta_
atha yasya dīkṣitasya vāg vāyatā syān muṣṭī vā visṛṣṭau sa etāni japet || 21 ||
1.3.22
agnihotraṃ ca mā paurṇamāsaś ca yajñaḥ purastāt pratyañcam ubhau kāmaprau bhūtvā kṣityā sahāviśatām_
vasatiś ca māmāvāsyaś ca yajñaḥ paścāt prāñcam ubhāv iti samānam_
manaś ca mā pitṛyajñaś ca yajño dakṣiṇata udañcam ubhāv iti samānam_
vāk ca meṣṭiś cottarato dakṣiṇāñcam ubhāv iti samānam_
retaś ca mānnaṃ ceta ūrdhvam ubhāv iti samānam_
cakṣuś ca mā paśubandhaś ca yajño 'muto 'rvāñcam ubhau kāmaprau bhūtvākṣityā sahāviśatām iti khalu ha vai dīkṣito ya ātmani vasūni dhatte na caivāsya kā canārtir bhavati na ca yajñaviṣkandham upayāty apahanti punarmṛtyum
apātyeti punarājātim_
kāmacāro 'sya sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān dīkṣām upaitīti brāhmaṇam || 22 ||
1.3.23
atha yasya dīkṣitasyartumatī jāyā syāt pratisnāvā pratisnāvā sarūpavatsāyā goḥ payasi sthālīpākaṃ śrapayitvābhighāryodvāsyoddhṛtyābhihiṃkṛtya garbhavedanapuṃsavanaiḥ saṃpātavantaṃ kṛtvā taṃ paraiva prāśnīyāt_
reto vā annam_
vṛṣā hiṃkāraḥ_
evaṃ hīśvarā yā dīkṣitāya dīkṣitā jāyā putraṃ labheteti_
etenaiva prakrameṇa yajeteti brāhmaṇam || 23 ||
1.3.23col
ity atharvavede gopathabrāhmaṇapūrvabhāge tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ ||
Other recensions (1)
Linked texts (3)
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Āśvalāyanaśrautasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
- Taittirīyasaṃhitā — Sanskrit