<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Gopathabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha) › 2.1

# Gopathabrahmana 2.1

Gopathabrāhmaṇa 2.1

- **Language:** Sanskrit

### [2.1.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1)

atha yad brahmasadanāt tṛṇaṃ nirasyati śodhayaty evainaṃ tat\_  
athopaviśatīdam aham arvāgvasoḥ sadane sīdāmīti\_  
arvāgvasur ha vai devānāṃ brahmā parāgvasur asurāṇām\_  
tamevaitat pūrvaṃ sādayati\_  
ariṣṭaṃ yajñaṃ tanutād iti\_  
athopaviśva japati bṛhaspatir brahmeti  
bṛhaspatir vā āṅgiraso devānāṃ brahmā  
tasminn evaitad anujñām icchati praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchaty ā haviṣkṛta udvādanāt\_  
etad vai yajñasya dvāram\_  
tad etad aśūnyaṃ karoti\_  
iṣṭe ca sviṣṭakṛty ānuyājānāṃ prasavād iti\_  
etad vai yajñasya dvitīyaṃ dvāram\_  
tad evaitad aśūnyaṃ karoti  
yat paridhayaḥ paridhīyante yajñasya gopīthāya  
paridhīn paridhatte yajñasya sātmatvāya  
paridhīnt saṃmārṣṭi  
punāty evainān\_  
trir madhyamam\_  
traya ime prāṇāḥ  
prāṇān evābhijayati  
trir dakṣiṇārdhyam\_  
trayo vai lokāḥ\_  
lokān evābhijayati

### [2.1.1x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1x)

trir uttarārdhyaṃ

### [2.1.1\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_2)

trayo vai devalokāḥ\_

### [2.1.1\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_3)

devalokān evābhijayati

### [2.1.1\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_4)

trir upavājayati trayo vai devayānāḥ panthānas

### [2.1.1\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_5)

tān evābhijayati

### [2.1.1\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_6)

te vai dvādaśa bhavanti

### [2.1.1\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_7)

dvādaśa ha vai māsāḥ saṃvatsaraḥ

### [2.1.1\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_8)

saṃvatsaram eva tena prīṇāti\_

### [2.1.1\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.1_9)

atho saṃvatsaram evāsmā upadadhāti svargasya lokasya samaṣṭyai || 1 ||

### [2.1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2)

prajāpatir vai rudraṃ yajñān nirabhajat  
so 'kāmayata  
meyam asmā ākūtiḥ samardhi yo mā yajñān nirabhākṣīd iti  
sa yajñam abhyāyamyāvidhyat  
tad āviddhaṃ nirakṛntat  
tat prāśitram abhavat  
tad udayacchat  
tad bhagāya paryaharan\_  
tat pratyaikṣata  
tasya cakṣuḥ parāpatat  
tasmād āhur andho vai bhaga iti\_  
api ha taṃ necched yam icchati  
tat savitre paryaharan\_  
tat pratyagṛhāt tasya pāṇī praciccheda  
tasmai hiraṇmayau pratyadadhus  
tasmād dhiraṇyapāṇir iti stutas  
tat pūṣṇe paryaharan\_  
tat prāśnāt  
tasya dantāḥ paropyanta  
tasmād āhur adantakaḥ pūṣā piṣṭabhājana iti  
tad idhmāyāṅgirasāya paryaharan\_  
tat prāśnāt  
tasya śiro vyapatat

### [2.1.2x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2x)

taṃ yajña evākalpayat

### [2.1.2\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_2)

sa eṣa idhmaḥ

### [2.1.2\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_3)

samidho ha purātanas

### [2.1.2\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_4)

tad barhaya āṅgirasāya paryaharan\_

### [2.1.2\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_5)

tat prāśnāt

### [2.1.2\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_6)

tasyāṅgā parvāṇi vyasraṃsanta

### [2.1.2\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_7)

taṃ yajña evākalpayat

### [2.1.2\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_8)

tad etad barhiḥ

### [2.1.2\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_9)

prastaro ha purātanas

### [2.1.2\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_10)

tad bṛhaspataya āṅgirasāya paryaharan\_

### [2.1.2\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_11)

so 'bibhed bṛhaspatir itthaṃ vāva sya ārtim āriṣyatīti

### [2.1.2\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_12)

sa etaṃ mantram apaśyat

### [2.1.2\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_13)

\<sūryasya tvā cakṣuṣā pratīkṣe \[PS 20.57.11, KauśS 91.2, VaitS 3.8\]\> ity abravīt\_

### [2.1.2\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_14)

na hi sūryasya cakṣuḥ kiṃ cana hinasti

### [2.1.2\_15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_15)

so 'bibhet pratigṛhṇantaṃ mā hiṃsiṣyatīti

### [2.1.2\_16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_16)

devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā pratigṛhāmīty abravīt

### [2.1.2\_17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_17)

savitṛprasūta evainaṃ tad devatābhiḥ pratyagṛhṇāt

### [2.1.2\_18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_18)

tad vyūhya tṛṇāni prāgdaṇḍaṃ sthaṇḍile nidadhāti pṛthivyās tvā nābhau sādayāmīti

### [2.1.2\_19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_19)

pṛthivī vā annānāṃ śamayitrī tayaivainac chamayāṃ cakāra

### [2.1.2\_20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_20)

so 'bibhet prāśnantaṃ mā hiṃsiṣyatīti\_

### [2.1.2\_21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_21)

agneṣ ṭvāsyena prāśnāmīty abravīt\_

### [2.1.2\_22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_22)

na hy agner āsyaṃ kiṃ cana hinasti

### [2.1.2\_23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_23)

so 'bibhet prāśitaṃ mā hiṃsiṣyatīti\_

### [2.1.2\_24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_24)

indrasya tvā jaṭhare sādayāmīty abravīt\_

### [2.1.2\_25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_25)

na hīndrasya jaṭharaṃ kiṃ cana hinasti

### [2.1.2\_26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.2_26)

varuṇasyodara iti na hi varuṇasyodaraṃ kiṃ cana hinastīti || 2 ||

### [2.1.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.3)

atho āhur brāhmaṇasyodara iti\_  
ātmāsyātmann ātmānaṃ me mā hiṃsīḥ svāheti\_  
annaṃ vai sarveṣāṃ bhūtānām ātmā tenaivainac chamayāṃ cakāra  
prāśitam anumantrayate \<yo 'gnir nṛmaṇā nāma brāhmaṇeṣu praviṣṭaḥ | tasmin ma etat suhutam astu prāśitraṃ tan mā mā hiṃsīt parame vyoman \[PS 20.57.15\]\>\_ iti  
tat sarveṇa brahmaṇā prāśnāt  
tata enaṃ nāhinat  
tasmād yo brahmiṣṭhaḥ syāt taṃ brahmāṇaṃ kurvīta  
bṛhaspatir vai sarvaṃ brahma  
sarveṇa ha vā etad brahmaṇā yajñaṃ dakṣiṇata udyacchate  
apa vā etasmāt prāṇāḥ krāmanti ya āviddhaṃ prāśnāti\_  
adbhir mārjayitvā prāṇānt saṃspṛśate vāṅ ma āsyann iti\_  
amṛtaṃ vai prāṇāḥ\_  
amṛtam āpaḥ  
prāṇān eva yathāsthānam upāhvayate  
tad u haika āhur indrāya paryaharann iti  
te devā abruvann indro vai devānām ojiṣṭho baliṣṭhas  
tasmā enat pariharateti  
tat tasmai paryaharan\_  
tat sa brahmaṇā śayamāṃ cakāra  
tasmād āhur indro brahmeti  
yavamātraṃ bhavati  
yavamātraṃ vai viṣasya na hinasti  
yad adhastād abhidhārayati tasmād adhastāt prakṣaraṇaṃ prajā arur na hinasti

### [2.1.3x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.3x)

yad upariṣṭād abhidhārayati tasmād upariṣṭāt prakṣaraṇaṃ prajā arur na hinasti

### [2.1.3\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.3_2)

yad ubhayato 'bhighārayaty ubhayato 'bhighāri prajā arur ghātukaṃ syāt\_

### [2.1.3\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.3_3)

yat samayābhihared anabhividdhaṃ yajñasyābhividhyet || 3 ||

### [2.1.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4)

agreṇa pariharati  
tīrthenaiva pariharati  
vi vā etad yajñaś chidyate yat prāśitraṃ pariharati  
yad āha brahman prasthāsyāmīti bṛhaspatir vai sarvaṃ brahma  
sarveṇa ha vā etad brahmaṇā yajñaṃ dakṣiṇataḥ saṃdadhāti\_  
atho atra vā etarhi yajñaḥ śrito yatra brahmā tatraiva yajñaḥ śritas  
tata evainam ālabhate  
yad dhastena pramīved vepanaḥ syāt\_  
yac chīrṣṇā śīrṣaktimānt syāt\_  
yat tūṣṇīm āsītāsaṃpratto yajñaḥ syāt  
pratiṣṭhety eva brūyāt\_  
vāci vai yajñaḥ śritaḥ\_  
yatra brahmā yatraiva yajñaḥ śritas tata evainaṃ saṃprayacchati\_  
agnīdha ādadhāti\_  
agnimukhān evartūn prīṇāti\_  
athottarāsām āhutīnāṃ pratiṣṭhityā  
atho samidvaty ava juhoti  
paridhīnt saṃmārṣṭi  
punāty evainān\_  
sakṛtsakṛt saṃmārṣṭi  
parāṅ eva hy etarhi yajñaḥ\_  
catuḥ saṃpadyate\_  
atho catuṣpādaḥ paśavaḥ

### [2.1.4x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4x)

paśūnām āptyai

### [2.1.4\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4_2)

deva savitar etat te prāhety āha prasūtyai

### [2.1.4\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4_3)

bṛhaspatir brahmety āha

### [2.1.4\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4_4)

sa hi brahmiṣṭhaḥ

### [2.1.4\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4_5)

sa yajñaṃ pāhi sa yajñapatiṃ pāhi sa māṃ pāhi sa māṃ karmaṇyaṃ pāhīty āha

### [2.1.4\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.4_6)

yajñāya ca yajamānāya ca paśūnām āptyai || 4 ||

### [2.1.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.5)

na vai paurṇamāsyāṃ nāmāvāsyāyāṃ dakṣiṇā dīyante  
ya eṣa odanaḥ pacyate dakṣiṇaiṣā dīyate yajñasyarddhyai\_  
iṣṭī vā etena yad yajate 'tho vā etena pūrtī ya eṣa odanaḥ pacyate\_  
eṣa ha vā iṣṭāpūrtī ya enaṃ pacati || 5 ||

### [2.1.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.6)

dvayā vai devā yajamānasya gṛham āgacchanti somapā anye 'somapā anye  
hutādo 'nye 'hutādo 'nye\_  
ete vai devā ahutādo yad brāhmaṇāḥ\_  
etaddevatya eṣa yaḥ purānījānaḥ\_  
ete ha vā etasya prajāyāḥ paśūnām īśate  
te 'syāprītā iṣam ūrjam ādāyāpakrāmanti  
yad anvāhāryam anvāharati tān eva tena prīṇāti  
dakṣiṇataḥsadbhyaḥ parihartavā āha  
dakṣiṇāvataiva yajñena yajate\_  
āhutibhir eva devān hutādaḥ prīṇāti dakṣiṇābhir manuṣyadevān\_  
te 'smai prītā iṣam ūrjaṃ niyacchanti || 6 ||

### [2.1.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7)

devāś ca ha vā asurāś cāspardhanta  
te devāḥ prajāpatim evābhyayajanta\_  
anyo 'nyasyāsann asurā ajuhavus  
te devā etam odanam apaśyan\_  
taṃ prajāpataye bhāgam anuniravapan\_  
taṃ bhāgaṃ paśyan prajāpatir devān upāvartata  
tato devā abhavan parāsurāḥ  
sa ya evaṃvidvān etam odanaṃ pacati bhavaty ātmanā parāsyāpriyo bhrātṛvyo bhavati  
prajāpatir vai devebhyo bhāgadheyāni vyakalpayat  
so 'manyatātmānam antaragām iti  
sa etam odanam abhaktam apaśyat  
tam ātmane bhāgaṃ niravapat  
prajāpater vā eṣa bhāgaḥ\_  
aparimitaḥ syāt\_  
aparimito hi prajāpatiḥ  
prajāpater bhāgo 'sy ūrjasvān payasvān  
akṣito 'si\_  
akṣityai tvā  
mā me kṣeṣṭhā amutrāmuṣmiṃl loka iha ca  
prāṇāpanau me pāhi  
samānavyānau me pāhi\_  
udānarūpe me pāhi\_  
ūrg asi\_

### [2.1.7x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7x)

ūrjaṃ me dhehi

### [2.1.7\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7_2)

kurvato me mā kṣeṣṭhāḥ\_

### [2.1.7\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7_3)

dadato me mopadasaḥ

### [2.1.7\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7_4)

prajāpatim ahaṃ tvayā samakṣam ṛdhyāsam iti

### [2.1.7\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.7_5)

prajāpatim eva samakṣam ṛdhnoti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 7 ||

### [2.1.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.8)

ye vā iha yajñair ārdhnuvaṃs teṣām etāni jyotīṃṣi yāny amūni nakṣatrāṇi  
tan nakṣatrāṇāṃ nakṣatratvaṃ yan na kṣīyanti  
darśapūrṇamāsau vai yajñasyāvasānadarśau  
ye vā aniṣṭvā darśapūrṇamāsābhyāṃ somena yajante teṣām etāni jyotīṃṣi yāny amūni nakṣatrāṇi patantīva  
tad yathā ha vā idam aspaṣṭāvasāne nehāvasāsyasi nehāvasāsyasīti nonudyanta evaṃ haivaite 'muṣmāṃl lokān nonudyante  
ta ete pracyavante || 8 ||

### [2.1.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.9)

yasya havir niruptaṃ purastāc candramā abhyudiyāt tāṃs tredhā tāṇḍulān vibhajet\_  
ye madhyamās tān agnaye dātre 'ṣṭākapālaṃ nirvapet\_  
ye sthaviṣṭhās tān indrāya prādātre dadhani carum\_  
ye kṣodiṣṭhās tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum\_ \[ed. kṣodisthās, corr. Patyal\]  
paśavo vā ete 'tiricyante  
tān evāpnoti  
tān avarunddhe\_  
agnir vai madhyamasya dātendro vai jyeṣṭhasya pradātā  
yad evedaṃ kṣudraṃ paśūnāṃ tad viṣṇoḥ śipiviṣṭam\_  
tad evāpnoti  
paśūn evāvarunddhe || 9 ||

### [2.1.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.10)

yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiḥ\_  
yottarā rākā  
yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ\_  
candramā eva dhātā ca vidhātā ca  
yat pūrṇo 'nyāṃ vasaty apūrṇo 'nyāṃ tan mithunam\_  
yat paśyaty anyāṃ nānyāṃ tan mithunam\_  
yad amāvāsyāyāś candramā adhi prajāyate tan mithunam\_  
tasmād evāsmai mithunāt paśūn prajanayati || 10 ||

### [2.1.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.11)

na dve yajeta  
yat pūrvayā saṃprati yatetottarayā chambaṭkuryāt\_  
yad uttarayā saṃprati yajeta pūrvayā chambaṭkuryāt\_  
neṣṭir bhavati na yajñas  
tad anu hrītamukhy apagalbho jāyate\_  
ekām eva yajeta  
pragalbho haiva jāyate\_  
anādṛtya tad dve yajeta  
yajñamukham eva pūrvayālabhate yajata uttarayā  
devatā evaṃ pūrvayāpnotīndriyam uttaryā  
devalokam eva pūrvayāvarunddhe manuṣyalokam uttarayā bhūyaso yajñakratūn upaitya\_  
eṣā ha vai sumanā nāmeṣṭiḥ\_  
yam adyejānaṃ paścāc candramā abhyudiyād asmā asmiṃl loka ārdhukaṃ bhavati || 11 ||

### [2.1.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.12)

agnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvaped darśapūrṇamāsāv āripsamāṇaḥ\_  
agnir vai sarvā devatā viṣṇur yajñaḥ\_  
devatāś caiva yajñaṃ cārabhata ṛddhyai\_  
ṛdhnoty eva\_  
ubhau sahārambhāv ity āhuḥ\_  
udin nu śṛṅge sito mucyata iti  
darśo vā etayoḥ pūrvaḥ paurṇamāsa uttaraḥ\_  
atha yat parastāt paurṇamāsa ārabhyate tad yathā pūrvaṃ kriyate  
tad yat paurṇamāsam ārabhamāṇaḥ sarasvatyai caruṃ nirvapet sarasvate dvādaśakapālam amāvāsyā vai sarasvatī paurṇamāsaḥ sarasvān iti\_  
ubhāv evainau sahārabhata ṛddhyai\_  
ṛdhnoty eva || 12 ||

### [2.1.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.13)

agnaye pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ nirvaped yasya prajñāteṣṭir atipadyate  
bahiṣpathaṃ vā eṣa eti yasya prajñāteṣṭir atipadyate\_  
agnir vai devānāṃ pathikṛt  
tam eva bhāgadheyenopāsarat  
sa enaṃ panthānam apinayati\_  
anaḍvān dakṣiṇā  
sa hi panthānam abhivahati || 13 ||

### [2.1.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.14)

agnaye vratapataye 'ṣṭākapālaṃ nirvaped ya āhitāgniḥ san pravaset\_  
bahu vā eṣa vratam atipātayati ya āhitāgniḥ san pravasati vratye 'hani striyaṃ vopaiti māṃsaṃ vāśnāti\_  
agnir vai devānāṃ vratapatiḥ\_  
agnim etasya vratam agāt  
tasmād etasya vratam ālambhayate || 14 ||

### [2.1.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.15)

agnaye vratabhṛte 'ṣṭākapālaṃ nirvaped ya āhitāgnir ārtijam aśru kuryāt\_  
ānīto vā eṣa devānāṃ ya āhitāgnis  
tasmād etenāśru na kartavyam\_  
na hi devā aśru kurvanti\_  
agnir vai devānāṃ vratabhṛt\_  
agnim etasya vratam agāt  
tasmād etasya vratam ālambhayate || 15 ||

### [2.1.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.16)

aindrāgnam usram anusṛṣṭam ālabheta yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pibet\_  
indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pibati  
yad aindra indriyeṇaivainaṃ tad vīryeṇa samardhayati  
devatābhir vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya pitā pitāmhaḥ somaṃ na pibati  
yad āgneyo 'gnir vai sarvā devatāḥ  
sarvābhir evainaṃ tad devatābhiḥ samardhayati\_  
anusṛṣṭo bhavati\_  
anusṛṣṭa iva hy etasya somapītho yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pibati  
tasmād eṣa eva tasyā devatāyāḥ paśūnāṃ samṛddhaḥ || 16 ||

### [2.1.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17)

devā vā oṣadhīṣu pakvāsv ājim ayuḥ  
sa indro 'ved agnir vāvemāḥ prathama ujjeṣyatīti  
so 'bravīd yataro nau pūrva ujjayāt tan nau saheti  
tā agnir udajayat  
tad indro 'nūdajayat  
sa eṣa aindrāgnaḥ sann āgnendraḥ\_  
ekā vai tarhi yavasya śnuṣṭir āsīd ekā vrīher ekā māṣasyaikā tilasya  
tad viśve devā abruvan vayaṃ vā etat prathayiṣyāmo bhāgo no 'stv iti  
tad bhūma eva vaiśvadevaḥ\_  
atho prathayaty etenaiva  
payasi syād vaiśvadevatvāya  
vaiśvadevaṃ hi payaḥ\_  
athemāv abrūtāṃ na vā ṛta āvābhyām evaitad yūyaṃ prathayata mayi pratiṣṭhitam asau vṛṣṭyā pacati naitadito 'bhyujjeṣyatīti  
bhāgo nāv astv iti  
tābhyāṃ vā eṣa bhāgaḥ kriyata ujjityā eva\_  
atho pratiṣṭhityā eva yo dyāvāpṛthivīyaḥ  
saumīr vā oṣadhīḥ  
soma oṣadhīnām adhirājaḥ\_  
yāś ca grāmyā yāścāraṇyās tāsām eṣa uddhāro yac chyāmākaḥ\_  
yac chyāmākaḥ saumyas tam eva bhāginaṃ kṛṇute  
yad akṛtvāgrayaṇaṃ navasyāśnīyād devānāṃ bhāgaṃ pratikḷptam adyāt  
saṃvatsarād vā etad adhiprajāyate yad āgrayaṇam\_  
saṃvatsaraṃ vai brahmā

### [2.1.17x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17x)

tasmād brahmā purastāddhomasaṃsthitahomeṣv āvapeta\_

### [2.1.17\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17_2)

ekahāyanī dakṣiṇā

### [2.1.17\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17_3)

sa hi saṃvatsarasya pratimā

### [2.1.17\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17_4)

reta eva hy eṣo 'prajātaḥ

### [2.1.17\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.17_5)

prajātyai || 17 ||

### [2.1.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.18)

atha haitad apratiratham \<indrasya bāhū sthavirau vṛṣāṇau\>\_ iti\_  
etena ha vā indro 'surān pratyajayat\_ \[ed. 'surāna\]  
aprati ha bhavaty etena yajamāno bhrātṛvyaṃ jayati  
saṃgrāme juhuyād aprati ha bhavati\_  
etena ha vai bharadvājaḥ pratardanaṃ samanahyat  
sa rāṣṭry abhavat\_  
yaṃ kāmayeta rāṣṭrī syād iti tam etena saṃnahyet\_  
rāṣṭrī ha bhavati\_  
etena ha vā indro virājam abhyajayat\_  
daśaivānvāha  
daśākṣarā virāḍ vairājaṃ vā etena yajamāno bhrātṛvyaṃ vṛṅkte  
tad u haika ekādaśānvāhuḥ\_  
ekādaśākṣarā vai triṣṭup traiṣṭubho vajraḥ\_  
vajreṇaivaitad rakṣāṃsy apasedhati  
dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣāṃsy ajighāṃsan\_  
tāny apratirathenāpāghnata  
tasmād brahmāpratirathaṃ japann eti  
yad brahmāpratirathaṃ japann eti yajñasyābhijityai rakṣasām apahatyai rakṣasām apahatyai || 18 ||

### [2.1.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.19)

athātaś cāturmāsyānāṃ prayogaḥ  
phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ cāturmāsyāni prayuñjīta  
mukhaṃ vā etat saṃvatsarasya yat phālgunī paurṇamāsī mukham uttare phālgunyau pucchaṃ pūrve \[ed. pūrva\]  
tad yathā pravṛttasyāntau sametau syātām evam evaitat saṃvatsarasyāntau sametau bhavatas  
tad yat phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ cāturmāsyair yajate mukhata evaitat saṃvatsaraṃ prayuṅkte\_  
atho bhaiṣajyayajñā vā ete yac cāturmāsyāni  
tasmād ṛtusaṃdhiṣu prayujyante\_  
ṛtusaṃdhiṣu vai vyādhir jāyate  
tāny etāny aṣṭau havīṃsṣi bhavanti  
aṣṭau vai catasṛṇāṃ paurṇamāsīnāṃ havīṃṣi bhavanti  
catasṛṇāṃ vai paurṇamāsīnāṃ vaiśvadevaṃ samāsaḥ\_  
atha yad agniṃ manthanti prajāpatir vai vaiśvadevam\_  
prajātyā eva\_  
athaitaṃ daivaṃ garbhaṃ prajanayati\_  
atha yat saptadaśa sāmidhenyaḥ saptadaśo vai prajāpatiḥ  
prajāpater āptyai  
atha yat sadvantāv ājyabhāgāv asisaṃtīti vai sadvantau bhavataḥ\_  
atha yad virājau saṃyājye annaṃ vai śrīr virāḍ annādyasya śriyo 'varuddhyai\_ \[ed. 'varuddhyā 'tha\]  
atha yan nava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi vājinaṃ navamaṃ tan nakṣatrīyāṃ virājam āpnoti\_  
atho āhur daśanīṃ virājam iti prayājānuyājā havīṃṣy āghārāv ājyabhāgāv iti || 19 ||

### [2.1.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.20)

atha yad agnīṣomau prathamaṃ devatānāṃ yajaty agnīṣomau vai devānāṃ mukham\_  
mukhata eva tad devān prīṇāti\_  
atha yat savitāraṃ yajaty asau vai savitā yo 'sau tapati\_  
etam eva tena prīṇāti\_  
atha yat sarasvatīṃ yajati vāg vai sarasvatī  
vācam etena prīṇāti\_  
atha yan pūṣaṇaṃ yajaty asau vai pūṣā yo 'sau tapati\_  
etam eva tena prīṇāti\_  
atha yan marutaḥ svatavaso yajati ghorā vai marutaḥ svatavasas  
tān eva tena prīṇāti\_  
atha yad viśvān devān yajaty ete vai viśve devā yat sarve devās  
tān eva tena prīṇāti\_  
atha yad dyāvāpṛthivyau yajati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivyau  
pratiṣṭhityā eva\_  
atha yad vājino yajati paśavo vai vājinaḥ  
paśūn eva tena prīṇāti\_  
atho ṛtavo vai vājinaḥ\_  
ṛtūn eva tena prīṇāti\_  
atho chandāṃsi vai vājinaḥ\_  
chandāṃsy eva tena prīṇāti\_  
atho devāśvā vai vājinaḥ\_  
atra devāḥ sāśvā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti\_  
atha yat parastāt paurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe vaiśvadeveneṣṭaṃ bhavati || 20 ||

### [2.1.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.21)

vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata  
tāḥ sṛṣṭā aprasūtā varuṇasya yavāñ jakṣus  
tā varuṇo varuṇapāśaiḥ pratyabandhāt  
tāḥ prajāḥ prajāpatiṃ pitaram etyopāvadann upa taṃ yajñakratuṃ jānīhi yeneṣṭvā varuṇam aprīṇāt  
sa prīto varuṇaḥ\_  
varuṇapāśebhyaḥ sarvasmāc ca pāpmanaḥ saṃpramucyanta iti  
tata etaṃ prajāpatir yajñakratum apaśyad varuṇapraghāsān\_  
tam āharat  
tenāyajata  
teneṣṭvā varuṇam aprīṇāt  
sa prīto varuṇo varuṇapāśebhyaḥ sarvasmāc ca pāpmanaḥ prajāḥ prāmuñcat  
pra ha vā etasya prajā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmāc ca pāpmano mucyante  
ya evaṃ veda\_  
atha yad agniṃ praṇayanti yam evāmuṃ vaiśvadeve manthanti tam eva tat praṇayanti  
yan mathyate tasyoktaṃ brāhmaṇam  
atha yat saptadaśa sāmidhenyaḥ sadvantāv ājyabhāgau virājau saṃyājye teṣām uktaṃ brāhmaṇam  
atha yan nava prayājā navānuyājā navaitāni havīṃṣi  
samānāni tv eva pañca saṃcarāṇi havīṃṣi bhavanti pauṣṇāntāni  
teṣām uktaṃ brāhmaṇam || 21 ||

### [2.1.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.22)

atha yad aindrāgno dvādaśakapālo bhavati balaṃ vai teja indrāgnī  
balam eva tat tejasi pratiṣṭhāpayati\_  
atha yad vāruṇy āmikṣendro vai varuṇaḥ \[ed. āmīkṣendro, corr. Patyal\]  
sa u vai payobhājanas  
tasmād vāruṇy āmikṣā\_ \[ed. amikṣā\]  
atha yan mārutī payasyāpsu vai marutaḥ śritāḥ\_ \[ed. śritaḥ. corr. Patyal\]  
āpo hi payaḥ\_  
athendrasya vai marutaḥ śrita aindraṃ payas  
tasmān mārutī payasyā\_  
atha yat kāya ekakapālaḥ prajāpatir vai kaḥ  
prajāpater āptyā  
atho sukhasya vā etan nāmadheyaṃ kam iti \[ed. nāmagheyam\]  
sukham eva tad adhy ātman dhatte\_  
atha yan mithunau gāvau dadāti tat prajātyai rūpam  
ukthyā vājinaḥ\_  
atha yad apsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ tad āyatane prīṇāti\_  
atha yat parastāt paurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe varuṇapraghāsair iṣṭaṃ bhavati || 22 ||

### [2.1.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.23)

aindro vā eṣa yajñakratur yat sākamedhās  
tad yathā mahārājaḥ purastāt senānīkāni vyuhyābhayaṃ panthānam anviyād evam evaitat purastād devatā yajati \[ed. sainānīkāni, corr. Patyal\]  
tad yathaivādaḥ somasya mahāvratam evam evaitad iṣṭimahāvratam  
atha yad agnim anīkavantaṃ prathamaṃ devatānāṃ yajaty agnir vai devānāṃ mukham\_  
mukhata eva tad devān prīṇāti\_  
atha yan madhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanān yajatīndro vai marutaḥ saṃtapanāḥ\_  
aindraṃ mādhyaṃdinam\_  
tasmād etān indreṇopasaṃhitān yajati\_  
atha yat sāyaṃ gṛhamedhīyena caranti puṣṭikarma vai gṛhamedhīyaḥ  
sāyaṃ poṣaḥ paśūnām\_  
tasmāt sāyaṃ gṛhamedhīyena caranti\_  
atah yac chvo bhūte gṛhamedhīyasya niṣkāśamiśreṇa pūrṇadarveṇa caranti pūrvedyuḥ karmaṇaivaitat prātaḥ karmopasaṃtanvanti\_  
atha yat prātar marutaḥ krīḍino yajatīndro vai marutaḥ krīḍinas  
tasmād enān indreṇopasaṃhitān yajati\_  
atha yad agniṃ praṇayanti yam evāmuṃ vaiśvadeve manthanti tam eva tat praṇayanti  
yan mathyate tasyoktaṃ brāhmaṇam  
atha yat saptadaśa sāmidhenyaḥ sadvantāv ājyabhāgau virājau saṃyājye teṣām uktaṃ brāhmaṇam  
atha yan nava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi samānāni tv eva ṣaṭsaṃcarāṇi havīṃṣi bhavanty aindrāgnāntāni  
teṣām uktaṃ brāhmaṇam  
atha yan mahendram antato yajaty antaṃ vai śreṣṭhī bhajate  
tasmād enam antato yajati\_  
atha yad vaiśvakarmaṇa ekakapālo 'sau vai viśvakarmā yo 'sau tapati\_  
etam eva tena prīṇāti\_

### [2.1.23x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.23x)

atha yad ṛṣabhaṃ dadāty aindro ha yajñakratuḥ || 23 ||

### [2.1.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.24)

atha yad aparāhṇe pitṛyajñena caranty aparāhṇabhājo vai pitaras  
tasmād aparāhṇe pitṛyajñena caranti  
tad āhur yad aparapakṣabhājo vai pitaraḥ kasmād enān pūrvapakṣe yajantīti  
devā vā ete pitaras  
tasmād enān pūrvapakṣe yajantīti\_  
atha yad ekāṃ sāmidhenīṃ trir anvāha sakṛd ha vai pitaras  
tasmād ekāṃ sāmidhenīṃ trir anvāha\_  
atha yad yajamānasyārṣeyaṃ nāha ned yajamānaṃ pravṛṇajānīti\_  
atha yat somaṃ pitṛmantaṃ pitṝn vā somavataḥ pitṝn barhiṣadaḥ pitṝn agniṣvāttān ity āvāhayati  
na haike svaṃ mahimānam āvāhayanti yajamānasyaiṣa mahimeti vadanta āvāhayed iti tv eva sthitam  
agner hy eṣa mahimā bhavati\_  
oṃ svadhety āśrāvayati\_  
astu svadheti pratyāśrāvayati  
svadhākāro hi pitṝṇām  
atha yat prayājānuyājebhyo barhiṣmantāv uddharati prajā vai barhir net prajāṃ pitṛṣu dadhānīti  
te vai ṣaṭ saṃpadyante  
ṣaḍ vā ṛtavaḥ\_  
ṛtavaḥ pitaraḥ  
pitṝṇām āptyai || 24 ||

### [2.1.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25)

atha yaj jīvanavantāv ājyabhāgau bhavato yajamānam eva taj jīvayati\_  
atha yad ekaikasya haviṣas tisrastisro yājyā bhavanti hvayaty evainān prathamayā  
dvitīyayā gamayati  
praiva tṛtīyayā yacchati\_  
atho devayajñam evaitat pitṛyajñena vyāvartayati\_  
atho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñas  
tam evaitad udaksaṃsthaṃ kurvanti\_  
atha yad agniṃ kavyavāhanam antato yajaty etat sviṣṭakṛto pitaras  
tasmād agniṃ kavyavāhanam antato yajati\_  
atha yad iḍām upahūyāvaghrāya na prāśnanti paśavo vā iḍā  
net paśūn pravṛṇajānīti\_  
atha yat sūktavāke yajamānasyāśiṣo 'nvāha ned yajamānaṃ pravṛṇajānīti\_  
atha yat patnīṃ na saṃyājayanti net patnīṃ pravṛṇajānīti\_  
atha yat pavitravati mārjayante śāntir vai bheṣajam āpaḥ  
śāntir evaiṣā bheṣajam antato yajñe kriyate\_  
atha yad adhvaryuḥ pitṛbhyo nipṛṇāti jīvān eva tat pitṝn anu manuṣyāḥ pitaro 'nupravahanti\_  
atho devayajñam evainaṃ pitṛyajñena vyāvartayanti\_  
atho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñas  
tam evaitad udaksaṃsthaṃ kurvanti\_  
atha yat prāñco 'bhyutkramyādityam upatiṣṭhante devaloko vā ādityaḥ  
pitṛlokaḥ pitaraḥ\_  
devalokam evaitat pitṛlokād upasaṃkrāmantīti\_  
atha yad dakṣiṇāñco 'bhyutkramyāgnīn upatiṣṭhante prītyaiva tad deveṣv antato 'rdhaṃ caranti\_

### [2.1.25x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25x)

atha yad udañco 'bhyutkramya traiyaṃbakair yajante rudram eva tat svasyāṃ diśi prīṇanti\_ \[ed. svāyāṃ but see corrigenda p. 302\]

### [2.1.25\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_2)

atho devayajñam evaitat pitṛyajñena vyāvartayanti\_

### [2.1.25\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_3)

atho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñas

### [2.1.25\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_4)

tam evaitad udaksaṃsthaṃ kurvanti\_

### [2.1.25\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_5)

atha yad antata ādityeṣṭyā yajatīyaṃ vā aditiḥ\_

### [2.1.25\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_6)

asyām evainam antataḥ pratiṣṭhāpayati\_

### [2.1.25\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.25_7)

atha yat parastāt paurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe sākamedhair iṣṭaṃ bhavati || 25 ||

### [2.1.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.26)

trayodaśaṃ vā etaṃ māsam āpnoti yac chunāsīryeṇa yajate\_  
etāvān vai saṃvatsaro yāvān eṣa trayodaśo māsaḥ\_  
atha yad agniṃ praṇayanti yam evāmuṃ vaiśvadeve manthanti tam eva tat praṇayanti  
yan mathyate tasyoktaṃ brāhmaṇam\_  
yady u na mathyate paurṇamāsam eva tantraṃ bhavati  
pratiṣṭhā vai paurṇamāsam\_  
pratiṣṭhityā evātha yad vāyuṃ yajati prāṇo vai vāyuḥ  
prāṇam eva tena prīṇāti\_  
atha yac chunāsīraṃ yajati saṃvatsaro vai śunāsīraḥ  
saṃvatsaram eva tena prīṇāti\_  
atha yat sūryaṃ yajaty asau vai sūryo yo 'sau tapati\_  
etam eva tena prīṇāti\_  
atha yac chvetāṃ dakṣiṇāṃ dadāty etasyaiva tad rūpaṃ kriyate\_  
atha yat prāyaścittapratinidhiṃ kurvanti svastyayanam eva tat kurvanti  
yajñasyaiva śāntir yajamānasya bhaiṣajyāya  
tair vā etaiś cāturmāsyair devāḥ sarvān kāmān āpnuvaṃt sarvā iṣṭīḥ sarvam amṛtatvam\_  
sa vā eṣa prajāpatiḥ saṃvatsaraś caturviṃśo yac cāturmāsyāni  
tasya mukham eva vaiśvadevam\_  
bāhū varuṇapraghāsāḥ  
prāṇo 'pāno vyāna ity etās tisra iṣṭayaḥ\_ \[ed. praṇo\]  
ātmā mahāhaviḥ  
pratiṣṭhā śunāsīram\_  
sa vā eṣa prajāpatir eva saṃvatsaro yac cāturmāsyāni

### [2.1.26x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.26x)

sarvaṃ vai prajāpatiḥ

### [2.1.26\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.26_2)

sarvaṃ cāturmāsyāni

### [2.1.26\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.26_3)

tat sarveṇaiva sarvam āpnoti ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvāṃś cāturmāsyair yajate cāturmāsyair yajate cāturmāsyairyajate

### [2.1.26col](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1.26col)

ity atharvavede gopathabrāhmaṇottarabhāge prathamaḥ prapāṭhakaḥ ||

## Linked texts (9)

- [Kauṣītakibrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.kausitaki.5.1.21) — Kauṣītaki, Sanskrit
- [Taittirīyasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.krsnayajur*taittiriya.2.5.11.5) — Sanskrit
- [Kāṭhakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.krsnayajur*kathaka.8.13) — Sanskrit
- [Atharvavedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.9.1) — Brahmā, Sanskrit
- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.1650) — Maurice Bloomfield, English
- [Śrautakośa](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.srautakosa.2.p189) — Sanskrit
- [Ṛgvedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.4) — Sanskrit
- [Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedasankhayaniyabrahmana.5.4) — Sanskrit
- [The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads](https://indike.org/pramana/ins.religion.keith-1925.v2.c39.s4.28) — Arthur Berriedale Keith, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.1) · Pramāṇa
