<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Gopathabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha) › 1.1

# Gopathabrahmana 1.1

Gopathabrāhmaṇa 1.1

- **Language:** Sanskrit

### [1.1.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.1)

oṃ brahma ha vā idam agra āsīt svayaṃbhv ekam eva  
tadaikṣata  
mahad vai yakṣam yad ekam evāsmi  
hantāhaṃ mad eva manmātraṃ dvitīyaṃ devaṃ nirmimā iti  
tad abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya lalāṭe sneho yad ārdram ājāyata  
tenānandat  
tad abravīt\_  
mahad vai yakṣaṃ suvedam avidam aham iti  
tad yad abravīt\_  
mahad vai yakṣaṃ suvedam avidam aham iti  
tasmāt suvedo 'bhavat  
taṃ vā etaṃ suvedaṃ santaṃ sveda ity ācakṣate parokṣeṇa  
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ || 1 ||

### [1.1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.2)

sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat  
tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya sarvebhyo romagartebhyaḥ pṛthaksvedadhārāḥ prāsyandanta  
tābhir anandat  
tad abravīt\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yad idaṃ kiṃ ca\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yad idaṃ kiṃ ca\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ āpsyāmi yad idaṃ kiṃ ceti  
tad yad abravīt\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yad idaṃ kiṃ ceti  
tasmād dhārā abhavan\_  
tad dhārāṇāṃ dhārātvaṃ yac cāsu dhriyate  
tad yad abravīt\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yad idaṃ kiṃ ceti  
tasmāj jāyā abhavan\_  
taj jāyānāṃ jāyātvaṃ yac cāsu puruṣo jāyate yac ca putraḥ \[ed.: yāc\]  
pun nāma narakam anekaśatatāram\_  
tasmāt trātīti putras  
tat putrasya putratvam\_  
tad yad abravīt\_  
ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ āpsyāmi yad idaṃ kiṃ ceti  
tasmād āpo 'bhavan\_  
tad apām aptvam

### [1.1.2x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.2x)

āpnoti vai sa sarvān kāmān yān kāmayate || 2 ||

### [1.1.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.3)

tā apaḥ sṛṣṭvānvaikṣata  
tāsu svāṃ chāyām apaśyat  
tām asyekṣamāṇasya svayaṃ reto 'skandat  
tad apsu pratyatiṣṭhat  
tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tāḥ śrāntās taptāḥ saṃtaptāḥ sārdham eva retasā dvaidham abhavan\_  
tāsām anyatarā atilavaṇā apeyā asvādvyas  
tā aśāntā retaḥ samudraṃ vṛtvātiṣṭhan\_  
athetarāḥ peyāḥ svādvyaḥ śāntās  
tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyo yad reta āsīt tad abhṛjjyata \[ed.: asīt\]  
tasmād bhṛguḥ samabhavat  
tad bhṛgor bhṛgutvam\_  
bhṛgur iva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda || 3 ||

### [1.1.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.4)

sa bhṛguṃ sṛṣṭvāntaradhīyata  
sa bhṛguḥ sṛṣṭaḥ prāṅ aijata  
taṃ vāg anvavadat\_  
vāyo vāya iti  
sa nyavartata sa dakṣiṇāṃ diśam aijata  
taṃ vāg anvavadat\_  
mātariśvan mātariśvann iti  
sa nyavartata sa pratīcīṃ diśam aijata  
taṃ vāg anvavadat\_  
pavamāna pavamāneti  
sa nyavartata sa udīcīṃ diśam aijata  
taṃ vāg anvavadat\_  
vāta vāteti  
tam abravīt\_  
na nv avidam aham iti  
na hīti\_  
athārvāṅ enam etāsv evāpsv anviccheti  
tad yad abravīd athārvāṅ enam etāsv evāpsv anviccheti tad atharvābhavat  
tad atharvaṇo 'tharvatvam\_  
tasya ha vā etasya bhagavato 'tharvaṇa ṛṣer yathaiva brahmaṇo lomāni yathāṅgāni yathā prāṇa evam evāsya sarva ātmā samabhavat  
tam atharvāṇaṃ brahmābravīt prajāpateḥ prajāḥ sṛṣṭvā pālayasveti  
tad yad abravīt prajāpateḥ prajāḥ sṛṣṭvā pālayasveti tasmāt prajāpatir abhavat

### [1.1.4x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.4x)

tat prajāpateḥ prajāpatitvam

### [1.1.4\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.4_2)

atharvā vai prajāpatiḥ

### [1.1.4\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.4_3)

prajāpatir iva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda || 4 ||

### [1.1.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.5)

tam atharvāṇam ṛṣim abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptād daśatayān atharvaṇa ṛṣīn niramimataikarcān dvyṛcāṃs tṛcāṃs caturṛcān pañcarcānt ṣaḍarcānt saptarcān aṣṭarcān navarcān daśarcān iti \[ed.: ṣaḍarcāṃt\]  
tān atharvaṇa ṛṣīn abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo daśatayān ātharvaṇān ārṣeyān niramimataikādaśān dvādaśāṃs trayodaśāṃś caturdaśān pañcadaśān ṣoḍaśānt saptadaśān aṣṭādaśān navadaśān viṃśān iti \[ed.: ṣoḍaśāṃt, note also pañcarcānt above\]  
tān atharvaṇa ṛṣīn ātharvaṇāṃś cārṣeyān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo yān mantrān apaśyat sa ātharvaṇo vedo 'bhavat  
tam ātharvaṇaṃ vedam abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptād om iti mana evordhvam akṣaram udakrāmat  
sa ya icchet sarvair etair atharvabhiś cātharvaṇaiś ca kurvīyety etayaiva tan mahāvyāhṛtyā kurvīta  
sarvair ha vā asyaitair atharvabhiś cātharvaṇaiś ca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute || 5 ||

### [1.1.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.6)

sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat  
sa ātamata eva trīṃl lokān niramimīta pṛthivīm antarikṣaṃ divam iti  
sa khalu pādābhyām eva pṛthivīṃ nirmamimīta\_  
udarād antarikṣaṃ mūrdhno divam\_  
sa tāṃs trīṃl lokān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas trīn devān niramimīta\_  
agniṃ vāyum ādityam iti  
sa khalu pṛthivyā evāgniṃ niramimītāntarikṣād vāyuṃ diva ādityam\_  
sa tāṃs trīn devān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas trīn vedān niramimīta ṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedam iti\_  
agner ṛgvedaṃ vāyor yajurvedaṃ ādityāt sāmavedam  
sa tāṃs trīn vedān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas tisro mahāvyāhṛtīr niramimīta bhūr bhuvaḥ svar iti  
bhūr ity ṛgvedād bhuva iti yajurvedāt svar iti sāmavedāt  
sa ya icchet sarvair etais tribhir vedaiḥ kurvīyety etābhir eva tan mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta  
sarvair ha vā asyaitais tribhir vedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etābhir mahāvyāhṛtibhiḥ kurute || 6 ||

### [1.1.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.7)

tā yā amū retaḥ samudraṃ vṛtvātiṣṭhaṃs tāḥ prācyo dakṣiṇācyaḥ pratīcya udīcyaḥ samavadravanta  
tad yat samavadravanta tasmāt samudra ucyate  
tā bhītā abruvan  
bhagavantam eva vayaṃ rājānaṃ vṛṇīmaha iti  
yac ca vṛtvātiṣṭhaṃs tad varaṇo 'bhavat  
taṃ vā etaṃ varaṇaṃ santaṃ varuṇa ity ācakṣate parokṣeṇa  
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ  
sa samudrād amucyata  
sa mucyur abhavat  
taṃ vā etaṃ mucyuṃ santaṃ mṛtyur ity ācakṣate parokṣeṇa  
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣas  
taṃ varuṇaṃ mṛtyum abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya sarvebhyo 'ṅgebhyo raso 'kṣarat  
so 'ṅgaraso 'bhavat  
taṃ vā etaṃ aṅgarasaṃ santam aṅgirā ity ācakṣate parokṣeṇa  
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ || 7 ||

### [1.1.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.8)

tam aṅgirasam ṛṣim abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptād viṃśino 'ṅgirasa ṛṣīn niramimīta  
tān viṃśino 'ṅgirasa ṛṣīn abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo daśatayān āṅgirasān ārṣeyān niramimīta ṣoḍaśino 'ṣṭādaśino dvādaśina ekarcān dvyṛcāṃs tṛcāṃś caturṛcān pañcarcān ṣaḍarcān saptarcān iti  
tān aṅgirasa ṛṣīn āṅgirasāṃś cārṣeyān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo yān mantrān apaśyat sa āṅgiraso vedo 'bhavat  
tām āṅgirasaṃ vedam abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptāj janad iti dvaitam akṣaraṃ vyabhavat  
sa ya icchet sarvair etair aṅgirobhiś cāṅgirasaiś ca kurvīyety etayaiva tan mahāvyāhṛtyā kurvīta  
sarvair ha vā asyaitair aṅgirobhiś cāṅgirasaiś ca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute || 8 ||

### [1.1.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.9)

sa ūrdhvo 'tiṣṭhat  
sa imāṃl lokān vyaṣṭabhnāt  
tasmād aṅgiraso 'dhīyāna ūrdhvas tiṣṭhati  
tad vrataṃ sa manasā dhyāyed yad vā ahaṃ kiṃ ca manasā dhyāsyāmi tathaiva tad bhaviṣyati \[ed.: yed\]  
tad dha sma tathaiva bhavati  
tad apy etad ṛcoktam\_  
śreṣṭho ha vedas tapaso 'dhi jāto brahmajyānāṃ kṣitaye saṃbabhūva |  
ṛjyad bhūtaṃ yad asṛjyatedaṃ niveśanam anṛṇaṃ dūram asyeti \[ed.: ṛcy ṛgbhūtaṃ - see note Patyal\]  
tā vā etā aṅgirasāṃ jāmayo yan menayaḥ  
karoti menibhir vīryaṃ ya evaṃ veda || 9 ||

### [1.1.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.10)

sa diśo 'nvaikṣata prācīṃ dakṣiṇāṃ pratīcīm udīcīṃ dhruvām ūrdhvām iti  
tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyaḥ pañca vedān niramimīta  
sarpavedaṃ piśācavedam asuravedam itihāsavedaṃ purāṇavedam iti  
sa khalu prācyā eva diśaḥ sarpavedaṃ niramimīta  
dakṣiṇasyāḥ piśācavedam\_  
pratīcyā asuravedam  
udīcyā itihāsavedam\_  
dhruvāyāś cordhvāyāś ca purāṇavedam  
sa tān pañca vedān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyaḥ pañca mahāvyāhṛtīr niramimīta  
vṛdhat karad ruhan mahat tad iti  
vṛdhad iti sarpavedāt  
karad iti piśācavedāt\_  
ruhad ity asuravedāt\_  
mahad itītihāsavedāt  
tad iti purāṇavedāt  
sa ya icchet sarvair etaiḥ pañcabhir vedaiḥ kurvīyety etābhir eva tan mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta  
sarvair ha vā asyaitaiḥ pañcabhir vedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etābhir mahāvyāhṛtibhiḥ kurute || 10 ||

### [1.1.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.11)

sa āvataś ca parāvataś cānvaikṣata  
tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat  
tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyaḥ śam ity ūrdhvam akṣaram udakrāmat  
sa ya icchet sarvābhir etābhir āvadbhiś ca parāvadbhiś ca kurvīyety etayaivā tan mahāvyāhṛtyā kurvīta  
sarvābhir ha vā asyaitābhir āvadbhiś ca parāvadbhiś ca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute || 11 ||

### [1.1.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.12)

sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat  
sa manasa eva candramasaṃ niramimīta  
nakhebhyo nakṣatrāṇi  
lomabhya oṣadhivanaspatīn\_  
kṣudrebhyaḥ prāṇebhyo 'nyān bahūn devān\_  
sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat  
sa etaṃ trivṛtaṃ saptatantum ekaviṃśatisaṃsthaṃ yajñam apaśyat \[ed. ekaviśatisaṃsthaṃ\]  
tad apy etad ṛcoktam  
\<agnir yajñaṃ trivṛtaṃ saptatantum \[PS 5.28.1c\]\> iti\_  
athāpy eṣa prākrīḍitaḥ ślokaḥ pratyabhivadati  
sapta sutyāḥ sapta ca pākayajñā iti || 12 ||

### [1.1.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.13)

tam āharat  
tenāyajata  
tasyāgnir hotāsīt\_  
vāyur adhvaryuḥ  
sūrya udgātā  
candramā brahmā  
parjanyaḥ sadasyaḥ\_  
oṣadhivanaspatayaś camasādhvaryavaḥ\_  
viśve devā hotrakāḥ\_  
atharvāṅgiraso goptāras  
taṃ ha smaitam evaṃvidvāṃsaḥ pūrve śrotriyā yajñaṃ tataṃ sāvasāya ha smāhety abhivrajanti  
mā no 'yaṃ gharma udyataḥ pramattānām amṛtāḥ prajāḥ pradhākṣīd iti  
tān vā etān parirakṣakānt sadaḥprasarpakān ity ācakṣate dakṣiṇāsamṛddhān\_  
tad u ha smāha prajāpatiḥ\_  
yad vai yajñe 'kuśalā ṛtvijo bhavanty acaritino brahmacaryam aparāgyā vā  
tad vai yajñasya viriṣṭam ity ācakṣate  
yajñasya viriṣṭam anu yajamāno viriṣyate  
yajamānasya viriṣṭam anv ṛtvijo viriṣyante\_  
ṛtvijāṃ viriṣṭam anu dakṣiṇā viriṣyante  
dakṣiṇānāṃ viriṣṭam anu yajamānaḥ putrapaśubhir viriṣyate  
putrapaśūnāṃ viriṣṭam anu yajamānaḥ svargeṇa lokena viriṣyate  
svargasya lokasya viriṣṭam anu tasyārdhasya yogakṣemo viris.yate yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam || 13 ||

### [1.1.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.14)

taṃ ha smaitam evaṃvidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ yajñaviriṣṭī vā yajñaviriṣṭino vety upādhāveran  
namas te astu bhagavan  
yajñasya no viriṣṭaṃ sandhehīti  
tad yatraiva viriṣṭaṃ syāt tatrāgnīn upasamādhāya śāntyudakaṃ kṛtvā pṛthivyai śrotrāyeti trir evāgnīnt samprokṣati triḥ paryukṣati  
triḥ kārayamānam ācāmayati ca saṃprokṣati ca  
yajñavāstu va samprokṣati\_  
athāpi vedānāṃ rasena yajñasya viriṣṭaṃ sandhīyate  
tad yathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt suvarṇena rajataṃ rajatena lohaṃ lohena sīsaṃ sīsena trapv evam evāsya yajñasya viriṣṭaṃ saṃdhīyate  
yajñasya saṃdhitim anu yajamānaḥ saṃdhīyate \[ed. saṃghīyate\]  
yajamānasya saṃdhitim anv ṛtvijaḥ saṃdhīyante\_  
ṛtvijāṃ saṃdhitim anu dakṣiṇāḥ saṃdhīyante  
dakṣiṇānāṃ saṃdhitim anu yajamānaḥ putrapaśubhiḥ saṃdhīyate  
putrapaśūnāṃ saṃdhitim anu yajamānaḥ svargeṇa lokena saṃdhīyate  
svargasya lokasya saṃdhitim anu tasyārdhasya yogakṣemaḥ saṃdhīyate yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam || 14 ||

### [1.1.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.15)

tad u ha smāhātharvā devo vijānan yajñaviriṣṭānandānīty upaśamayeran yajñe prāyaścittiḥ kriyate 'pi ca yad u bahv iva yajñe vilomaṃ kriyate na caivāsya kā canārtir bhavati na ca yajñaviṣkandham upayāty apahanti punarmṛtyum apātyeti punārājātiṃ kāmacāro 'sya sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān brahmā bhavati yasya caivaṃvidvān brahmā dakṣiṇataḥ sado 'dhyāste yasya caivaṃvidvān brahmā dakṣiṇata udaṅmukha āsīno yajña ājyāhutīr juhotīti brāhmaṇam || 15 ||

### [1.1.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.16)

brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare sasṛje  
sa khalu brahmā sṛṣṭaś cintām āpede  
kenāham ekenākṣareṇa sarvāṃś ca kāmānt sarvāṃś ca lokānt sarvāṃś ca devānt sarvāṃś ca vedānt sarvāṃś ca yajñānt sarvāṃś ca śabdānt sarvāś ca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamāny anubhaveyam iti  
sa brahmacaryam acarat  
sa om ity etad akṣaram apaśyad dvivarṇaṃ caturmātraṃ sarvavyāpi sarvavibhvayātayāmabrahma brāhmīṃ vyāhṛtiṃ brahmadaivatām\_  
tayā sarvāṃś ca kāmānt sarvāṃś ca lokānt sarvāṃś ca devānt sarvāṃś ca vedānt sarvāṃś ca yajñānt sarvāṃś ca śabdānt sarvāś ca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamāny anvabhavat  
tasya prathamena varṇenāpaḥ snehaṃ cānvabhavat  
tasya dvitīyena varṇena tejo jyotīṃṣy anvabhavat || 16 ||

### [1.1.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.17)

tasya prathamayā svaramātrayā pṛthivīm agnim oṣadhivanaspatīn ṛgvedaṃ bhūr iti vyāhṛtiṃ gāyatraṃ chandas trivṛtaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃ vasantam ṛtuṃ vācam adhyātmaṃ jihvāṃ rasam itīndriyāṇy anvabhavat || 17 ||

### [1.1.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.18)

tasya dvitīyayā svaramātrayāntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva iti vyāhṛtiṃ traiṣṭubhaṃ chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃ grīṣmam ṛtuṃ prāṇam adhyātmaṃ nāsike gandhaghrāṇam itīndriyāṇy anvabhavat || 18 ||

### [1.1.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.19)

tasya tṛtīyayā svaramātrayā divam ādityaṃ sāmavedaṃ svar iti vyāhṛtiṃ jāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ stomam udīcīṃ diśaṃ varṣā ṛtuṃ jyotir adhyātmaṃ cakṣuṣī darśanam itīndriyāny anvabhavat || 19 ||

### [1.1.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.20)

tasya vakāramātrayāpaś candramasam atharvavedaṃ nakṣatrāṇy om iti svam ātmānaṃ janad ity aṅgirasām ānuṣṭubhaṃ chanda ekaviṃśaṃ stomaṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ śaradam ṛtuṃ mano 'dhyātmaṃ jñānaṃ jñeyam itīndriyāṇy anvabhavat || 20 ||

### [1.1.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.21)

tasya makāraśrutyetihāsapurāṇaṃ vākovākyaṃ gāthā nārāśaṃsīr upaniṣado 'nuśāsanānīti vṛdhat karad ruhan mahat tac cham om iti vyāhṛtīḥ svaraśamyanānātantrīḥ svaranṛtyagītavāditrāṇy anvabhavac caitrarathaṃ daivataṃ vaidyutaṃ jyotir bārhataṃ chandas triṇavatrayastriṃśau stomau dhruvām ūrdhvāṃ diśaṃ hemantaśiśirāv ṛtū śrotram adhyātmaṃ śabdaśravaṇam itīndriyāṇy anvabhavat || 21 ||

### [1.1.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.22)

saiṣaikākṣararg brahmaṇas tapaso 'gre prādurbabhūva brahmavedasyātharvaṇaṃ śukram  
ata eva mantrāḥ prādurbabhūvuḥ  
sa tu khalu mantrāṇām atapasāsuśrūṣānadhyāyādhyayanena yad ūnaṃ ca viriṣṭaṃ ca yātayāmaṃ ca karoti tad atharvaṇāṃ tejasā pratyāpyāyayet\_  
mantrāś ca mām abhimukhībhaveyur garbhā iva mātaram abhijighāṃsuḥ  
purastād oṃkāraṃ prayuṅkte\_  
etayaiva tad ṛcā pratyāpyāyet\_  
eṣaiva yajñasya purastād yujyate\_  
eṣā paścāt  
sarvata etayā yajñas tāyate  
tad apy etadṛcoktam\_  
yā purastād yujyata ṛco akṣare parame vyomann iti  
tad etad akṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmam icchet trirātropoṣitaḥ prāṅmukho vāgyato barhiṣy upaviśya sahasrakṛtva āvartayet  
sidhyanty asyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam || 22 ||

### [1.1.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.23)

vasor dhārāṇām aindraṃ nagaram\_  
tad asurāḥ paryavārayanta  
te devā bhītā āsan  
ka imān asurān apahaniṣyatīti \[ed. īmān\]  
ta oṃkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ jyeṣṭhaṃ dadṛśrus  
te tam abruvan  
bhavatā mukhenemān asurāñ jayemeti  
sa hovāca  
kiṃ me pratīvāho bhaviṣyatīti  
varaṃ vṛṇīṣveti  
vṛṇā iti  
sa varam avṛṇīta  
na mām anīrayitvā brāhmaṇā brahma vadeyuḥ\_  
yadi vadeyur abrahma tat syād iti  
tatheti  
te devā devayajanasyottarārdhe 'suraiḥ saṃyattā āsan\_  
tān oṃkāreṇāgnīdhrīyād devā asurān parābhāvayanta  
tad yat parābhāvayanta tasmād oṃkāraḥ pūrvam ucyate  
yo ha vā etam oṃkāraṃ na vedāvaśī syād ity atha ya evaṃ veda brahmavaśī syād iti  
tasmād oṃkāra ṛcy ṛg bhavati  
yajuṣi yajuḥ  
sāmni sāma  
sūtre sūtram\_

### [1.1.23x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.23x)

brāhmaṇe brāhmaṇam\_

### [1.1.23\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.23_2)

śloke ślokaḥ

### [1.1.23\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.23_3)

praṇave praṇava iti brāhmaṇam || 23 ||

### [1.1.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24)

oṃkāraṃ pṛcchāmaḥ  
ko dhātuḥ  
kiṃ prātipadikam\_  
kiṃ nāmākhyātam\_  
kiṃ liṅgam\_  
kiṃ vacanam\_  
kā vibhaktiḥ  
kaḥ pratyayaḥ  
kaḥ svara upasargo nipātaḥ  
kiṃ vai vyākaraṇam\_  
ko vikāraḥ  
ko vikārī  
katimātraḥ  
kativarṇaḥ  
katyakṣaraḥ  
katipadaḥ  
kaḥ saṃyogaḥ  
kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃ śikṣukāḥ kim uccārayanti  
kiṃ chandaḥ  
ko varṇa iti pūrve praśrāḥ\_  
athottare  
mantraḥ kalpo brāhmaṇam ṛg yajuḥ sāma  
kasmād brahmavādina oṃkāram āditaḥ kurvanti

### [1.1.24x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24x)

kiṃ daivatam\_

### [1.1.24\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_2)

kiṃ jyotiṣam\_

### [1.1.24\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_3)

kiṃ niruktam\_

### [1.1.24\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_4)

kiṃ sthānam\_

### [1.1.24\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_5)

kā prakṛtiḥ

### [1.1.24\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_6)

kimadhyātmam iti

### [1.1.24\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_7)

ṣaṭtriṃśat praśrnāḥ

### [1.1.24\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_8)

pūrvottarāṇāṃ trayo vargā dvādaśakāḥ\_

### [1.1.24\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.24_9)

etair oṃkāraṃ vyākhyāsyāmaḥ || 24 ||

### [1.1.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25)

indraḥ prajāpatim apṛcchat\_  
bhagavann abhiṣṭūya pṛcchāmīti  
pṛccha vatsety abravīt  
kim ayam oṃkāraḥ  
kasyaḥ putraḥ  
kiṃ caitac chandaḥ  
kiṃ caitad varṇaḥ  
kiṃ caitad brahmā brahma sampadyate  
tasmād vai tad bhadram oṃkāraṃ pūrvam ālebhe  
svaritodātta ekākṣara oṃkāra ṛgvede  
traisvaryodāta ekākṣara oṃkāro yajurvede  
dīrghaplutodātta ekākṣara oṃkāraḥ sāmavede  
hrasvodātta ekākṣara oṃkāro 'tharvavede\_  
udāttodāta dvipada a u ity ardhacatasro mātrā makāre vyañjanam ity āhuḥ\_  
yā sā prathamā mātrā brahmadevatyā raktā varṇena  
yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched brāhmaṃ padam\_  
yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇena  
yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched vaiṣṇavaṃ padam\_  
yā sā tṛtīyā mātraiśānadevatyā kapilā varṇena  
yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched aiśānaṃ padam\_  
yā sārdhacaturthī mātrā sarvadevatyā vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇena  
yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchet padam anāmakam  
oṃkārasya cotpattiḥ\_

### [1.1.25x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25x)

vipro yo na jānāti tatpunarupanayanam\_

### [1.1.25\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_2)

tasmād brāhmāṇavacanam ādartavyaṃ yathā lātavyo gotro brahmaṇaḥ putraḥ\_

### [1.1.25\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_3)

gāyatraṃ cchandaḥ

### [1.1.25\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_4)

śuklo varṇaḥ

### [1.1.25\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_5)

puṃso vatsaḥ

### [1.1.25\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_6)

rudro devatā

### [1.1.25\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.25_7)

oṃkāro vedānām || 25 ||

### [1.1.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.26)

ko dhātur iti\_  
āpṛdhātuḥ\_  
avatim apy eke  
rūpasāmānyād arthasāmānyaṃ nedīyas  
tasmād āper oṃkāraḥ sarvam āpnotīty arthaḥ kṛdantam arthavat  
prātipadikam adarśanam\_  
pratyayasya nāma saṃpadyate nipāteṣu cainaṃ vaiyākaraṇā udāttaṃ samāmananti tad avyayībhūtam  
anvarthavācī śabdo na vyeti kadā caneti  
sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu va vibhaktiṣu vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam\_  
ko vikārī cyavate  
prasāraṇam  
āpnoter ākarapakārau vikāryau\_  
ādita oṃkāro vikriyate  
dvitīyo makāraḥ\_  
eva dvivarṇa ekākṣara om ity oṃkāro nirvṛttaḥ || 26 ||

### [1.1.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.27)

katimātra iti\_  
ādes tisro mātrāḥ\_  
abhyādāne hi plavate  
makāraś caturthīm\_  
kiṃ sthānam iti\_  
ubhāv oṣṭhau sthānam\_  
nādānupradānakaraṇau ca dvisthānam\_ \[ed. nādāna-, cf. Patyal p. 28\]  
saṃdhyakṣaram avarṇaleśaḥ kaṇṭhyo yathoktaśeṣaḥ  
pūrvo vivṛtakaraṇasthitaś ca  
dvitīyaspṛṣṭakaraṇasthitaś ca  
na saṃyogo vidyate\_  
ākhyātopasargānudāttasvaritaliṅgavibhaktivacanāni ca saṃsthānādhyāyina ācāryāḥ pūrve babhūvuḥ  
śravaṇād eva pratipadyante na kāraṇaṃ pṛcchanti\_  
athāparapakṣīyāṇāṃ kaviḥ pañcālacaṇḍaḥ paripṛcchako babhūvāṃbu pṛthagudgīthadoṣān bhavanto bruvantv iti  
tad vācy upalakṣayed varṇākṣarapadāṅkaśaḥ\_  
vibhaktyām ṛṣiniṣevitām iti vācaṃ stuvanti  
tasmāt kāraṇaṃ brūmaḥ\_  
varṇānām ayam idaṃ bhaviṣyatīti  
ṣaḍaṅgavidas tat tathādhīmahe  
kiṃ chanda iti  
gāyatraṃ hi chandaḥ\_  
gāyatrī vai devānām ekākṣarā śvetavarṇā ca vyākhyātā  
dvau dvādaśakau vargau\_

### [1.1.27x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.27x)

etad vai vyākaraṇaṃ dhātvarthavacanaṃ śaikṣyaṃ chandovacanaṃ ca\_

### [1.1.27\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.27_2)

athottarau dvau dvādaśakau vargau vedarahasikī vyākhyātā

### [1.1.27\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.27_3)

mantraḥ kalpo brāhamaṇam ṛg yajuḥ sāmātharvāṇi\_

### [1.1.27\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.27_4)

eṣā vyāhṛtiś caturṇāṃ vedānām ānupūrveṇoṃ bhūr bhuvaḥ svar iti vyāhṛtayaḥ || 27 ||

### [1.1.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.28)

asamīkṣyapravalhitāni śrūyante  
dvāparādāv ṛṣīṇām ekadeśo doṣapatir iha cintām āpede tribhiḥ somaḥ pātavyaḥ samāptam iva bhavati  
tasmād ṛgyajuḥsāmāny apakrāntatejāṃsy āsan\_  
tantra maharṣayaḥ paridevayāṃ cakrire  
mahac chokabhayaṃ prāptāḥ smaḥ\_  
na caitat sarvaiḥ samabhihitam\_  
te vayaṃ bhagavantam evopadhāvāma  
sarveṣām eva śarma bhavānīti  
te tathety uktvā tūṣṇīm atiṣṭhan  
nānupasannebhya iti\_  
upopasīdāmīti nīcair babhūvuḥ  
sa ebhya upanīya provāca  
māmikām eva vyāhṛtim ādita āditaḥ kṛṇudhvam iti\_  
evaṃ māmakā ādhīyante narte bhṛgvaṅgirovidbhyaḥ somaḥ pātavyaḥ\_  
ṛtvijaḥ parābhavanti  
yajamāno rajasāpadhvasyati  
śrutiś cāpadhvastā tiṣṭhatīti\_  
evam evottarottarād yogāt tokaṃ tokaṃ praśādhvam iti\_  
evaṃ pratāpo na parābhaviṣyatīti  
tathā ha tathā ha bhagavann iti pratipedira āpyāyayan\_  
te tathā vītaśokabhayā babhūvus  
tasmād brahmavādina oṃkāram āditaḥ kurvanti || 28 ||

### [1.1.29](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29)

kiṃ devatam iti\_  
ṛcām agnir devatam\_  
tad eva jyotiḥ\_  
gāyatraṃ chandaḥ  
pṛthivī sthānam  
\<agnim īḷe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijaṃ hotāraṃ ratnadhātamam \[ṚV 1.1.1\]\> ity evam ādiṃ kṛtvā ṛgvedam adhīyate  
yajuṣāṃ vāyur devatam\_  
tad eva jyotis  
traiṣṭubhaṃ chandaḥ\_  
antarikṣaṃ sthānam  
\<iṣe tvorje tvā vāyava stha devo vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe \[VS 1.1\]\>\_ity evam ādiṃ kṛtvā yajurvedam adhīyate  
sāmnām ādityo devatam\_  
tad eva jyotiḥ\_  
jāgataṃ chandaḥ\_  
dyauḥ sthānam  
\<agna ā yāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye ni hotā satsi barhiṣi \[SV 1.1\]\>\_ity evam ādiṃ kṛtvā samāvedam adhīyate\_  
atharvaṇāṃ candramā devatam\_  
tad eva jyotiḥ  
sarvāṇi chandāṃsi\_  
āpaḥ sthānam\_  
\<śaṃ no devīr abhiṣṭaya \[PS 1.1.1\]\> ity evam ādiṃ kṛtvātharvavedam adhīyate\_  
adbhyaḥ sthāvarajaṅgamo bhūtagrāmaḥ saṃbhavati  
tasmāt sarvam āpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayam

### [1.1.29x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29x)

antaraite trayo vedā bhṛgūn aṅgirasaḥ śritā ity ab iti prakṛtir apām oṃkāreṇa ca\_

### [1.1.29\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29_2)

etasmād vyāsaḥ purovāca

### [1.1.29\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29_3)

bhṛgvaṅgirovidā saṃskṛto 'nyān vedān adhīyīta

### [1.1.29\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29_4)

nānyatra saṃskṛto bhṛgṅgiraso 'dhīyīta

### [1.1.29\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.29_5)

sāmavede 'tha khilaśrutir brahmacaryeṇa caitasmād atharvāṅgiraso ha yo veda sa veda sarvam iti brāhmaṇam || 29 ||

### [1.1.30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.30)

adhyātmam ātmabhaiṣajyam ātmakaivalyam oṃkāraḥ\_  
ātmānaṃ nirudhya saṅgamamātrīṃ bhūtārthacintāṃ cintayet\_  
atikramya vedebhyaḥ sarvaparam adhyātmaphalaṃ prāpnotītyarthaḥ  
savitarkaṃ jñānamayam ity etaiḥ praśnaiḥ prativacanaiś ca yathārthaṃ padam anuvicintya prakaraṇajño hi prabalo viṣayī syāt sarvasmin vākovākya iti brāhmaṇam || 30 ||

### [1.1.31](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.31)

etad dha smaitad vidvāṃsam ekādaśākṣaṃ maudgalyaṃ glāvo maitreyo 'bhyājagāma  
sa tasmin brahmacaryaṃ vasato vijñāyovāca kiṃ svin maryā ayaṃ tan maudgalyo 'dhyeti yad asmin brahmacaryaṃ vasatīti  
tad dhi maudgalyasyāntevāsī śuśrāva  
sa ācāryāyāvrajyācacaṣṭe  
duradhīyānaṃ vā ayaṃ bhavantam avocad yo 'yam adyātithir bhavati  
kiṃ saumya vidvān iti  
trīn vedān brūte bho iti  
tasya saumya vipaṣṭo vijigīṣo 'ntevāsī taṃ me hvayeti  
tam ājuhāva  
tam abhyuvācāsāv iti  
bho iti  
kiṃ saumya ta ācāryo 'dhyetīti  
trīn vedān brūte  
bho iti  
yan nu khalu saumyāsmābhiḥ sarve vedā mukhato gṛhītāḥ kathaṃ ta evam ācāryo bhāṣate  
kathaṃ nu śiṣṭāḥ śiṣṭebhya evaṃ bhāṣeran  
yaṃ hy enam ahaṃ praśnaṃ pṛcchāmi na taṃ vivakṣyati  
na hy enam adhyetīti  
sa ha maudgalyaḥ svam antevāsinam uvāca parehi saumya glāvaṃ maitreyam upasīda\_  
adhīhi bhoḥ sāvitrīṃ gāyatrīṃ caturviṃśatiyoniṃ dvādaśamithunām\_  
yasyā bhṛgvaṅgirasaś cakṣuḥ\_  
yasyāṃ sarvam idaṃ śritaṃ tāṃ bhavān prabravītv iti  
sa cet saumya duradhīyāno bhaviṣyaty ācāryovāca brahmacārī brahmācāriṇo sāvitrīṃ prāheti vakṣyati tat tvaṃ brūyād duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyam avocat

### [1.1.31x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.31x)

sa tvā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocaḥ

### [1.1.31\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.31_2)

purā saṃvatsarād ārtim āriṣyasīti || 31 ||

### [1.1.32](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32)

sa tatrājagāma yatretaro babhūva  
taṃ ha papraccha  
sa ha na pratipede  
taṃ hovāca duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyam avocat  
sa tvā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocaḥ  
purā saṃvatsarād ārtim āriṣyasīti  
sa ha maitreyaḥ svān antevāsita uvāca yathārthaṃ bhavanto yathāgṛhaṃ yathāmano viprasṛjyantām\_  
duradhīyānaṃ vā ahaṃ maudgalyam avocam\_  
sa mā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocam\_  
tam upaiṣyāmi  
śāntiṃ kariṣyāmīti  
sa ha maitreyaḥ prātaḥ samitpāṇir maudgalyam upasasādāsau vā ahaṃ bho maitreyaḥ  
kimartham iti  
duradhīyānaṃ vā ahaṃ bhavantam avocam\_  
tvaṃ mā yaṃ praśnam aprākṣīr na taṃ vyavocam\_  
tvām upaiṣyāmi  
śāntiṃ kariṣyāmīti  
sa hovācātra vā upetaṃ ca sarvaṃ ca kṛtaṃ pāpakena tvā yānena carantam āhuḥ\_  
atho 'yaṃ mama kalyāṇas \[Patyal's transl. implies the emendation āhū ratho\]  
taṃ te dadāmi  
tena yāhīti  
sa hovācaitad evātrātviṣaṃ cānṛśaṃsyaṃ ca yathā bhavān āha\_  
upāyāmi tveva bhavantam iti

### [1.1.32x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32x)

taṃ hopeyāya

### [1.1.32\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_2)

taṃ hopetya papraccha kiṃ svid āhur bhoḥ savitur vareṇyaṃ bhargo devasya kavayaḥ kim āhur dhiyo vicakṣva yadi tāḥ pravettha

### [1.1.32\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_3)

pracodayāt savitā yābhir etīti \[ed. pracodayānt, corr. Patyal\]

### [1.1.32\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_4)

tasmā etat provāca vedāṃś chandāṃsi savitur vareṇyam

### [1.1.32\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_5)

bhargo devasya kavayo 'nnam āhuḥ karmāṇi dhiyas

### [1.1.32\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_6)

tad u te prabravīmi pracodayāt savitā yābhir etīti \[ed. pracodayānt\]

### [1.1.32\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.32_7)

tam upasaṃgṛhya papracchādhīhi bhoḥ kaḥ savitā kā sāvitrī || 32 ||

### [1.1.33](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33)

mana eva savitā vāk sāvitrī  
yatra hy eva manas tad vāg yatra vai vāk tan mana iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam  
agnir eva savitā pṛthivī sāvitrī  
yatra hy evāgnis tat pṛthivī yatra vai pṛthivī tad agnir iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam\_  
vāyur eva savitāntarikṣaṃ sāvitrī  
yatra hy eva vāyus tad antarikṣaṃ yatra vā antarikṣaṃ tad vāyur iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam  
āditya eva savitā dyauḥ sāvitrī  
yatra hy evādityas tad dyaur yatra vai dyaus tad āditya iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam\_  
candramā eva savitā nakṣatrāṇi sāvitrī  
yatra hy eva candramās tan nakṣatrāṇi yatra vai nakṣatrāṇi tac candramā iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam  
ahar eva savitā rātriḥ sāvitrī  
yatra hy evāhas tad rātrir yatra vai rātris tad ahar iti\_  
ete dve yonī eka mithunam  
uṣṇam eva savitā śītaṃ sāvitrī  
yatra hy evoṣṇaṃ tac chītaṃ yatra vai śītaṃ tad uṣṇam iti\_  
ete dve yonī ekaṃ mithunam  
abhram eva savitā varṣaṃ sāvitrī  
yatra hy evābhraṃ tad varṣaṃ yatra vai varṣaṃ tad abhram iti\_

### [1.1.33x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33x)

ete dve yonī ekaṃ mithunam\_

### [1.1.33\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_2)

vidyud eva savitā stanayitnuḥ sāvitrī

### [1.1.33\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_3)

yatra hy eva vidyut tat stanayitnur yatra vai stanayitnus tad vidyud iti\_

### [1.1.33\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_4)

ete dve yonī ekaṃ mithunam\_

### [1.1.33\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_5)

prāṇa eva savitānnaṃ sāvitrī

### [1.1.33\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_6)

yatra hy eva prāṇas tad annaṃ yatra vā annaṃ tat prāṇa iti\_

### [1.1.33\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_7)

ete dve yonī ekaṃ mithunam\_

### [1.1.33\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_8)

vedā eva savitā chandāṃsi sāvitrī\_ \[ed. omits sentence end marker\]

### [1.1.33\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_9)

yatra hy eva vedās tac chandāṃsi yatra vai chandāṃsi tad vedā iti\_

### [1.1.33\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_10)

ete dve yonī ekaṃ mithunam\_

### [1.1.33\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_11)

yajña eka savitā dakṣiṇāḥ sāvitrī

### [1.1.33\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_12)

yatra hy eva yajñas tad dakṣiṇā yatra vai dakṣiṇās tad yajña iti\_

### [1.1.33\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_13)

ete dve yonī ekaṃ mithunam

### [1.1.33\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_14)

etad dha smaitad vidvāṃsam opākārim āsastur brahmacārī te saṃsthita ity athaita āsastur ācita iva cito babhūva\_

### [1.1.33\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.33_15)

athotthāya prāvrājīd ity etad vā ahaṃ veda naitāsu yoniṣv ita etebhyo vā mithunebhyaḥ saṃbhūto brahmacārī mama purāyuṣaḥ preyād iti || 33 ||

### [1.1.34](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.34)

brahma hedaṃ śriyaṃ pratiṣṭhām āyatanam aikṣata  
tat tapasva  
yadi tad vrate dhriyeta tat satye pratyatiṣṭhat  
sa savitā sāvitryā brāhmaṇaṃ sṛṣṭvā tat savitrīṃ paryadadhāt  
tat savitur vareṇyam iti sāvitryāḥ prathamaḥ pādaḥ \[ed. savitryāḥ\]  
pṛthivy arcaṃ samadadhāt\_  
ṛcāgnim  
agninā śriyam\_  
śriyā striyam\_  
striyā mithunam\_  
mithunena prajām\_  
prajayā karma  
karmaṇā tapas \[ed. kamaṇā\]  
tapasā satyam\_  
satyena brahma  
brahmaṇā brāhmaṇam\_  
brāhmaṇena vratam\_  
vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavati\_  
aśūnyo bhavaty avichinno bhavaty avichinno 'sya tantur avichinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etaṃ sāvitryāḥ prathamaṃ pādaṃ vyācaṣṭe || 34 ||

### [1.1.35](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.35)

bhargo devasya dhīmahīti sāvitryā dvitīyaḥ pādaḥ\_  
antarikṣeṇa yajuḥ samadadhāt\_  
yajuṣā vāyum\_  
vāyunābhram  
abhreṇa varṣam\_  
varṣeṇauṣadhivanaspatīn  
oṣadhivanaspatibhiḥ paśūn  
paśubhiḥ karma  
karmaṇā tapas  
tapasā satyam\_  
satyena brahma  
brahmaṇā brāhmaṇam\_  
brāhmaṇena vratam\_  
vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavati\_  
aśūnyo bhavaty avichinno bhavaty avichinno 'sya tantur avichinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etaṃ sāvitryā dvitīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe || 35 ||

### [1.1.36](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.36)

dhiyo yo naḥ pracodayād iti sāvitryās tṛtīyaḥ pādaḥ\_  
divā sāma samadadhāt  
sāmnādityam  
ādityena raśmīn \[ed. raśmi+īn\]  
raśmibhir varṣam\_  
varṣeṇauṣadhivanaspatīn  
oṣadhivanaspatibhiḥ paśūn  
paśubhiḥ karma  
karmaṇā tapas  
tapasā satyam\_  
satyena brahma  
brahmaṇā brāhmaṇam\_  
brāhmaṇena vratam\_  
vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavati\_  
aśūnyo bhavaty avichinno bhavaty avichinno 'sya tantur avichinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etaṃ sāvitryās tṛtīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe || 36 ||

### [1.1.37](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.37)

tena ha vā evaṃviduṣā brāhmaṇena brahmābhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam\_  
brahmaṇākāśam abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam  
ākāśena vāyur abhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭaḥ\_  
vāyunā jyotir abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam\_  
jyotiṣāpo 'bhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭāḥ\_  
adbhir bhūmir abhipannā grasitā parāmṛṣṭā  
bhūmyānnam abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam  
annena prāṇo 'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭaḥ  
prāṇena mano 'bhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam\_  
manasā vāg abhipannā grasitā parāmṛṣṭā  
vācā vedā abhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭāḥ\_  
vedair yajño 'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭas \[ed. parimṛṣṭas\]  
tāni ha vā etāni dvādaśamahābhūtāny evaṃvidi pratiṣṭhitāni  
teṣāṃ yajña eva parārdhyaḥ || 37 ||

### [1.1.38](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.38)

taṃ ha smaitam evāṃvidvāṃso manyante vidmainam iti yāthātathyam avidvāṃsaḥ\_  
ayaṃ yajño vedeṣu pratiṣṭhitaḥ\_  
vedā vāci pratiṣṭhitāḥ\_  
vāṅ manasi pratiṣṭhitā  
manaḥ prāṇe pratiṣṭhitam\_  
prāṇo 'nne pratiṣṭhitaḥ\_  
annaṃ bhūmau pratiṣṭhitam\_  
bhūmir apsu pratiṣṭhitā\_  
āpo jyotiṣi pratiṣṭhitāḥ\_  
jyotir vāyau pratiṣṭhitam\_  
vāyur ākāśe pratiṣṭhitaḥ\_  
ākāśaṃ brahmaṇi pratiṣṭhitam\_  
brahma brāhmaṇe brahmavidi pratiṣṭhitam\_  
yo ha vā evaṃvit sa brahmavit  
puṇyāṃ ca kīrtiṃ labhate surabhīṃś ca gandhān\_  
so 'pahatapāpmā\_  
anantāṃ śriyam aśnute ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān evam etāṃ vedānāṃ mātaraṃ sāvitrīṃ saṃpadam upaniṣadam upāsta iti brāhmaṇam || 38 ||

### [1.1.39](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39)

\<āpo garbhaṃ janayantīr \[PS 4.1.8\]\> iti\_  
apāṃ garbhaḥ puruṣaḥ  
sa yajñaḥ\_  
adbhir yajñaḥ praṇīyamānaḥ prāṅ tāyate  
tasmād ācamanīyaṃ pūrvam āhārayati  
sa yad ācāmati trir ācāmati  
dviḥ pariśumbhati\_  
āyur avaruhya pāpmānaṃ nirṇudati\_  
upasādya yajuṣoddhṛtya mantrān prayujyāvasāya prācīḥ śākhāḥ saṃdhāya niraṅguṣṭhe pāṇāv amṛtam asy amṛtopastaraṇam asy amṛtāya tvopastṛṇāmīti pāṇāv udakam ānīya \<jīvā stha \[PS 19.55.12-15, ŚS 19.69.1-4\]\>\_iti sūktena trir ācāmati  
sa yat pūrvam ācāmati sapta prāṇāṃs tān etenāsminn āpyāyayati  
yā hy emā bāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitad agniṃ vāyum ādityaṃ candramasam apaḥ paśūn anyāṃś ca prajās tān etenāsminn āpyāyayati\_  
āpo 'mṛtam\_  
sa yad dvitīyam ācāmati saptāpānāṃs tān etenāsminn āpyāyayati  
yā hy emā bāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitat paurṇamāsīm aṣṭakām amāvāsyāṃ śraddhāṃ dīkṣāṃ yajñaṃ dakṣiṇās tān etenāsminn āpyāyayati\_  
āpo 'mṛtam\_  
sa yat tṛtīyam ācāmati sapta vyānāṃs tān etenāsminn āpyāyayati  
yā hy emā bāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitat pṛthivīm antarikṣaṃ divam\_  
nakṣatrāṇy ṛtūn ārtavān saṃvatsarāṃs tān etenāsminn āpyāyayati\_  
āpo 'mṛtam\_  
puruṣo brahma\_  
athāpriyanigamo bhavati tasmād vai vidvān puruṣam idaṃ puṇḍarīkam iti \[ed. athāprīṃgnigamo, but see Patyal p. 44\]  
prāṇa eṣa sa puri śete saṃpuri śeta iti  
puriśayaṃ santaṃ prāṇaṃ puruṣa ity ācakṣate parokṣeṇa

### [1.1.39x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39x)

parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ

### [1.1.39\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_2)

sa yat pūrvam ācāmati purastāddhomāṃs tenāsminn avarunddhe

### [1.1.39\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_3)

sa yad dvitīyam ācāmaty ājyabhāgau tenāsminn avarunddhe

### [1.1.39\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_4)

sa yat tṛtīyam ācāmati saṃsthitahomāṃs tenāsminn avarunddhe

### [1.1.39\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_5)

sa yad dviḥ pariśumbhati tat samitsaṃbarhiḥ \[ed. saṃmit, cf. Patyal p. 45\]

### [1.1.39\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_6)

sa yat sarvāṇi khāni sarvaṃ deham āpyāyayati yac cānyadātāraṃ mantrakāryaṃ yajñe skandati sarvaṃ tenāsminnavarunddhe

### [1.1.39\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_7)

sa yad oṃpūrvān mantrān prayuṅkta ā sarvamedhād ete kratava eta evāsya sarveṣu lokeṣu sarveṣu deveṣu sarveṣu vedeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣu sattveṣu kāmacāraḥ kāmavimocanaṃ bhavaty ardhe ca na pramīyate ya evaṃ veda

### [1.1.39\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_8)

tad apy etad ṛcoktam āpo bhṛgvaṅgiro rūpam āpo bhṛgvaṅgiromayaṃ sarvam āpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayam antaraite trayo vedā bhṛgūn aṅgiraso 'nugāḥ ||

### [1.1.39\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_9)

apāṃ puṣpaṃ mūrtir ākāśaṃ pavitram uttamam iti\_

### [1.1.39\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39_10)

ācamyābhyukṣyātmānam anumantrayata \<indra jīva \[PS 20.43.1, ŚS 19.70.1\]\>\_iti brāhmaṇaṃ || 39 ||

### [1.1.39col](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1.39col)

ity atharvavede gopathabrāhmaṇapūrvabhāge prathamaḥ prapāṭhakaḥ ||

## Other recensions (1)

- [Gopathabrāhmaṇa 1.1.1–1.3.6 (ed. Mitra and Vidyābhūṣaṇa 1872)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha*mitra.1.1.1) — Sanskrit

## Linked texts (4)

- [Praṇavopaniṣat](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.noncanon.pranava-2.p1) — Sanskrit
- [Kubjikopāsanāmṛtapūrṇopaniṣat](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.noncanon.kubjika.7.16) — Sanskrit
- [Atharvavedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.other.atharvavedabrahmana.1.2) — Brahmā, Sanskrit
- [Upanishads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.upanishads.2.1-3.5) — Sanskrit

## Discussed in (10)

- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.2530) — Bloomfield 1906, English
- [Vedic Index of Names and Subjects](https://indike.org/pramana/ins.reference.macdonell-keith-1912.v1.c3.s21.1010) — Macdonell & Keith 1912, English
- [Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions](https://indike.org/pramana/ins.religion.muir-1868.v2.c18.s9.t1.49) — Muir 1858, English
- [The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads](https://indike.org/pramana/ins.religion.keith-1925.v2.c39.s2.6) — Keith 1925, English
- [Ancient Indian Education (Brahmanical and Buddhist)](https://indike.org/pramana/ins.science.mookerji-1947.c11.s4.89) — Mookerji 1947, English
- [Indian Art: A History of Indian Art from the Earliest Times up to the Third Century A.D.](https://indike.org/pramana/ins.art.agrawala-1965.c8.s1.30) — Agrawala 1965, English
- [Shakti and Shâkta: Essays and Addresses on the Shâkta Tantrashâstra](https://indike.org/pramana/ins.religion.woodroffe-1918.c7.s1.19) — Woodroffe 1918, English
- [Studies in Indian Art](https://indike.org/pramana/ins.art.agrawala-1965-studies.c11.s5.21) — Agrawala 1965, English
- [Education in Ancient India](https://indike.org/pramana/ins.science.altekar-1934-2.c5.19) — Altekar 1934, English
- [The Religion of the Veda: The Ancient Religion of India (from Rig-Veda to Upanishads)](https://indike.org/pramana/ins.religion.bloomfield-1908.c9.s1.37) — Bloomfield 1908, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.1) · Pramāṇa
