<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Gopathabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha) › 2.3

# Gopathabrahmana 2.3

Gopathabrāhmaṇa 2.3

- **Language:** Sanskrit

### [2.3.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.1)

oṃ devapātraṃ vai vaṣaṭkāraḥ\_  
yad vaṣaṭkaroti devapātreṇaiva tad devatās tarpayati\_  
atho yad ābhitṛṣyantīr abhisaṃsthaṃ tarpayaty evam eva tad devatās tarpayati yad anuvaṣaṭkaroti  
tad yathaivādo 'śvān vā gā vā punarabhyākāraṃ tarpayaty evam eva tad devatās tarpayati yad anuvaṣaṭkaroti\_  
imān evāgnīn upāsata ity āhur dhiṣṇyān  
atha kasmāt pūrvasminn evāgnau juhvati pūrvasmin vaṣaṭkaroti  
yad eva somasyāgne vīhīty anuvaṣaṭkaroti tenaiva vaṣaṭkaroti dhiṣṇyān prīṇāti\_  
atha saṃsthitān somān bhakṣayantīty āhur yeṣāṃ nānuvaṣaṭkaroti  
tad āhuḥ ko nu somasya sviṣṭakṛdbhāga iti  
yad eva somasyāgne vīhīty anuvaṣaṭkaroti tenaiva saṃsthitān somān bhakṣayantīty āhuḥ  
sa u eṣa somasya sviṣṭakṛdbhāgo yad anuvaṣaṭkaroti || 1 ||

### [2.3.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.2)

vajro vai vaṣaṭkāraḥ  
sa yaṃ dviṣyāt taṃ manasā dhyāyan vaṣaṭkuryāt  
tasmiṃs tad vajram āsthāpayati  
ṣaḍ iti vaṣaṭkaroti  
ṣaḍ vā ṛtavaḥ\_  
ṛtūnām āptyai  
vauṣaḍ iti vaṣaṭkaroti\_  
asau vāva vāv ṛtavaḥ ṣaṭ\_  
etam eva tad ṛtuṣv ādadhāti\_  
ṛtuṣu pratiṣṭhāpayati  
tad u ha smāha vaida etāni vā etena ṣaṭ pratiṣṭhāpayati  
dyaur antarikṣe pratiṣṭhitā\_  
antarikṣaṃ pṛthivyām\_  
pṛthivy apsu\_  
āpaḥ satye  
satyaṃ brahmaṇi  
brahma tapasīti\_  
etā eva tad devatāḥ pratiṣṭhānyāḥ pratitiṣṭhantīr idaṃ sarvam anu pratitiṣṭhati \[ed. pratisthānyāḥ, corr. Patyal\]  
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 2 ||

### [2.3.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.3)

trayo vai vaṣaṭkārāḥ\_  
vajro dhāmacchad riktaḥ  
sa yad evoccair balaṃ vaṣaṭkaroti sa vajras  
taṃ taṃ praharati dviṣate bhrātṛvyāya vadhaṃ yo 'sya stṛtyas tasmai starītave  
tasmāt sa bhrātṛvyavatā vaṣaṭkṛtyaḥ\_  
atha yaḥ samaḥ saṃtato nirhāṇacchatsva dhāmacchat  
taṃ taṃ prajāś ca paśavaś cānūpatiṣṭhante  
tasmāt sa prajākāmena paśukāmena vaṣaṭkṛtyaḥ\_  
atha yenaiva ṣaḍ aparādhnoti sa riktaḥ\_  
riṇakty ātmānaṃ riṇakti yajamānam\_  
pāpīyān vaṣaṭkartā bhavati pāpīyān yasmai vaṣaṭkaroti  
tasmāt tasyāśāṃ neyāt  
kiṃ svit sa yajamānasya pāpabhadram ādriyeteti ha smāha yo 'sya vaṣaṭkartā bhavati\_  
atraivainaṃ yathā kāmayeta tathā kuryāt\_  
yaṃ kāmayeta yathaivānījāno 'bhūt tathaivejānaḥ syād iti yathaivāsyarcaṃ brūyāt tathaivāsya vaṣaṭkuryāt  
samānam evainaṃ tat karoti  
yaṃ kāmayeta pāpīyān syād ity uccaistarām asyarcaṃ brūyān nīcaistarāṃ vaṣaṭkuryāt  
pāpīyāṃsam evainaṃ tat karoti  
yaṃ kāmayeta śreyān syād iti nīcaistarām asyarcaṃ brūyād uccaistarāṃ vaṣaṭkuryāt\_  
śreyāṃsam evainaṃ tat karoti  
śriya evainaṃ tac chriyam ādadhāti || 3 ||

### [2.3.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.4)

yasyai devatāyai havir gṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyan vaṣaṭkuryāt \[ed. davatāyai\]  
sākṣād eva tad devatāṃ prīṇāti  
pratyakṣād devatāṃ parigṛhṇāti  
saṃtatam ṛcā vaṣaṭkṛtyam\_  
saṃtatyai  
saṃdhīyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 4 ||

### [2.3.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.5)

vajro vai vaṣaṭkāraḥ  
sa u eṣa prahṛto 'śānto dīdāya tasya ha na sarva eva śāntiṃ veda no pratiṣṭhām\_  
tasmād dhāpy etarhi bhūyān iva mṛtyus  
tasya haiṣaiva śāntir eṣā pratiṣṭhā yad vāg iti  
vaṣaṭkṛtya vāg ity anumantrayate  
vaṣaṭkāra mā māṃ pramṛkṣo māhaṃ tvāṃ pramṛkṣaṃ bṛhatā mana upahvaye vyānena śarīraṃ pratiṣṭhāsi pratiṣṭhāṃ gaccha pratiṣṭhāṃ mā gamayed iti \[ed. pratiṣṭhīsi, corrected p. 302\]  
tad u smāha dīrgham evaitait sadaprabhv ojaḥ saha oja ity anumantrayeta\_  
ojaś ca ha vai sahaś ca vaṣaṭkārasya priyatame tanvau  
priyābhyām eva tat tanūbhyāṃ samardhayati  
priyayā tanvā samṛdhyate ya evaṃ veda || 5 ||

### [2.3.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.6)

vāk ca vai prāṇāpānau ca vaṣaṭkāras  
te vaṣaṭkṛte vaṣaṭkṛte vyutkrāmanti  
tān anumantrayate vāg ojaḥ saha ojo mayi prāṇāpānāv iti  
vācaṃ caiva tat prāṇāpānau ca hotātmani pratiṣṭhāpayati  
sarvam āyur eti  
na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda  
\<śaṃ no bhava hṛda ā pīta indo piteva soma sūnave suśevaḥ | sakheva sakhya uruśaṃsa dhīraḥ pra ṇa āyur jīvase soma tārīḥ \[ṚV 8.48.4, VaitS 19.18\]\>\_ity ātmānaṃ pratyabhimṛśati\_  
īśvaro vā eṣo 'pratyabhimṛṣṭo yajamānasyāyuḥ pratyavahartum anarhan mā bhakṣayed iti  
tad yad etena pratyabhimṛśaty āyur evāsmai tat pratirate\_  
āpyāyasva saṃ te payāṃsīti dvābhyāṃ camasān āpyāyayanty abhirūpābhyām\_  
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham || 6 ||

### [2.3.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.7)

prāṇā vā ṛtuyājās  
tad yad ṛtuyājaiś caranti prāṇān eva tad yajamāne dadhati  
ṣaḍ ṛtuneti yajanti  
prāṇam eva tad yajamāne dadhati  
catvāra ṛtubhir iti yajanti\_  
apānam eva tad yajamāne dadhati  
dvir ṛtunety upariṣṭāt\_  
vyānam eva tad yajamāne dadhati  
sa cāsu saṃbhṛtas tredhā vihṛtaḥ prāṇo 'pāno vyāna iti \[ed. 'pāṇo\]  
tato 'nyatra guṇitas  
tathā ha yajamānaḥ sarvam āyur ety asmiṃl loka ārdhnoti\_  
āpnoty amṛtatvam akṣitaṃ svarge loke  
te vā ete prāṇā eva yad ṛtuyājās  
tasmād anavānaṃ tato yajanti \[ed. anavānanto, corr. Patyal\]  
prāṇānāṃ santatyai  
santantā iva hīme prāṇāḥ\_  
atho ṛtavo vā ṛtuyājāḥ  
saṃsthānuvaṣaṭkāraḥ\_ \[ed. anuvaṣaṭkuāro\]  
yo 'trānuvaṣaṭkuryād asaṃsthitān ṛtūn saṃsthāpayet\_  
yas taṃ tatra brūyād asaṃsthitān ṛtūn samatiṣṭhipad duḥṣamaṃ bhaviṣyatīti śaśvat tathā syāt || 7 ||

### [2.3.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.8)

tad āhur yad dhotā yakṣad dhotā yakṣad iti maitrāvaruṇo hotre preṣyaty atha kasmād ahotṛbhyaḥ sadbhyo hotrāśaṃsibhyo hotā yakṣad dhotā yakṣad iti preṣyatīti  
vāg vai hotā vāk sarva ṛtvijaḥ\_  
vāg yakṣad vāg yakṣad iti\_  
atho sarve vā ete sapta hotāro 'pi vā ṛcābhyuditaṃ sapta hotāra ṛtuthā yajantīti\_  
atha ya upariṣṭād dvādaśarcajāmitāyai  
te vai dvādaśa bhavanti  
dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ \[ed. dvadaśa, corr. Patyal\]  
saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ  
prajāpatir yajñaḥ  
sa yo 'tra bhakṣayed yas taṃ tatra brūyād aśānto bhakṣo 'nanuvaṣaṭkṛta ātmānam antaragān na jīviṣyatīti tathā ha syāt\_ \[ed. 'nānuvaṣaṭkṛta, corr. Patyal\]  
yo vai bhakṣayet prāṇo bhakṣaḥ prāṇa ātmānam antaragād iti tathaiva bhavati  
limped ivaivāvajighred atra ca dvidevatyeṣu ceti  
tad u tatra śāsanaṃ vedayante\_  
atha yad abhū vyabhicarato nānyonyam anuprapadyete adhvaryū tasmād ṛtur ṛtuṃ nānuprapadyate || 8 ||

### [2.3.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9)

prajāpatir vai yat prajā asṛjata tā vai tāntā asṛjata  
tā hiṃkāreṇaivābhyajighrat \[ed. hiṃkārena, corr. Patyal\]  
tāḥ prajā aśvam āraṃs tad badhyate vā etad yajño yad dhavīṃṣi pacyante yat somaḥ sūyate yat paśur ālabhyate  
hiṃkāreṇa vā etat prajāpatir hatam abhijighrati yajñasyāhatatāyai yajñasyāptyai yajñasya vīryavattāyā iti  
tasmād u hiṃkriyate  
tasmād u ya eva pitā putrāṇāṃ sūrkṣati sa śreṣṭho bhavati  
prajāpatir hi tam abhijighrati  
yac chakunir āṇḍam adhyāste yan na sūyate tad dhi sāpi hiṃkṛṇoti\_  
atho khalv āhur maharṣir vā etad yajñasyāgre geyam apaśyat  
tad etad yajñasyāgre geyaṃ yad dhiṃkāras  
taṃ devāś ca ṛṣayaś cābruvan vasiṣṭho 'yam astu yo no yajñasyāgre geyam adrāg iti  
tad etad yajñasyāgre geyaṃ yad dhiṃkāras  
tato vai sa devānāṃ śreṣṭho 'bhavat\_  
yena vai śreṣṭhas tena vasiṣṭhas  
tasmād yasmin vāsiṣṭho brāhmaṇaḥ syāt taṃ dakṣiṇāyā nāntarīyāt \[ed. syāṃt\]  
tathā hāsya prīto hiṃkāro bhavati\_  
atha devāś ca ha vā ṛṣayaś ca yad ṛksāme apaśyaṃs te ha smaite apaśyan\_  
te yatraite apaśyaṃs tata evainaṃ sarvaṃ doham aduhan\_  
te vā ete dugdhe yātayāme ye ṛksāme  
te hiṃkāreṇaivāpyāyete  
hiṃkāreṇa vā ṛksāme āpīne yajamānāya dohaṃ duhāte  
tasmād u hiṃkṛtyādhvaryavaḥ somam abhiṣuṇvanti  
hiṃkṛtyodgātāraḥ sāmnā stuvanti

### [2.3.9x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9x)

hiṃkṛtyokthaśa ṛcārtvijyaṃ kurvanti

### [2.3.9\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9_2)

hiṃkṛtyātharvāṇo brahmatvaṃ kurvanti

### [2.3.9\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9_3)

tasmād u hiṃkriyate

### [2.3.9\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9_4)

prajāpatir hi tam abhijighrati\_

### [2.3.9\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9_5)

atho khalv āhur eko vai prajāpater vrataṃ bibharti gaur eva

### [2.3.9\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.9_6)

tad ubhaye paśava upajīvanti ye ca grāmyā ye cāraṇyā iti || 9 ||

### [2.3.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10)

devaviśaḥ kalpayitavyā ity āhuḥ\_  
chandaś chandasi pratiṣṭhāpyam iti  
śaṃsāvom ity āhvayate prātaḥsavane tryakṣareṇa  
śaṃsāvo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣareṇa  
tad aṣṭākṣaraṃ saṃpadyate\_  
aṣṭākṣarā vai gāyatrī  
gāyatrīm evaitat purastāt prātaḥsavane 'cīkḷpatām  
ukthaṃ vācīty āha śastvā caturakṣaram  
omukthaśā ity adhvaryuḥ pratigṛṇāti caturakṣaram\_  
tad aṣṭākṣaraṃ saṃpadyate\_  
aṣṭākṣarā vai gāyatrī  
gāyatrīm evaitad ubhayataḥ prātaḥsavane 'cīkḷpatām  
adhvaryo śaṃsāvom ity āhvayate mādhyaṃdine ṣaḍakṣareṇa  
śaṃsāvo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣareṇa  
tad ekādaśākṣaraṃ saṃpadyate\_  
ekādaśākṣarā vai triṣṭup triṣṭubham evaitat purastān mādhyaṃdine 'cīkḷpatām  
ukthaṃ vācīndrāyety āha śastvā ṣaḍakṣaram  
omukthaśā yajety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣaram\_  
tad ekādaśākṣaraṃ saṃpadyate\_  
ekādaśākṣarā vai triṣṭup triṣṭubham evaitad ubhayato mādhyaṃdine 'cīkḷpatām  
adhvaryo śaṃśaṃsāvom ity āhvayate tṛtīyasavane saptākṣareṇa  
śaṃsavo daivety adhvaryuḥ pratigṛṇāti pañcākṣaram\_  
tad dvādaśākṣaraṃ saṃpadyate

### [2.3.10x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10x)

dvādaśākṣarā vai jagatī

### [2.3.10\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_2)

jagatīm evaitat purastāt tṛtīyasavane 'cīkḷpatām

### [2.3.10\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_3)

ukthaṃ vācīndrāya devebhya ity āha śastvā navākṣaram

### [2.3.10\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_4)

omukthaśā ity adhvaryuḥ pratigṛṇāti tryakṣaram\_

### [2.3.10\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_5)

tad dvādaśākṣaraṃ saṃpadyate

### [2.3.10\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_6)

dvādaśākṣarā vai jagatī

### [2.3.10\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_7)

jagatīm evaitad ubhayatas tṛtīyasavane 'cīkḷpatām iti\_

### [2.3.10\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_8)

etad vai tac chandaś chandasi pratiṣṭhāpayati

### [2.3.10\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_9)

kalpayaty eva devaviśo ya evaṃ veda

### [2.3.10\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.10_10)

tad apy eṣābhyanūktā yad gāyatre adhi gāyatram āhitam iti || 10 ||

### [2.3.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11)

athaitan nānā chandāṃsy antareṇa gartā iva\_  
athaite sthaviṣṭhe baliṣṭhe nāntare devate  
tābhyāṃ pratipadyate  
tad gartaskandaṃ rohasya rūpaṃ svargyam\_  
tad anavānaṃ saṃkrāmet\_  
amṛtaṃ vai praṇavaḥ\_  
amṛtenaiva tan mṛtyuṃ tarati  
tad yathā matyena vā vaṃśena vā gartaṃ saṃkrāmed evaṃ tat praṇavenopasaṃtanoti  
brahma ha vai praṇavaḥ\_  
brahmaṇaivāsmai tad brahmopasaṃtanoti  
śuddhaḥ praṇavaḥ syāt prajākāmānām\_  
makārāntaḥ pratiṣṭhākāmānām\_  
makārāntaḥ praṇavaḥ syād iti haika āhuḥ  
śuddha iti tv eva sthitaḥ\_  
mīmāṃsitaḥ praṇavaḥ\_  
athāta iha śuddha iha pūrṇa iti  
śuddhaḥ praṇavaḥ syāt\_  
śastrānuvacanayor madhya iti ha smāha kauṣītakis  
tathā saṃhitaṃ bhavati  
makārānto 'vasānārthe  
pratiṣṭhā vā avasānam\_  
pratiṣṭhityā eva\_  
athobhayoḥ kāmayor āptyai\_

### [2.3.11x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11x)

etau vai chandaḥpravāhāv avaraṃ chandaḥ paraṃ chando 'tipravahatas

### [2.3.11\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_2)

tasyāyur na hinasti

### [2.3.11\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_3)

chandasāṃ chando 'tiproḍhaṃ syāt tatraiva yaṃ dviṣyāt taṃ manasā praiva vidhyet\_

### [2.3.11\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_4)

chandasāṃ kṛntatre dravati vā saṃ vā śīryata iti

### [2.3.11\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_5)

triḥ prathamāṃ trir uttamām anvāha yajñasyaiva tad barhiso nahyati

### [2.3.11\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_6)

sthemne balāyāvisraṃsāya

### [2.3.11\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_7)

yady api chandaḥ prātaḥsavane yujyetārdharcaśa eva tasya śaṃsyaṃ gāyatryā rūpeṇa\_

### [2.3.11\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_8)

atho prātaḥsavanarūpeṇeti

### [2.3.11\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.11_9)

na triṣṭubjagatyāv etasmin sthāne 'rdharcaśasye yat kiṃ cic chandaḥ prātaḥsavane yujyetāṃ paccha evainayoḥ śasyam iti sā sthitiḥ || 11 ||

### [2.3.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.12)

athāta ekāhasya prātaḥsavanam\_  
prajāpatiṃ ha vai yajñaṃ tanvānaṃ bahiṣpavamāna eva mṛtyur mṛtyupāśena pratyupākrāmata  
sa āgneyyā gāyatryājyaṃ pratyapadyata  
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat  
taṃ sāmājyeṣṭhasīdat  
sa vāyavyā pra"ugaṃ pratyapadyata  
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat  
taṃ mādhyaṃdine pavamāne 'sīdat  
sa aindryā triṣṭubhā marutvatīyaṃ pratyapadyata  
mṛtyur vāva taṃ paśyan prajāpatiṃ paryakrāmat  
sa tenaiva draviṇe pūrvo niṣkevalyasya stotriyam āsīdat  
tam astṛṇot  
tasmād u ya eva pūrvam āsīdati sa tat stṛṇute vidvān  
mṛtyur anavakāśam apādravad aśaṃsad itaro niṣkevalyam\_  
tasmād ekam evokthaṃ hotā marutvatīyena pratipadyate niṣkevalyam eva\_  
atra hi prajāpatiṃ mṛtyur vyajahāt || 12 ||

### [2.3.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.13)

mitrāvaruṇāv abravīd yuvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāharataṃ maitrāvaruṇīyām\_  
tathety abrūtām\_  
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām\_  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatāṃ maitrāvaruṇīyām\_  
tasmān maitrāvaruṇaḥ prātaḥsavane maitrāvaruṇāni śaṃsati  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām\_  
yad v eva maitrāvaruṇāni śaṃsati \<prati vāṃ sūra udite vidhema namobhir mitrāvaruṇota havyaiḥ \[ṚV 7.63.5\]\>\_\<uta vām uṣaso budhi sākaṃ sūryasya raśmibhiḥ \[ṚV 1.137.2\]\>\_ity ṛcābhyanūktam  
\<ā no mitrāvaruṇā \[ṚV 3.62.16\]\>\_\<ā no gantaṃ riśādasā \[ṚV 5.71.1\]\>\_iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau  
\<pra vo mitrāya gāyata \[ṚV 5.68.1\]\>\_ity ukthamukham\_  
\<pra mitrayor varuṇayoḥ \[ṚV 7.66.1\]\>\_iti paryāsaḥ\_  
\<ā yātaṃ mitrāvaruṇā \[ṚV 7.66.19\]\>\_iti yajati\_  
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 13 ||

### [2.3.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.14)

indram abravīt tvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāhara brāhmaṇācchaṃsīyām\_  
kena saheti  
sūryeneti  
tathety abrūtām\_  
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām\_  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatāṃ brāhmaṇācchaṃsīyām\_  
tasmād brāhmaṇācchaṃsī prātaḥsavana aindrāṇi sūryanyaṅgāni śaṃsati  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām\_  
yad v evaindrāṇi sūryanyaṅgāni śaṃsati\_\<indra piba pratikāmaṃ sutasya prātaḥsāvas tava hi pūrvapītiḥ \[ṚV 10.112.1\]\>\_ity ṛcābhyanūktam  
\<ā yāhi suṣumā hi te \[ṚV 8.17.1, VaitS 21.1\]\>\_\<ā no yāhi sutāvataḥ \[ṚV 8.17.4, VaitS 21.1\]\>\_iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau\_  
\<ayam u tvā vicarṣaṇe \[ṚV 8.17.7, VaitS 21.2\]\>\_ity ukthamukham  
\<ud ghed abhiśrutāmagham \[ṚV 8.93.1, VaitS 21.2\]\> iti paryāsaḥ\_  
\<indra kratuvidam \[ṚV 3.40.2\]\> iti yajati\_  
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 14 ||

### [2.3.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.15)

indrāgnī abravīd yuvaṃ na imaṃ yajñasyāṅgam anusamāharatam acchāvākīyām\_  
tathety abrūtām\_  
tau sayujau sabalau bhūtvā prāsahā mṛtyumatyaitām\_  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām acchāvākīyām\_  
tasmād acchāvākaḥ prātaḥsavana aindrāgnāni śaṃsati  
tau hy asyaitad yajñasyāṅgam anusamāharatām\_  
yad v evaindrāgnāni śaṃsati \<prātaryāvabhir ā gataṃ devebhir jenyāvasū indrāgnī somapītaye \[ṚV 8.38.7\]\>\_ity ṛcābhyanūktam  
\<indrāgnī ā gatam \[ṚV 3.12.1\]\>\_\<tośā vṛtrahaṇā huve \[ṚV 3.12.4\]\>\_ity acchāvākasya stotriyānurūpau\_ \[ed. toṣā, corrected p. 302\]  
\<indrāgnī apasas pari \[ṚV 3.12.7\]\>\_ity ukthamukham  
\<ihendrāgnī upahvaye \[ṚV 1.21.1\]\>\_iti paryāsaḥ\_  
\<indrāgnī ā gatam\> iti yajati\_  
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 15 ||

### [2.3.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.16)

atha śaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti catuścatur āhvayante  
catasro vai diśaḥ\_ \[ed. casasro\]  
dikṣu tat pratitiṣṭhanti\_  
atho catuṣpādaḥ paśavaḥ  
paśūnām āptyai\_  
atho catuṣparvāṇo hi prātaḥsavane hotrakās  
tasmāc catuḥ sarve gāyatrāṇi śaṃsanti  
gāyatraṃ hi prātaḥsavanam\_  
sarve samavatībhiḥ paridadhati  
tad yat samavatībhiḥ paridadhati  
anto vai paryāsaḥ\_  
anta udarkaḥ\_  
antenaivāntaṃ paridadhati  
sarve madvatībhir yajanti  
tad yan madvatībhir yajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti  
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham\_  
sarve 'nuvaṣaṭkurvanti  
sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ\_  
net sviṣṭakṛtam antarayāmeti\_  
ayaṃ vai lokaḥ prātaḥsavanam\_  
tasya pañca diśaḥ pañcokthāni prātaḥsavanasya  
sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoty etāḥ pañca diśa āpnoti || 16 ||

### [2.3.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.17)

ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti  
yajñaṃ vā etad dhanti yad dakṣiṇā nīyante  
yajñaṃ vā etad dakṣayanti  
tad dakṣiṇānāṃ dakṣiṇātvam\_  
svargo vai loko mādhyaṃdinaṃ savanam\_  
yan mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante svargasya lokasya samaṣṭyai  
bahu deyam\_  
setuṃ vā etad yajamānaḥ saṃskurute  
svargasya lokasyākrāntyai prajākrāntyai  
dvābhyāṃ gārhapatye juhoti\_  
adhvaryur asyākrāntenākrāmayati\_  
āgneyyāgnīdhrīye\_  
antarikṣaṃ tena  
yan mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante svarga etena loke  
hiraṇyaṃ haste bhavati\_  
atha nayati  
satyaṃ vai hiraṇyam\_  
satyenaivainaṃ tan nayati\_  
agreṇa gārhapatyaṃ jaghanena sado 'ntarāgnīdhrīyaṃ ca sadaś ca  
tā udīcīr antarāgnīdhrīyaṃ ca sadaś ca cātvālaṃ cotsṛjanti\_  
etena ha sma vā aṅgirasaḥ svargaṃ lokam āyan\_  
tā vā etāḥ panthānam abhivahanti || 17 ||

### [2.3.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.18)

agnīdhe 'gre dadāti  
yajñamukhaṃ vā agnīt\_  
yajñamukhenaiva tad yajñamukhaṃ samardhayati  
brahmaṇe dadāti  
prājāpatyo vai brahmā  
prajāpatim eva tayā prīṇāti\_  
ṛtvigbhyo dadāti  
hotrā eva tayā prīṇāti  
sadasyebhyo dadāti  
somapīthaṃ tayā niṣkrīṇīte  
na hi tasmā arhati somapīthaṃ tayā niṣkrīṇīyāt\_  
yāṃ śruśruvuṣa ārṣeyāya dadāti devaloke tayārdhnoti  
yām aśruśruvuṣe 'nārṣeyāya dadāti manuṣyaloke tayārdhnoti  
yām aprasṛptāya dadāti vanaspatas tayā prathante  
yāṃ yācamānāya dadāti bhrātṛvyaṃ tayā jinvīte  
yāṃ bhīṣā kṣatraṃ tayā brahmātīyāt\_  
yāṃ pratinudante sā vyāghrī dakṣiṇā  
yas tāṃ punaḥ pratigṛhṇīyād vyāghry enaṃ bhūtvā pravlīnīyāt\_  
anyayā saha pratigṛhṇīyāt\_  
atha hainaṃ na pravlīnāti || 18 ||

### [2.3.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.19)

yad gāṃ dadāti vaiśvadevī vai gauḥ\_  
viśveṣām eva tad devānāṃ tena priyaṃ dhāmopaiti  
yad ajaṃ dadāty āgneyo vā ajaḥ\_  
agner eva tena priyaṃ dhāmopaiti  
yad aviṃ dadāty āvyaṃ tenāvajayati  
yat kṛtānnaṃ dadāti māṃsaṃ tena niṣkrīṇīte  
yad ano vā ratho vā dadāti śarīraṃ tena  
yad vāso dadāti brṛhaspatiṃ tena  
yad dhiraṇyaṃ dadāty āyus tena varṣīyaḥ kurute  
yad aśvaṃ dadāti sauryo vā aśvaḥ  
sūryasyaiva tena priyaṃ dhāmopaiti\_  
antataḥ pratihartre deyam\_  
raudrau vai pratihartā  
rudram eva tan niravajayati  
yan madhyataḥ pratihartre dadyān madhyato rudram anvavayajet  
svarbhānur vā āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat  
tad atrir apanunoda  
tad atrir anvapaśyat\_  
yad ātreyāya hiraṇyaṃ dadāti tama eva tenāpahate\_  
atho jyotir upariṣṭād dhārayati  
svargasya lokasya samaṣṭyai || 19 ||

### [2.3.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20)

athāta ekāhasyaiva mādhyaṃdinam  
ṛk ca vā idam agne sāma cāstāṃ  
saiva nāmarg āsīt\_  
amo nāma sāma  
sā vā ṛksāmopāvadan mithunaṃ saṃbhavāva prajātyā iti  
nety abravīt sāma  
jyāyān vā ato mama mahimeti  
te dve bhūtvopāvadatām\_  
te na prati cana samavadata  
tās tisro bhūtvopāvadan  
yat tisro bhūtvopāvadaṃs tat tisṛbhiḥ samabhavat\_  
yat tisṛbhiḥ samabhavat tasmāt tisṛbhiḥ stuvanti  
tisṛbhir udgāyanti  
tisṛbhir hi sāma saṃmitaṃ bhavati  
tasmād ekasya bahvyo jāyā bhavanti  
na haikasyā bahavaḥ saha patayaḥ\_  
yad vai tat sā cāmaś ca samavadatāṃ tat sāmābhavat  
tat sāmnaḥ sāmatvam\_  
sāman bhavati  
śreṣṭhatāṃ gacchati  
yo vai bhavati sa sāman bhavati\_  
asāmanya iti ha nindante  
te vai pañcānyad bhūtvā pañcānyad bhūtvākalpetām āhāvaś ca hiṃkāraś ca prastāvaś ca prathamā carg udgīthaś ca madhyamā ca pratīhāraś cottamā ca nidhanaṃ ca vaṣaṭkāraś ca te yat pañcānyad bhūtvā pañcānyad bhūtvākalpetāṃ tasmād āhuḥ pāṅkto yajñaḥ

### [2.3.20x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20x)

pāṅktāḥ paśava iti

### [2.3.20\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_2)

yad u virājaṃ daśinīm abhisaṃpadyetāṃ tasmād āhur virāji yajño daśinyāṃ pratiṣṭhita iti

### [2.3.20\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_3)

yad u bṛhatyā pratipadyate bārhato vā eṣa ya eṣa tapati

### [2.3.20\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_4)

tad enaṃ svena rūpeṇa samardhayati \[ed. rupeṇa\]

### [2.3.20\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_5)

dve tisraḥ karoti punarādāyam\_

### [2.3.20\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_6)

prajātyai rūpam\_

### [2.3.20\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_7)

dvāv ivāgre bhavatas

### [2.3.20\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.20_8)

tata upaprajāyete || 20 ||

### [2.3.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.21)

ātmā vai stotriyaḥ  
prajā anurūpaḥ  
patnī dhāyyā  
paśavaḥ pragāthaḥ\_  
gṛhāḥ sūktam\_  
yad antarātmaṃs tan nivit  
pratiṣṭhā paridhānīyānnaṃ yājyā  
so 'smiṃś ca loke bhavaty amuṣmiṃś ca prajayā ca paśubhiś ca gṛheṣu bhavati ya evaṃ veda || 21 ||

### [2.3.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22)

stotriyaṃ śaṃsati\_  
ātmā vai stotriyaḥ  
sa madhyamayā vācā śaṃstavyaḥ\_  
ātmānam evāsya tat kalpayaty anurūpaṃ śaṃsati  
prajā vā anurūpaḥ\_  
tasmāt pratirūpam anurūpaṃ kurvanti  
pratirūpo haivāsya prajāyām ājāyate nāpratirūpaḥ\_  
tasmāt pratirūpam anurūpaṃ kurvanti  
sa uccaistarām iva śaṃstavyaḥ  
prajām evāsya tac chreyasīṃ karoti  
dhāyyāṃ śaṃsati  
patnī vai dhāyyā  
sā nīcaistarām iva śaṃstavyā\_  
aprativādinī haivāsya gṛheṣu patnī bhavati yatraivaṃvidvān nīcaistarāṃ dhāyyāṃ śaṃsati  
pragāthaṃ śaṃsati  
paśavo vai pragāthaḥ  
saḥ svaravatyā vācā śaṃstavyaḥ  
paśavo vai pragāthaḥ  
paśavaḥ svaraḥ  
paśūnām āptyai  
sūktaṃ śaṃsati  
gṛhā vai sūktam\_  
prativītam\_

### [2.3.22x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22x)

tat prativītatamayā vācā śaṃstavyam\_

### [2.3.22\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_2)

sa yady api ha dūrāt paśūṃl labhate gṛhān evainān ājigamiṣati

### [2.3.22\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_3)

gṛhā hi paśūnāṃ pratiṣṭhā

### [2.3.22\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_4)

nividaṃ śaṃsati

### [2.3.22\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_5)

yad antarātmaṃs tan nivit

### [2.3.22\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_6)

tad evāsya tat kalpayati

### [2.3.22\_7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_7)

paridhānīyāṃ śaṃsati

### [2.3.22\_8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_8)

pratiṣṭhā vai paridhānīyā

### [2.3.22\_9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_9)

pratiṣṭhāyām evainaṃ tataḥ pratiṣṭhāpayati

### [2.3.22\_10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_10)

yājyayā yajati\_

### [2.3.22\_11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_11)

annaṃ vai yājyā\_

### [2.3.22\_12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_12)

annādyam evāsya tat kalpayati

### [2.3.22\_13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_13)

mūlaṃ vā etad yajñasya yad dhāyyāś ca yājyāś ca

### [2.3.22\_14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.22_14)

tad yad anyā anyā dhāyyāś ca yājyāś ca kuryur unmūlam eva tad yajñaṃ kuryus tasmāt tāḥ samānya eva syuḥ || 22 ||

### [2.3.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23)

tad āhuḥ kiṃdevatyo yajña iti\_  
aindra iti brūyāt\_  
aindre vāva yajñe sati yathābhāgam anyā devatā anvāyaṃs tāḥ prātaḥsavane marutvatīye tṛtīyasavane ca\_  
atha haitat kevalam evendrasya yad ūrdhvaṃ marutvatīyāt  
tasmāt sarve niṣkevalyāni śaṃsanti  
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam\_  
yad v eva niṣkevalyāny ekaṃ ha vā agre savanam āsīt prātaḥsavanam eva\_  
atha haitaṃ prajāpatir indrāya jyeṣṭhāya putrāyaitat savanaṃ niramimīta yan mādhyaṃdinaṃ savanam\_  
tasmān mādhyaṃdine savane sarve niṣkevalyāni śaṃsanti  
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam\_  
yad v eva niṣkevalyāni yā ha vai devatāḥ prātaḥsavane hotā śaṃsati tāḥ śastvā hotrāśaṃsino 'nuśaṃsanti maitrāvaruṇaṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati  
tad ubhayaṃ maitrāvaruṇaṃ maitrāvaruṇo 'nuśaṃsati\_  
aindraṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati  
tad ubhayam aindram  
aindraṃ brāhmaṇācchaṃsy anuśaṃsati\_  
aindrāgnaṃ tṛcaṃ pra'uge hotā śaṃsati  
tad ubhayam aindrāgnāgnam acchāvāko 'nuśaṃsati\_  
atha haitat kevalam evendrasya yad ūrdhvaṃ marutvatīyāt  
tasmāt sarve niṣkevalyāni śaṃsanti  
yad eva niṣkevalyāni tat svargasya lokasya rūpam\_  
yad v eva niṣkevalyāni \<yaded adevīr asahiṣṭa māyā athābhavat kevalaḥ somo asya \[ṚV 7.98.5, ŚS 20.87.5\]\>\_ity ṛcābhyanūktam\_  
devān ha yajñaṃ tanvānān asurarakṣāṃsy ajighāṃsan\_  
te 'bruvan vāmadevaṃ tvaṃ na imaṃ yajñaṃ dakṣiṇato gopāyeti

### [2.3.23x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23x)

madhyato vasiṣṭham

### [2.3.23\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23_2)

uttarato bharadvājam\_

### [2.3.23\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23_3)

sarvān anu viśvāmitram\_

### [2.3.23\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23_4)

tasmān maitrāvaruṇo vāmadevān na pracyavate vasiṣṭhād brāhmaṇācchaṃsī bharadvājāa acchāvākaḥ sarve viśvāmitrāt\_

### [2.3.23\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23_5)

eta evāsmai tadṛṣayo 'harahar namagā apramattā yajñaṃ rakṣanti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 23 ||

### [2.3.23col](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3.23col)

ity atharvavede gopathabrāhmaṇottarabhāge tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ ||

## Linked texts (19)

- [Aitareyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.aitreya.3.7) — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
- [Vaitānaśrautasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.vaitana.363) — Sanskrit
- [Atharvaveda](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.atharvaveda.20.4_28) — Sanskrit
- [Śākala](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg*sakala.8.48.4) — Sanskrit
- [Kauṣītakibrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.kausitaki.13.7.39) — Kauṣītaki, Sanskrit
- [Śaunakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.atharva*saunaka.20.5.1) — Sanskrit
- [Metrically restored text (van Nooten & Holland)](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg*vnh.7.98.5) — Sanskrit
- [Jaiminīyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.jaiminiya.37.212) — Sanskrit
- [Atharvavedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.12.1) — Brahmā, Sanskrit
- [Aitareya](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.aitareya.3.p1497) — Sanskrit
- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.2636) — Maurice Bloomfield, English
- [Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedasankhayaniyabrahmana.15.9) — Sanskrit
- [Ṛgvedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.13.9) — Sanskrit
- [Aṅgirasī](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.angirasi.443.1) — Sanskrit
- [Vedic Index of Names and Subjects](https://indike.org/pramana/ins.reference.macdonell-keith-1912.v1.c3.s21.304) — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- [The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads](https://indike.org/pramana/ins.religion.keith-1925.v2.c39.s3.59) — Arthur Berriedale Keith, English
- [Republics in Ancient India, c. 1500 B.C.–500 B.C.](https://indike.org/pramana/ins.polity.sharma-1968.c7.240) — J. P. Sharma, English
- [Die Hymnen des Rigveda, Bd. I: Metrische und textgeschichtliche Prolegomena](https://indike.org/pramana/ins.literature.oldenberg-1888.c7.17) — Hermann Oldenberg, German
- [The Position of Women in Hindu Civilisation, from Prehistoric Times to the Present Day](https://indike.org/pramana/ins.polity.altekar-1938.c8.104) — A. S. Altekar, English

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.3) · Pramāṇa
