<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Gopathabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha) › 1.2

# Gopathabrahmana 1.2

Gopathabrāhmaṇa 1.2

- **Language:** Sanskrit

### [1.2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.1)

oṃ \<brahmacārīṣṇaṃś carati rodasī ubhe \[ŚS 11.3.1a, PS 16.153.1a\]\> ity ācāryam āha  
\<tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti \[ŚS 11.3.1, PS 16.153.1b (?)\]\>\_iti vāyum āha  
\<sa sadya eti pūrvasmād uttaraṃ samudram \[ŚS 11.3.6, PS 16.153.6\]\> ity ādityam āha  
dīkṣito dīrghaśmaśruḥ\_  
eṣa dīkṣita eṣa dīrghaśmaśrur eṣa evācāryasthāne tiṣṭhann ācārya iti stūyate  
vaidyutasthāne tiṣṭhan vāyur iti stūyate dyausthāne tiṣṭhann āditya iti stūyate  
tad apy etad ṛcoktaṃ \<brahmacārīṣṇan \[ŚS 11.3.1, PS 16.153.1\]\>\_iti brāhmaṇam || 1 ||

### [1.2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2)

jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ saptendriyāṇy abhijāyate brahmavarcasaṃ ca yaśaś ca svapnaṃ ca krodhaṃ ca ślāghāṃ ca rūpaṃ ca puṇyam eva gandhaṃ saptamam\_  
tāni ha vā asyaitāni brahmacaryam upetyopakrāmanti  
mṛgān asya brahmavarcasaṃ gacchati\_  
ācāryaṃ yaśaḥ\_  
ajagaraṃ svapnaḥ\_  
varāhaṃ krodhaḥ\_  
apaḥ ślāghā  
kumārīṃ rūpam  
oṣadhivanaspatīn puṇyo gandhaḥ  
sa yan mṛgājināni vaste tena tad brahmavarcasam avarunddhe yad asya mṛgeṣu bhavati  
sa ha snāto brahmavarcasī bhavati  
sa yad aharahar ācāryāya karma karoti tena tad yaśo 'varunddhe yad asyācārye bhavati  
sa ha snāto yaśasvī bhavati  
sa yat suṣupsur nidrāṃ ninayati tena taṃ svapnam avarunddhe yo 'syājagare bhavati  
taṃ ha snātaṃ svapantam āhuḥ svapitu mainaṃ bobudhatheti  
sa yat kruddho vācā na kaṃ cana hinasti puruṣātpuruṣāt pāpīyān iva manyamānas tena taṃ krodham avarunddhe yo 'sya varāhe bhavati  
tasya ha snātasya krodhāḥ ślāghīyasaṃ viśante\_  
athādbhiḥ ślāghamāno na snāyāt  
tena tāṃ ślāghām avarunddhe yāsyāpsu bhavati  
sa ha snātaḥ ślāghīyo 'nyebhyaḥ ślāghyate\_  
athaitad brahmacāriṇo rūpaṃ yat kumāryās  
tāṃ nagnāṃ nodīkṣeta\_  
iti veti vā mukhaṃ viparidhāpayet

### [1.2.2x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2x)

tena tad rūpam avarunddhe yad asya kumāryāṃ bhavati

### [1.2.2\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2_2)

taṃ ha snātaṃ kumārīm iva nirīkṣante\_

### [1.2.2\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2_3)

athaitad brahmacāriṇaḥ puṇyo gandho ya oṣadhivanaspatīnāṃ tāsāṃ puṇyaṃ gandhaṃ pracchidya nopajighret

### [1.2.2\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2_4)

tena taṃ puṇyaṃ gandham avarunddhe yo 'syauṣadhivanasvapatiṣu bhavati

### [1.2.2\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.2_5)

sa ha snātaḥ puṇyagandhir bhavati || 2 ||

### [1.2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.3)

sa vā eṣa upayaṃś caturdhopaity agniṃ pādenācāryaṃ pādena grāmaṃ pādena mṛtyuṃ pādena  
sa yad aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃprātar agniṃ paricaret tena taṃ pādam avarunddhe yo 'syāgnau bhavati  
sa yad aharahar ācāryāya karma karoti tena taṃ pādam avarunddhe yo 'syācārye bhavati  
sa yad aharahar grāmaṃ praviśya bhikṣām eva parīpsati na maithunaṃ tena taṃ pādam avarunddhe yo 'sya grāme bhavati  
sa yat kruddho vācā na kaṃ cana hinasti puruṣātpuruṣāt pāpīyān iva manyamānas tena taṃ pādam avarunddhe yo 'sya mṛtyau bhavati || 3 ||

### [1.2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4)

pañca ha vā ete brahmacāriṇy agnayo dhīyante  
dvau pṛthagghastayor mukhe hṛdaya upastha eva pañcamaḥ  
sa yad dakṣiṇena pāṇinā striyaṃ na spṛśati tenāharaharyājināṃ lokam avarunddhe  
yat savyena tena pravrājinām\_  
yan mukhena tenāgnipraskandinām\_  
yad dhṛdayena tena śūrāṇām\_  
yad upasthena tena gṛhamedhinām\_  
taiś cet striyaṃ parāharaty anagnir iva śiṣyate  
sa yad aharahar ācāryāya kule 'nutiṣṭhate so 'nuṣṭhāya brūyād dharma gupto mā gopāyeti  
dharmo hainaṃ gupto gopāyati  
tasya ha prajā śvaḥ śvaḥ śreyasī śreyasīha bhavati  
dhāyyaiva pratidhīyate  
svarge loke pitṝn nidadhāti  
tāntavaṃ na vasīta  
yas tāntavaṃ vaste kṣatraṃ vardhate na brahma  
tasmāt tāntavaṃ na vasīta brahma vardhatāṃ mā kṣatram iti  
nopary āsīta  
yad upary āste prāṇam eva tadātmano 'dharaṃ kurute yad vāto vahati\_  
adha evāsītādhaḥ śayītādhas tiṣṭhed adho vrajet\_  
evaṃ ha sma vai tat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti  
taṃ ha sma tatputraṃ bhrātaraṃ vopatāpinam āhur upanayetainam iti\_  
ā samiddhārāt svar eṣyanto 'nnam adyāt\_  
athāha jaghanam āhuḥ snāpayetainam itiy ā samiddhārāt\_

### [1.2.4x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4x)

na hy etāni vratāni bhavanti

### [1.2.4\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4_2)

taṃ cec chayānam ācāryo 'bhivadet sa pratisaṃhāya pratiśṛṇuyāt

### [1.2.4\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4_3)

taṃ cec chayānam utthāya taṃ ced utthitam abhiprakramya taṃ ced abhiprakrāntam abhipalāyamānam

### [1.2.4\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4_4)

evaṃ ha sma vai tat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti

### [1.2.4\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.4_5)

teṣāṃ ha sma vaiṣā puṇyā kīrtir gacchaty ā ha vā ayaṃ so 'dya gamiṣyatīti || 4 ||

### [1.2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.5)

janamejayo ha vai pārīkṣito mṛgayāṃ cariṣyan haṃsābhyām asiṣyann upāvatastha iti  
tāv ūcatur janamejayaṃ pārīkṣitam abhyājagāma  
sa hovāca  
namo vāṃ bhagavantau kau nu bhagavantāv iti  
tāv ūcatur dakṣiṇāgniś cāhavanīyaś ceti  
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau tad ākīyatām iti\_  
ihopārāmam iti\_  
api kila devā na ramante na hi devā na ramantae\_  
api caikopārāmād devā ārāmam upasaṃkrāmantīti  
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau kiṃ puṇyam iti  
brahmacaryam iti  
kiṃ laukyam iti  
brahmacaryam eveti  
tat ko veda iti  
dantāvalo dhaumraḥ\_  
atha khalu dantāvalo dhaumro yāvati tāvati kāle pārīkṣitaṃ janamejayam abhyājagāma  
tasmā utthāya svayam eva viṣṭaraṃ nidadhau  
tam upasaṃgṛhya papracchādhīhi bho kiṃ puṇyam iti  
brahmacaryam iti  
kiṃ laukyam iti  
brahmacaryam eveti  
tasmā etat provācāṣṭācatvāriṃśad varṣaṃ sarvavedabrahmacaryam\_  
tac caturdhā vedeṣu vyuhya dvādaśavarṣaṃ brahmacaryaṃ dvādaśavarṣāṇy avarārdham

### [1.2.5x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.5x)

api snāyaṃś cared yathāśakty aparam\_

### [1.2.5\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.5_2)

tasmā uhasyṛṣabhau sahasraṃ dadau\_

### [1.2.5\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.5_3)

apy apakīrtitam ācāryo brahmacārīty eka āhur ākāśam adhidaivatam

### [1.2.5\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.5_4)

athādhyātmaṃ brāhmaṇo vratavāṃś caraṇavān brahmacārī || 5 ||

### [1.2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.6)

brahma ha vai prajā mṛtyave saṃprāyacchat\_  
brahmacāriṇam eva na saṃpradadau  
sa hovācāśyām asminn iti  
kim iti  
yāṃ rātrīṃ samidham anāhṛtya vaset tām āyuṣo 'varundhīyeti  
tasmād brahmacāry aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃprātar agniṃ paricaret\_  
nopary upasādayed atha pratiṣṭhāpayet\_  
yad upary upasādayej jīmūtavarṣī tad ahaḥ parjanyo bhavati  
te devā abruvan brāhmaṇo vā ayaṃ brahmacaryaṃ cariṣyati  
brūtāsmai bhikṣā iti gṛhapatir brūta bahucārī gṛhapatnyā iti  
kim asyā vṛñjītādadatyā iti\_  
iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti  
tasmād brahmacāriṇe 'harahar bhikṣāṃ dadyād gṛhiṇī mā māyam iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti  
saptamīṃ nātinayet saptamīm atinayan na brahmacārī bhavati  
samidbhaikṣe saptarātram acaritavān brahmacārī punarupaneyo bhavati || 6 ||

### [1.2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.7)

nopariśāyī syān na gāyano na nartano na saraṇo na niṣṭhīvet\_  
yad upariśāyī bhavaty abhīkṣṇaṃ nivāsā jāyante  
yad gāyano bhavaty abhīkṣṇaśa ākrandān dhāvante  
yan nartano bhavaty abhīkṣṇaśaḥ pretān nirharante  
yat saraṇo bhavaty abhīkṣṇaśaḥ prajāḥ saṃviśante  
yan niṣṭhīvati madhya eva tadātmano niṣṭhīvati  
sa cen niṣṭhīved \<divo nu mām \[ŚS 6.124.1, PS 19.40.4, VaitS 12.7\]\> \<yad atrāpi madhor ahaṃ \[PS 20.38.6, VaitS 12.8\]\> \<yad atrāpi rasasya me \[PS 20.27.8, VaitS 12.9\]\>\_ity ātmānam anumantrayate  
\<yad atrāpi madhor ahaṃ niraṣṭhaviṣam asmṛtam agniś ca tat savitā ca punar me jaṭhare dhattāṃ \[PS 20.38.6, VaitS 12.8\]\> || \<yad atrāpi rasasya me parāpapātāsmṛtaṃ tad ihopahvayāmahe tan ma āpyāyatāṃ punaḥ \[PS 20.27.8\]\>\_iti  
na śmaśānam ātiṣṭhet  
sa ced abhitiṣṭhed udakaṃ haste kṛtvā \<yadīd amṛtukāmyety \[PS 20.54.9\]\> abhimantrya japant samprokṣya parikrāmet  
samayāyoparivrajed  
\<yadīd amṛtukāmyāghaṃ ripram upeyima | andhaḥ śloṇa iva hīyatāṃ mā no 'nvāgād aghaṃ yataḥ \[PS 20.54.9\]\>\_iti\_  
atha haitad devānāṃ pariṣūtaṃ yad brahmacārī  
tad apy etad ṛcoktaṃ devānām etat pariṣūtam anabhyārūḍhaṃ carati rocamānaṃ tasmin sarve paśavas tatra yajñās tasminn annaṃ saha devatābhir iti brāhmaṇam || 7 ||

### [1.2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.8)

prāṇāpānau janayann iti śaṅkhasya mukhe maharṣer vasiṣṭhasya putra etāṃ vācaṃ sasṛje śītoṣṇāv ihotsau prādur bhaveyātām iti  
tathā tac chaśvad anuvartate\_  
atha khalu vipāṇ madhye vasiṣṭhaśilā nāma prathama āśramaḥ\_  
dvitīyaḥ kṛṣṇaśilās  
tasmin vasiṣṭhaḥ samatapat\_  
viśvāmitrajamadagnī jāmadagne tapataḥ\_  
gautamabharadvājau siṃhau prabhave tapataḥ\_  
guṃgur guṃguvāse tapati\_  
ṛṣir ṛṣidroṇe 'bhyatapat\_  
agastyo 'gastyatīrthe tapati  
divy atrir ha tapati  
svayambhūḥ kaśyapaḥ kaśyapatuṅge 'bhyatapat\_  
ulavṛkarkṣutarakṣuḥ  
śvā varāhacilvaṭibabrukāḥ sarpadaṃṣṭranaḥ saṃhanukṛṇvānāḥ kaśyapatuṅgadarśanāt saraṇavāṭāt siddhir bhavati  
brāhmyaṃ varṣasahasram ṛṣivane brahmacāryekapādenātiṣṭhati  
dvitīyaṃ varṣasahasraṃ mūrdhany evāmṛtasya dhārām ādhārayat\_  
brāhmāṇyaṣṭācatvāriṃśad varṣasahasrāṇi salilasya pṛṣṭhe śivo 'bhyatapat  
tasmāt taptāt tapaso bhūya evābhyatapat  
tad apy etā ṛco 'bhivadanti prāṇāpānau janayann iti brāhmaṇam || 8 ||

### [1.2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9)

ekapād dvipada iti  
vāyur ekapāt  
tasyākāśaṃ pādaḥ\_  
candramā dvipāt  
tasya pūrvapakṣāparapakṣau pādau\_  
ādityas tripāt  
tasyeme lokāḥ pādāḥ\_  
agniḥ ṣaṭpādas  
tasya pṛthivy antarikṣaṃ dyaur āpa oṣadhivanaspataya imāni bhūtāni pādās  
teṣāṃ sarveṣāṃ vedā gatir ātmā pratiṣṭhitāś catasro brahmaṇaḥ śākhāḥ\_  
atho āhuḥ ṣaḍ iti mūrtir ākāśaś ceti\_ \[ed. ahuḥ\]  
ṛcā mūrtiḥ\_  
yājuṣī gatiḥ  
sāmamayaṃ tejaḥ\_  
bhṛgvaṅgirasā māyā\_  
etad brahmaiva yajñaś catuṣpād dviḥ saṃsthita iti  
tasya bhṛgvaṅgirasaḥ saṃsthe  
atho āhur ekasaṃsthita iti  
yad dhotarcāṃ maṇḍalaiḥ karoti pṛthivīṃ tenāpyāyayati\_  
etasyāṃ hy agniś carati  
tad apy etad ṛcoktam \<agnivāsāḥ pṛthivy asitajñūḥ \[ŚS 12.1.21, PS 17.3.2\]\>\_iti  
yad adhvaryur yajuṣā karoty antarikṣaṃ tenāpyāyayati  
tasmin vāyur na niviśate katamac ca nāhar iti

### [1.2.9x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9x)

tad apy etad ṛcoktam \<antarikṣe pathibhir hrīyamāṇo na ni viśate katamac ca nāhaḥ | apāṃ yoniḥ prathamajā ṛtasya kva svij jātaḥ kuta ā babhūva \[PS 1.107.4\]\>\_iti

### [1.2.9\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_2)

yad udgātā sāmnā karoti divaṃ tenāpyāyayati

### [1.2.9\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_3)

tatra hy ādityaḥ śukraś carati

### [1.2.9\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_4)

tad apy etad ṛcoktam \<uccā patantam aruṇaṃ suparṇam \[ŚS 13.2.36, PS 18.24.3\]\> iti

### [1.2.9\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_5)

yad brahmarcāṃ kāṇḍaiḥ karoty apas tenāpyāyayati

### [1.2.9\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_6)

candramā hy apsu carati

### [1.2.9\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_7)

tad apy etad ṛcoktaṃ candramā apsv antar iti tāsām oṣadhivanaspatayaḥ kāṇḍāni

### [1.2.9\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_8)

tato mūlakāṇḍaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhair yajño vartate\_

### [1.2.9\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_9)

adbhiḥ karṇāṇi pravartante\_

### [1.2.9\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_10)

adbhiḥ somo 'bhiṣūyate

### [1.2.9\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_11)

tad yad brahmāṇāṃ karṇāṇi karmaṇy āmantrayaty apas tenānujānāti\_

### [1.2.9\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_12)

eṣo hy asya bhāgas

### [1.2.9\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_13)

tad yathā bhokṣyamāṇaḥ\_

### [1.2.9\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_14)

apa eva prathamam ācāmayed apa upariṣṭād evaṃ yajño 'dbhir eva pravartate\_

### [1.2.9\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_15)

apsu saṃsthāpyate tasmād brahmā purastāddhomasaṃsthitahomair yajño vartate\_

### [1.2.9\_16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_16)

antarā hi purastāddhomasaṃsthitahomair yajñaṃ parigṛhṇāti\_

### [1.2.9\_17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_17)

antarā hi bhṛgvaṅgiraso vedān āduhya bhṛgvaṅgirasaḥ somapānaṃ manyante

### [1.2.9\_18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_18)

somātmako hy ayaṃ veda

### [1.2.9\_19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_19)

tad apy etad ṛcoktaṃ somaṃ manyate papivān iti

### [1.2.9\_20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_20)

tad yathemāṃ pṛthivīm udīrṇāṃ jyotiṣā dhūmāyamānāṃ varṣaṃ śamayati\_

### [1.2.9\_21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_21)

evaṃ brahmā bhṛgvaṅgirobhir vyāhṛtibhir yajñasya viriṣṭaṃ śamayati\_

### [1.2.9\_22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_22)

agnir ādityāya śamayati\_

### [1.2.9\_23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_23)

ete 'ṅgirasaḥ\_

### [1.2.9\_24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_24)

eta idaṃ sarvaṃ samāpnuvanti

### [1.2.9\_25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_25)

vāyur āpaś candramā ity ete bhṛgavaḥ\_

### [1.2.9\_26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9_26)

eta idaṃ sarvaṃ samāpyāyayanti\_

### [1.2.9xx](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.9xx)

ekam eva saṃsthaṃ bhavatīti brāhmaṇam || 9 ||

### [1.2.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.10)

vicārī ha vai kābandhiḥ kabandhasyātharvaṇasya putro medhāvī mīmāṃsako 'nūcāna āsa  
sa ha svenātimānena mānuṣaṃ vittaṃ neyāya  
taṃ mātovāca  
ta evaitad annam avocaṃs ta ima eṣu kurupañcāleṣv aṅgamagadheṣu kāśikauśaleṣu śālvamatsyeṣu savaśośīnareṣūdīcyeṣv annam adantīti\_  
atha vayaṃ tavaivātimānenānādyāḥ smaḥ\_  
vatsa vāhanam anviccheti  
sa māndhātur yauvanāśvasya sārvabhaumasya rājñaḥ somaṃ prasūtam ājagāma  
sa sado 'nupraviśyartvijaś ca yajamānaṃ cāmantrayām āsa  
tad yāḥ prācyo nadyo vahanti yāś ca dakṣiṇācyo yāś ca pratīcyo yāś codīcyas tāḥ sarvāḥ pṛthaṅnāmadheyā ity ācakṣate  
tāsāṃ samudram abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ samudra ity ācakṣate  
evam ime sarve vedā nirmitāḥ sakalpāḥ sarahasyāḥ sabrāhmaṇāḥ sopaniṣatkāḥ setihāsāḥ sānvākhyānāḥ sapurāṇāḥ sasvarāḥ sasaṃskārāḥ saniruktāḥ sānuśāsanāḥ sānumārjanāḥ savākovākyās  
teṣāṃ yajñam abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ yajña ity evācakṣate || 10 ||

### [1.2.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.11)

bhūmer ha vā etad vicchinnaṃ devayajanaṃ yad aprākpravaṇaṃ yad anudakpravaṇaṃ yatkṛtrimaṃ yat samaviṣamam  
idaṃ ha tv eva devayajanaṃ yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yatra brāhmaṇasya brāhmaṇatāṃ vidyād brahmā brahmatvaṃ karotīti  
voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti  
tān ha papraccha kiṃ vidvān hotā hautraṃ karoti kiṃ vidvān adhvaryur ādhvaryavaṃ karoti kiṃ vidvān udgātaudgātraṃ karoti kiṃ vidvān brahmā brahmatvaṃ karotīti  
voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti  
te brūmo vāg eva hotā hautraṃ karoti  
vāco hi stomāś ca vaṣaṭkārāś cābhisampadyante  
te brūmo vāg eva hotā vāg brahma vāg deva iti  
prāṇāpānābhyām evādhvaryur ādhvaryavaṃ karoti  
prāṇapraṇītāni ha bhūtāni prāṇapraṇītāḥ praṇītās  
te brūmaḥ prāṇāpānāv evādhvaryuḥ prāṇāpānau brahma prāṇāpānau deva iti  
cakṣuṣaivodgātaudgātraṃ karoti  
cakṣuṣā hīmāni bhūtāni paśyanti\_  
atho cakṣur evodgātā cakṣur brahma cakṣur deva iti  
manasaiva brahmā brahmatvaṃ karoti  
manasā hi tiryak ca diśa ūrdhvaṃ yac ca kiṃ ca manasaiva karoti tad brahma  
te brūmo mana eva brahmā mano brahma mano deva iti || 11 ||

### [1.2.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.12)

tad yathā ha vā idaṃ yajamānaś ca yājayitāraś ca divaṃ brūyuḥ pṛthivīti pṛthivīṃ vā dyaur iti brūyus tad anyo nānujānāty etām evaṃ nānujānāti yad etad brūyāt\_  
atha nu katham iti  
hotety eva hotāraṃ brūyād vāg iti vācaṃ brahmeti brahma deva iti devam adhvaryur ity evādhvaryuṃ brūyāt prāṇāpānāv iti prāṇāpānau brahmeti brahma deva iti devam udgātety evodgātāraṃ brūyāc cakṣur iti cakṣur brahmeti brahma deva iti devaṃ brahmety eva brahmāṇaṃ brūyān mana iti mano brahmeti brahma deva iti devam || 12 ||

### [1.2.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.13)

nānāpravacanāni ha vā etāni bhūtāni bhavanti  
ye caivāsomapaṃ yājayanti ye ca surāpaṃ ye ca brāhmaṇaṃ vicchinnaṃ somayājinaṃ taṃ prātaḥ samitpāṇaya upodeyur upāyāmo bhavantam iti  
kimartham iti  
yān eva no bhavāṃs tān hyaḥ praśnān apṛcchat tān eva no bhavān vyācakṣīteti  
tatheti  
tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe  
tad yena ha vā idaṃ vidyamānaṃ cāvidyamānaṃ cābhinidadhāti tad brahma  
tad yo veda sa brāhmaṇo 'dhīyāno 'dhītyācakṣata iti brāhmaṇam || 13 ||

### [1.2.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.14)

athāto devayajanāni\_  
ātmā devayajanam\_  
śraddhā devayajanam  
ṛtvijo devayajanam\_  
bhaumaṃ devayajanam\_  
tad vā etad ātmā devayajanaṃ yad upavyāyacchamāno vānupavyāyacchamāno vā śarīram adhivasati\_  
eṣa yajñaḥ\_  
eṣa yajataḥ\_  
etaṃ yajantaḥ\_  
etad devayajanam  
athaitac chraddhā devayajanam\_  
yadaiva kadā cid ādadhyāt\_  
śraddhā tv evainaṃ nātīyāt  
tad devayajanam  
athaitad ṛtvijo devayajanam\_  
yatra kva cid brāhmaṇo vidyāvān mantreṇa karoti tad devayajanam  
athetad bhaumaṃ devayajanam\_  
yatrāpas tiṣṭhanti yatra syandanti pra tad vahanty udvahanti tad devayajanam\_  
yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yasya śvabhra ūrmo vṛkṣaḥ parvato nadī panthā vā purastāt syāt\_  
na devayajanamātraṃ purastāt paryavaśiṣyet\_  
nottarato 'gneḥ paryupasīderann iti brāhmaṇam || 14 ||

### [1.2.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15)

aditir vai prajākāmaudanam apacat  
tata ucchiṣṭam āśnāt  
sā garbham adhatta  
tata ādityā ajāyanta  
ya eṣa odanaḥ pacyata ārambhaṇam evaitat kriyata ākramaṇam eva  
prādeśamātrīḥ samidho bhavanti\_  
etāvān hy ātmā prajāpatinā saṃmitaḥ\_  
agner vai yā yajñiyā tanūr aśvatthe tayā samagacchata\_  
eṣāsya ghṛtyā tanūr yad ghṛtam\_  
yad ghṛtena samidho 'nakti tābhyām evainaṃ tat tanūbhyāṃ samardhayati  
yan nirmārgasyādadhāty avagūrtyā vai vīryaṃ kriyate  
yan nirmārgasyādadhāty avagūrtyā eva  
saṃvatsaro vai prajananam  
agniḥ prajananam  
etat prajananam\_  
yat saṃvatsara ṛcāgnau samidham ādadhāti prajananād evainaṃ tat prajanayitā prajanayati\_  
abhaktartur vai puruṣaḥ\_  
na hi tad veda yam ṛtum abhijāyate  
yan nakṣatraṃ tad āpnoti  
ya eṣa odanaḥ pacyate yonir evaiṣā kriyate  
yat samidha ādhīyante retas tad dhīyate  
saṃvatsare vai reto hitaṃ prajāyate  
yaḥ saṃvatsare paryete 'gnim ādhatte prajātam evainam ādhatte

### [1.2.15x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15x)

dvādaśasu rātrīṣu purā saṃvatsarasyādheyās

### [1.2.15\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_2)

tā hi saṃvatsarasya pratimā\_

### [1.2.15\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_3)

atho tisṛṣv atho dvayor atho pūrvedyur ādheyās ta evāgnim ādadhānena\_

### [1.2.15\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_4)

ādityā vā ita uttamā amuṃ lokam āyan\_

### [1.2.15\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_5)

te pathirakṣayas ta iyakṣamāṇaṃ pratinudantaḥ\_

### [1.2.15\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_6)

uccheṣaṇabhājā vā ādityāḥ\_

### [1.2.15\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_7)

\[yad ucchiṣṭam\]\_

### [1.2.15\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.15_8)

yad ucchiṣṭena samidho 'nakti tebhya eva prāvocat tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ yāti || 15 ||

### [1.2.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.16)

prajāpatir atharvā devaḥ sa tapas taptvaitaṃ cātuḥprāśyaṃ brahmaudanaṃ niramimīta caturlokaṃ caturdevaṃ caturvedaṃ caturhautram iti  
catvāro vā ime lokāḥ pṛthivy antarikṣaṃ dyaur āpa iti  
catvāro vā ime devā agnir vāyur ādityaś candramāḥ\_  
catvāro vā ime vedā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo brahmaveda iti  
catasro vā imā hotrā hautram ādhvaryavam audgātraṃ brahmatvam iti  
tad apy etad ṛcoktaṃ \<catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya | tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyāṃ āviveśa \[PS 8.13.3\]\>\_iti  
catvāri śṛṅgeti vedā vā eta uktās  
trayo asya pādā iti savanāny eva  
dve śīrṣe iti brahmaudanapravargyāv eva  
sapta hastāso asyeti chandāṃsy eva  
tridhā baddha iti mantraḥ kalpo brāhmaṇam\_  
vṛṣabho roravīty eṣa ha vai vṛṣabha eṣa tad roravīti yad yajñeṣu śastrāṇi śaṃsaty ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir brahmabhir iti  
maho devo martyāṃ āviveśety eṣa ha vai mahān devo yad yajñaḥ\_  
eṣa martyāṃ āviveśa  
yo vidyāt sapta pravata iti prāṇān āha  
sapta vidyāt parāvata ity apānān āha  
śiro yajñasya yo vidyād ity etad vai yajñasya śiro yan mantravān brahmaudanaḥ\_  
yo ha vā etam amantravantaṃ brahmaudanam upeyād apaśirasā ha vā asya yajñam upeto bhavati  
tasmān mantravantam eva brahmaudanam upeyān nāmantravantam iti brāhmaṇam || 16 || \[ed. brāhmanam\]

### [1.2.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.17)

kim upajña ātreyo bhavatīti\_  
ādityaṃ hi tamo jagrāha  
tad atrir apanunoda  
tad atrir anvapaśyat  
tad apy etad ṛcoktaṃ \<srutād yam atrir divam unnināya \[ŚS 13.2.4c, PS 18.20.8c\]\>  
\<divi tvātrir adhārayat sūryā māsāya kartave \[ŚS 13.2.12ab, PS 18.21.6ab\]\>\_iti  
taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣveti  
sa hovāca dakṣiṇīyā me prajā syād iti  
tasmād ātreyāya prathamaṃ dakṣiṇā yajñe dīyanta iti brāhmaṇam || 17 ||

### [1.2.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18)

prajāpatir vedān uvācāgnīn ādadhīyeti  
tān vāg abhyuvācāśvo vai sambhārāṇām iti  
taṃ ghorāt krūrāt salilāt sarasa udāninyus  
tān vāg abhyuvācāśvaḥ śamyeteti  
tatheti  
tam ṛgveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti  
tasmā abhisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje  
sa etāṃ prācīṃ diśaṃ bheje  
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti  
taṃ yajurveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti  
tasmā abhisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje  
sa etāṃ pratīcīṃ diśaṃ bheje  
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti  
taṃ sāmaveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti  
kena nu tvaṃ śamayiṣyasīti  
rathantaraṃ nāma me sāmāghoraṃ cākrūraṃ ca  
tenāśva abhiṣṭūyeteti  
tasmā apy abhisṛptāya tad eva mahad bhayaṃ sasṛje  
sa etām udīcīṃ diśaṃ bheje  
sa hovācāśānto nv ayam aśva iti  
tān vāg abhyuvāca śaṃyumātharvaṇaṃ gacchateti  
te śaṃyumātharvaṇam āsīnaṃ prāpyocur namas te astu bhagavann aśvaḥ śamyeteti  
tatheti

### [1.2.18x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18x)

sa khalu kabandhasyātharvaṇasya putram āmantrayām āsa vicārinn iti

### [1.2.18\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_2)

bhago iti hāsmai pratiśrutaṃ pratiśruśrāva\_

### [1.2.18\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_3)

aśva śamyeteti

### [1.2.18\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_4)

tatheti

### [1.2.18\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_5)

sa khalu śāntyudakaṃ cakārātharvaṇībhiś cāṅgirasībhiś ca cātanair mātṛnāmabhir vāstoṣpatyair iti śamayati

### [1.2.18\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_6)

tasya ha snātasyāśvasyābhyukṣitasya sarvebhyo romasamarebhyo 'ṅgārā āśīryanta

### [1.2.18\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_7)

so 'śvas tuṣṭo namaskāraṃ cakāra

### [1.2.18\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_8)

namaḥ śaṃyumātharvaṇāya yo mā yajñiyam acīkḷpad iti

### [1.2.18\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_9)

bhaviṣyanti ha vā ato 'nye brāhmaṇā laghusambhāratamās

### [1.2.18\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_10)

ta ādityasya pada ādhāsyanty anaḍuho vatsasyājasya śravaṇasya brahmacāriṇo vā\_

### [1.2.18\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_11)

etad vā ādityasya padaṃ yad bhūmis

### [1.2.18\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_12)

tasyaiva pada āhitaṃ bhaviṣyatīti

### [1.2.18\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_13)

so 'gnau praṇīyamāṇe 'śve 'nvārabdhaṃ brahmā yajamānaṃ vācayati \<yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamānaḥ \[ṚV 1.163.1\]\>\_iti pañca

### [1.2.18\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_14)

taṃ brāhmaṇā upavahanti taṃ brahmopākuruta

### [1.2.18\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.18_15)

eṣa ha vai vidvānt sarvavid brahmā yad bhṛṅgirovid iti brāhmaṇam || 18 ||

### [1.2.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19)

devāś ca ha vā asurāś cāspardhanta  
te devā indram abruvann imaṃ nas tāvad yajñaṃ gopāya yāvad asuraiḥ saṃyatāmahā iti  
sa vai nas tena rūpeṇa gopāya yena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi yena śakṣyasi goptum iti  
sa ṛgvedo bhūtvā purastāt parītyopātiṣṭhat  
taṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti  
sa yajurvedo bhūtvā paścāt parītyopātiṣṭhat  
taṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti  
sa samāvedo bhūtvottarataḥ parītyopātiṣṭhat  
taṃ devā abruvann anyad eva tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti  
sa indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat  
taṃ devā abruvann etat tad rūpaṃ kuruṣvaitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasy etena śakṣyasi goptum iti  
tad yad indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat tad brahmābhavat  
tad brahmaṇo brahmatvam\_  
tad vā etad atharvaṇo rūpaṃ yad uṣṇīṣī brahmā  
taṃ dakṣiṇato viśve devā upāsīdan\_  
taṃ yad dakṣiṇato viśve devā upāsīdaṃs tat sadasyo 'bhavat  
tat sadasyasya sadasyatvam\_  
baler ha vā etad balam upajāyate yat sadasye\_  
āmayato vai vrajasya bahulataraṃ vrajaṃ vidanti  
ghorā vā eṣā dig dakṣiṇā śāntā itarās  
tad yāni stutāni brahmānumantrayate manasaiva tāni sadasyo janad ity etāṃ vyāhṛtiṃ japati\_  
ātmānaṃ janayati najityātmānam apitve dadhāti  
taṃ devā abruvan varaṃ vṛṇīṣveti

### [1.2.19x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19x)

vṛṇā iti

### [1.2.19\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_2)

sa varam avṛṇīta\_

### [1.2.19\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_3)

asyām eva māṃ hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭheyur iti \[ed. tistheyur, corr. Patyal\]

### [1.2.19\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_4)

taṃ tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan\_

### [1.2.19\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_5)

taṃ yat tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tad brāhmaṇācchaṃsy abhavat

### [1.2.19\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_6)

tad brāhmaṇācchaṃsino brāhmaṇācchaṃsitvam\_

### [1.2.19\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_7)

saiṣaindrī hotrā yad brāhmaṇācchaṃsīyā

### [1.2.19\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_8)

dvitīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti

### [1.2.19\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_9)

vṛṇā iti

### [1.2.19\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_10)

sa varam avṛṇīta\_

### [1.2.19\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_11)

asyām eva māṃ hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsantas tistheyur iti \[ed. tistheyur\]

### [1.2.19\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_12)

taṃ tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan\_

### [1.2.19\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_13)

taṃ yat tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tat potābhavat

### [1.2.19\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_14)

tat potuḥ potṛtvam\_

### [1.2.19\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_15)

saiṣā vāyavyā hotrā yat potrīyā

### [1.2.19\_16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_16)

tṛtīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti

### [1.2.19\_17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_17)

vṛṇā iti

### [1.2.19\_18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_18)

sa varam avṛṇīta\_

### [1.2.19\_19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_19)

asyām eva māṃ hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvanta śaṃsantas tiṣṭheyur iti \[ed. tistheyur\]

### [1.2.19\_20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_20)

taṃ tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhan\_ \[ed. 'tisthaṃs, corr. Patyal\]

### [1.2.19\_21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_21)

taṃ yat tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punanta stuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs tad āgnīdhro 'bhavat \[ed. 'tisthaṃs\]

### [1.2.19\_22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_22)

tad āgnīdhrasyāgnīdhratvam\_

### [1.2.19\_23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.19_23)

saiṣāgneyī hotrā yad āgnīdhrīyeti brāhmaṇam || 19 ||

### [1.2.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.20)

brāhmaṇo ha vā imam agniṃ vaiśvānaraṃ babhāra  
so 'yam agnir vaiśvānaro brāhmaṇena bhriyamāṇa imāṃl lokāñ janayate\_  
athāyam īkṣate 'gnir jātavedā brāhmaṇadvitīyo ha vā ayam idam agnir vaiśvānaro jvalati  
hantāhaṃ yan mayi teja idriyaṃ vīryaṃ tad darśayāmy uta vai mā bibhṛyād iti  
sa ātmānam āpyāyyaitaṃ payo 'dhok  
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot  
sa dvitīyam ātmānam āpyāyyaitaṃ ghṛtam adhok  
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot  
sa tṛtīyam ātmānam āpyāyyaitad idaṃ viśvaṃ vikṛtam annādyam adhok  
tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot  
sa caturtham ātmānam āpyāyyaitena brāhmaṇasya jāyāṃ virājam apaśyat  
tām asmai prāyacchat  
sātmā apitvam abhavat  
tata imam agniṃ vaiśvānaraṃ parāsyur brāhmaṇo 'gniṃ jātavedasam adhatta  
so 'yam abravīd agne jātavedo 'bhinidhehi mehīti  
tasya dvaitaṃ nāmādhattāghoraṃ cākrūraṃ ca  
so 'śvo bhavat  
tasmād aśvo vahena rathaṃ na bhavati pṛsthena sādinam\_  
sa devān āgacchat  
sa devebhyo 'nvātiṣṭhat  
tasmād devā abibhayus  
taṃ brahmaṇe prāyacchat  
tam etayarcāśamayat || 20 ||

### [1.2.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21)

\<agniṃ tvāhur vaiśvānaraṃ sadanān pradahanv agāḥ | sa no devatrādhi brūhi mā riṣāmā vayaṃ tava \[PS 1.95.3, sakala also at VaitS 6.7\]\>\_iti  
tam etābhiḥ pañcabhir ṛgbhir upākurute \<yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamānaḥ \[ṚV 1.163.1\]\>\_iti \[ed. pratamaṃ, corrected p. 302\]  
so 'śāmyat  
tasmād aśvaḥ paśūnāṃ jighatsutamo bhavati  
vaiśvānaro hy eṣa  
tasmād agnipadam aśvaṃ brahmaṇe dadāti  
brahmaṇe hi prattam\_  
tasya rasam apīḍayat  
sa raso 'bhavat\_  
raso ha vā eṣa  
taṃ vā etaṃ rasaṃ santaṃ ratha ity ācakṣate parokṣeṇa  
parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ  
sa devān āgacchat  
sa devebhyo 'nvātiṣṭhat  
tasmād devā abibhayus  
taṃ brahmaṇe prāyacchat  
tam etayarcājyāhutyābhyajuhot\_  
\<indrasyaujo marutām anīkam \[ŚS 6.125.3, cf. PS 15.11.7\]\> iti ratham abhihutya tam etayarcātiṣṭhad \<vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyāḥ \[ŚS 6.125.1, PS 15.11.8\]\> iti  
tasmād āgnyādheyikaṃ rathaṃ brahmaṇe dadāti  
brahmaṇe hi prattam\_  
tasya takṣāṇas tanūṃ jyeṣṭhāṃ dakṣiṇāṃ niramimata  
tāṃ pañcasv apaśyad ṛci yajuṣi sāmni śānte 'tha ghore  
tāsāṃ dve brahmaṇe prāyacchad vācaṃ ca jyotiś ca

### [1.2.21x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21x)

vāg vai dhenur jyotir hiraṇyam\_

### [1.2.21\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_2)

tasmād āgnyādheyikāṃ cātuḥprāśyāṃ dhenuṃ brahmaṇe dadāti

### [1.2.21\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_3)

brahmaṇe hi prattā

### [1.2.21\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_4)

paśuṣu śāmyamāneṣu cakṣur hāpayanti

### [1.2.21\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_5)

cakṣur eva tad ātmani dhatte

### [1.2.21\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_6)

yad vai cakṣus tad dhiraṇyam\_

### [1.2.21\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_7)

tasmād āgnyādheyikaṃ hiraṇyaṃ brahmaṇe dadāti

### [1.2.21\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_8)

brahmaṇe hi prattaṃ

### [1.2.21\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_9)

tasyātmann adhatta

### [1.2.21\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_10)

tena prājvalayat\_

### [1.2.21\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_11)

yan nādhatta tad āglābhavat

### [1.2.21\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_12)

tad āglā bhūtvā sā samudraṃ prāviśat \[cf. PS 17.28.1 for this and the following sentences\]

### [1.2.21\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_13)

sā samudram adahat

### [1.2.21\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_14)

tasmāt samudro durgiravapi

### [1.2.21\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_15)

vaiśvānareṇa hi dagdhaḥ

### [1.2.21\_16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_16)

sā pṛthivīm udait

### [1.2.21\_17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_17)

sā pṛthivīṃ vyadahat

### [1.2.21\_18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_18)

sā devān āgacchat

### [1.2.21\_19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_19)

sā devān aheḍat

### [1.2.21\_20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_20)

te devā brahmāṇam upādhāvan\_

### [1.2.21\_21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_21)

sa naivāgāyan nānṛtyat

### [1.2.21\_22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_22)

saiṣāglā\_

### [1.2.21\_23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_23)

eṣā kāruvidā nama

### [1.2.21\_24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_24)

taṃ vā etam āglāhataṃ santam āglāgṛdha ity ācakṣate parokṣeṇa

### [1.2.21\_25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_25)

parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣāḥ\_ \[ed. -dviṣo\]

### [1.2.21\_26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_26)

ya eṣa brāhmaṇo gāyano nartano vā bhavati tam āglāgṛdha ity ācakṣate

### [1.2.21xx](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21xx)

tasmād brāhmaṇo naiva gāyen na nṛtyen māglāgṛdhaḥ syāt

### [1.2.21\_27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_27)

tasmād brāhmyaṃ pūrvaṃ havir aparaṃ prājāpatyaṃ

### [1.2.21\_28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.21_28)

prājāpatyād brāhmyam evottaram iti brāhmaṇam || 21 ||

### [1.2.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.22)

atharvāṇaś ca ha vā aṅgirasaś ca bhṛgucakṣuṣī tad brahmābhivyapaśyan\_  
tadajānanvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ yad bhṛgvaṅgirasa iti  
te devā brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnāv ajuhavuḥ\_  
etad vai brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnau hūyata  
eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇas  
tasyorjayorjāṃ devā abhajanta sumanasa eva svadhāṃ pitaraḥ śraddhayā svargaṃ lokaṃ brāhmaṇās  
tena sunvanty ṛṣayo 'ntata striyaḥ kevala ātmany avārundhata bāhyā ubhayena sunvanti  
yad vai yajñe brāhmyaṃ havir na nirupyetānṛjavaḥ prājāpatyahaviṣo manuṣyā jāyeran\_  
asau yāṃl lokāñ chṛṇv iti pitā hy eṣa āhavanīyasya gārhapatyasya dakṣiṇāgner yo 'gnihotraṃ juhotīti \[ed. yāllokāñ, āhavaṇīyasya\]  
devāḥ priye dhāmani madanti  
teṣām eṣo 'gniḥ sāṃtapanaḥ śreṣṭho bhavati\_  
etasya vāci tṛptāyām agnis tṛpyati  
prāṇe tṛpte vāyus tṛpyati  
cakṣuṣi tṛpta ādityas tṛpyati  
manasi tṛpte candramās tṛpyati  
śrotre tṛpte diśaś cāntardeśāś ca tṛpyanti  
sneheṣu tṛpteṣv āpas tṛpyanti  
lomeṣu tṛpteṣv oṣadhivanaspatayas tṛpyanti  
śarīre tṛpte pṛthivī tṛptati\_  
evam eṣo 'gniḥ sāṃtapanaḥ śreṣṭhas tṛptaḥ sarvāṃs tṛptāṃs tarpayatīti brāhmaṇam || 22 ||

### [1.2.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.23)

sāṃtapanā idaṃ havir iti\_  
eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇo yasya garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmanāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanagodānacūḍākaraṇopanayanāplavanāgnihotravratacaryādīni kṛtāni bhavanti sa sāṃtapanaḥ\_  
atha yo 'yamanagnikaḥ sa kumbhe loṣṭas  
tad yathā kumbhe loṣṭaḥ prakṣipto naiva śaucārthāya kalpate naiva śasyaṃ nirvartayaty evam evāyaṃ brāhmaṇo 'nagnikas tasya brāhmaṇasyānagnikasya naiva daivaṃ dadyān na pitryaṃ na cāsya svādhyāyāśiṣo na yajñāśiṣaḥ svargaṃgamā bhavanti  
tad apy etad ṛcoktam \<agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasam | asya yajñasya sukratum \[ŚS 20.101.1, ṚV 1.12.1\]\> iti brāhmaṇam || 23 ||

### [1.2.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24)

atha ha prajāpatiḥ somena yakṣyamāṇo vedān uvāca kaṃ vo hotāraṃ vṛṇīya kam adhvaryuṃ kam udgātāraṃ kaṃ brāhmaṇam iti  
ta ūcur ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣ.va yajurvidam adhvaryuṃ sāmavidam udgātāram atharvāṅgirovidaṃ brāhmaṇam\_  
tathā hāsya yajñaś caturṣu lokeṣu caturṣu deveṣu caturṣu vedeṣu catasṛṣu hotrāsu catuṣpād yajñaḥ pratitiṣṭhati  
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda  
tasmād ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣva sa hi hautraṃ veda\_  
agnir vai hotā  
pṛthivī vā ṛcām āyatanam  
agnir devatā gāyatraṃ chando bhūr iti śukram\_  
tasmāt tam eva hotāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaye\_  
etasya lokasya vijitaye\_  
etasya lokasya saṃjitaye\_  
etasya lokasyāvaruddhaye\_  
etasya lokasya vivṛddhaye\_  
etasya lokasya samṛddhaye\_  
etasya lokasyodāttaye\_  
etasya lokasya vyāptaye\_  
etasya lokasya paryāptaye\_  
etasya lokasya samāptaye\_  
atha cen naivaṃvidaṃ hotāraṃ vṛṇute purastād evaiṣāṃ yajño ricyate  
yajurvidam evādhvaryuṃ vṛṇīṣva sa hy ādhvaryavaṃ veda  
vāyur vā adhvaryuḥ\_  
antarikṣaṃ vai yajuṣām āyatanam\_  
vāyur devatā traiṣṭubhaṃ chando bhuva iti śukram\_

### [1.2.24x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24x)

tasmāt tam evādhvaryuṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety eva\_

### [1.2.24\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_2)

atha cen naivaṃvidam adhvaryuṃ vṛṇute paścād evaiṣāṃ yajño ricyate

### [1.2.24\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_3)

sāmavidam evodgātāraṃ vṛṇīṣva

### [1.2.24\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_4)

sa hy audgātraṃ veda\_

### [1.2.24\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_5)

ādityo vā udgātā

### [1.2.24\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_6)

dyaur vai sāmnām āyatanam

### [1.2.24\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_7)

ādityo devatā jāgataṃ chandaḥ svar iti śukram\_

### [1.2.24\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_8)

tasmāt tam evodgātāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety eva\_

### [1.2.24\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_9)

atha cen naivaṃvidam udgātāraṃ vṛṇuta uttarata evaiṣāṃ yajño ricyate\_

### [1.2.24\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_10)

atharvāṅgirovidam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣva

### [1.2.24\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_11)

sa hi brahmatvaṃ veda

### [1.2.24\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_12)

candramā vai brahmā\_ \[ed. brahāpo\]

### [1.2.24\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_13)

āpo vai bhṛgavaṅgirasām āyatanam\_

### [1.2.24\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_14)

candramā devatā vaidyutaś coṣṇikkākubhe chandasī om ity atharvaṇāṃ śukraṃ janad ity aṅgirasām\_

### [1.2.24\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_15)

tasmāt tam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaye\_

### [1.2.24\_16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_16)

etasya lokasya vijitaye\_

### [1.2.24\_17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_17)

etasya lokasya saṃjitaye\_

### [1.2.24\_18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_18)

etasya lokasyāvaruddhaye\_

### [1.2.24\_19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_19)

etasya lokasya vivṛddhaye\_

### [1.2.24\_20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_20)

etasya lokasya samṛddhaye\_

### [1.2.24\_21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_21)

etasya lokasyodāttaye\_

### [1.2.24\_22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_22)

etasya lokasya vyāptaye\_

### [1.2.24\_23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_23)

etasya lokasya paryāptaye\_

### [1.2.24\_24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_24)

etasya lokasya samāptaye\_

### [1.2.24\_25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24_25)

atha cen naivaṃvidaṃ brahmāṇaṃ vṛṇute dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate || 24 ||

### [1.2.24col](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2.24col)

ity atharvavede gopathabrāhmaṇapūrvabhāge dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ ||

## Other recensions (1)

- [Gopathabrāhmaṇa 1.1.1–1.3.6 (ed. Mitra and Vidyābhūṣaṇa 1872)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha*mitra.1.2.1) — Sanskrit

## Linked texts (20)

- [Vaitānaśrautasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.vaitana.88) — Sanskrit
- [Atharvaveda](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.atharvaveda.11.56_107) — Sanskrit
- [Atharvavedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.2) — Brahmā, Sanskrit
- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.7536) — Maurice Bloomfield, English
- [Vedic Index of Names and Subjects](https://indike.org/pramana/ins.reference.macdonell-keith-1912.v1.c3.s16.73) — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- [Altindische Grammatik](https://indike.org/pramana/ins.literature.wackernagel-1896.v3.c9.1100) — Jacob Wackernagel & Albert Debrunner, German
- [Ancient Indian Education (Brahmanical and Buddhist)](https://indike.org/pramana/ins.science.mookerji-1947.c12.s2.13) — Radhakumud Mookerji, English
- [Kāṭhakaśākhā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.kathakasakha.9.15) — Sanskrit
- [Śūdras in Ancient India: A Social History of the Lower Order down to circa A.D. 600](https://indike.org/pramana/ins.polity.sharma-1958.c9.220) — R. S. Sharma, English
- [India as Known to Pāṇini: A Study of the Cultural Material in the Ashṭādhyāyī](https://indike.org/pramana/ins.general.agrawala-1953.c7.s4.33) — V. S. Agrawala, English
- [Kāṭhakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.kathakasamhita.18.15) — Sanskrit
- [History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India)](https://indike.org/pramana/ins.polity.kane-1930.v5.c74.t2.87) — P. V. Kane, English
- [The History and Culture of the Indian People](https://indike.org/pramana/ins.general.majumdar-1951-hcip.v1.c22.s4.52) — R. C. Majumdar & A. D. Pusalker, English
- [Aṅgirasī](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.angirasi.348.1-2) — Sanskrit
- [Tribes in Ancient India](https://indike.org/pramana/ins.geography.law-1943.c13.3) — Bimala Churn Law, English
- [Historical Geography of Ancient India](https://indike.org/pramana/ins.geography.law-1954.c10.239) — Bimala Churn Law, English
- [Die Kosmographie der Inder nach den Quellen dargestellt](https://indike.org/pramana/ins.geography.kirfel-1920.c7.s1.t4.68) — Willibald Kirfel, German
- [Cunningham's Ancient Geography of India](https://indike.org/pramana/ins.geography.cunningham-majumdar-1924.c14.s2.t2.1) — Alexander Cunningham & Surendranath Majumdar Sastri, English
- [The System of the Vedânta according to Bâdarâyana's Brahma-Sûtras and Çankara's Commentary](https://indike.org/pramana/ins.religion.deussen-1912.c5.s1.t2.6) — Paul Deussen & Charles Johnston, English
- [Education in Ancient India](https://indike.org/pramana/ins.science.altekar-1934-2.c4.40) — A. S. Altekar, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.1.2) · Pramāṇa
