<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Gopathabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha) › 2.4

# Gopathabrahmana 2.4

Gopathabrāhmaṇa 2.4

- **Language:** Sanskrit

### [2.4.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.1)

oṃ \<kayā naś citra ā bhuvat \[ṚV 4.31.1, ŚS 20.124.1\]\> \<kayā tvaṃ na ūtyā \[ṚV 8.93.19\]\>\_iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau  
\<kas tam indra tvāvasum \[ṚV 7.32.14\]\> iti bārhataḥ pragāthas  
tasyopariṣṭād brāhmaṇam\_  
\<sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīnaḥ \[ṚV 3.48.1\]\>\_ity ukthamukham  
\<evā tvām indra vajrinn atra \[ṚV 4.19.1\]\>\_iti paryāsaḥ\_  
\<uśannu ṣu ṇaḥ sumanā upāke \[ṚV 4.20.4\]\>\_iti yajati\_  
etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante \[ed. seems to give evābhimṛśanta\]  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 1 ||

### [2.4.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.2)

\<taṃ vo dasmam ṛtīṣahaṃ \[ṚV 8.88.1, ŚS 20.9.1\]\> \<tat tvā yāmi suvīryam \[ṚV 8.3.9, ŚS 20.9.4\]\> iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau\_  
\<ud u tye madhumattamā giraḥ \[ṚV 8.3.15, ŚS 20.59.1\]\>\_iti bārhataḥ pragāthaḥ  
paśavo vai pragāthaḥ  
paśavaḥ svaraḥ  
paśūnām āptyai\_  
ato madhyaṃ vai sarveṣāṃ chandasāṃ bṛhatī  
madhyaṃ mādhyaṃdinaṃ savanānām\_  
tan madhyenaiva madhyaṃ samardhayati\_  
\<indraḥ pūrbhid ātirad dāsam arkaiḥ \[ṚV 3.34.1, ŚS 20.11.1\]\>\_ity ukthamukham  
\<ud u brahmāṇy airata śravasyā \[ṚV 7.23.1, ŚS 20.12.1\]\>\_iti paryāsaḥ\_  
\<eved indraṃ vṛṣaṇaṃ vajrabāhum \[ṚV 7.23.6a, ŚS 20.12.6a\]\> iti paridadhāti  
\<vasiṣṭhāso abhy arcanty arkaiḥ \[ṚV 7.26.6b, ŚS 20.12.6b\]\>\_iti\_  
annaṃ vā arkaḥ\_  
annādyam evāsmai tat paridadhāti  
\<sa na stuto vīravad dhātu gomat \[ṚV 7.26.6c, ŚS 20.12.6c\]\>\_iti  
annaṃ vā arkaḥ\_iti  
prajāṃ caivāsmai tat paśūṃś cāśāste  
\<yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ \[ṚV 7.26.6d, ŚS 20.12.6d\]\>\_iti svastimatī rūpasamṛddhā  
etad vai yajñasya samṛddhaṃ yad rūpasamṛddhaṃ yat karma kriyamāṇam ṛgyajurvābhivadati  
svasti tasya yajñasya pāram aśnute ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān brāhmaṇācchaṃsy etayā paridadhāti\_  
\<ṛjīṣī vajrī vṛṣabhas turāṣāṭ \[ṚV 5.40.4, ŚS 20.12.7\]\>\_iti yajati\_ \[ed. ṛjiṣī, corrected p. 302\]  
etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti

### [2.4.2x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.2x)

praty evābhimṛśante

### [2.4.2\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.2_2)

nāpyāyayanti

### [2.4.2\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.2_3)

na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 2 ||

### [2.4.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.3)

\<tarobhir vo vidadvasum \[ṚV 8.66.1\]\>\_\<taraṇir it siṣāsati \[ṚV 7.32.20\]\>\_ity acchāvākasya stotriyānurūpau\_  
\<ud in nv asya ricyate \[ṚV 7.32.12, ŚS 20.59.3\]\>\_iti bārhataḥ pragāthas  
tasyoktaṃ brāhmaṇam\_  
\<bhūya id vāvṛdhe vīryāya \[ṚV 6.30.1\]\>\_ity ukthamukham  
\<imām ū ṣu prabhṛtiṃ sātaye dhāḥ \[ṚV 3.36.1\]\>\_iti paryāsas  
tasya daśamīm uddharati  
ghorasya vā āṅgirasasyaitad ārṣaṃ ned yajñaṃ nirdahec chasyamānam\_  
\<pibā vardhasva tava ghā sutāsaḥ \[ṚV 3.36.3\]\>\_iti yajati\_  
etām eva tad devatāṃ yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 3 ||

### [2.4.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.4)

athādhvaryo śaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāya pragāthāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti pañca kṛtva āhvayante  
pañcapadā paṅktiḥ  
pāṅkto yajñaḥ  
sarva aindrāṇi traiṣṭubhāni śaṃsanti\_  
aindraṃ hi traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam\_  
sarve samavatībhiḥ paridadhati  
tad yat samavatībhiḥ paridadhaty anto vai paryāso 'nta udarkaḥ\_  
antenaivāntaṃ paridadhati  
sarve madvatībhir yajanti  
tad yan madvatībhir yajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti  
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham\_  
sarve 'nuvaṣaṭkurvanti  
sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ\_  
net svikṛta antarayāmeti\_  
antarikṣaloko mādhyaṃdinaṃ savanam\_  
tasya pañca diśaḥ  
pañcokthāni mādhyaṃdinasya savanasya  
sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoty etāḥ pañca diśa āpnoti || 4 ||

### [2.4.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.5)

atha yadaupāsanaṃ tṛtīyasavana upāsyante pitṝn eva tena prīṇāti\_  
upāṃśu pātnīvatasyāgnīdhro yajati  
reto vai pātnīvataḥ\_  
upāṃśv iva vai retaḥ sicyate  
tan nānuvaṣaṭkaroti ned retaḥ siktaṃ saṃsthāpayānīti\_  
asaṃsthitam iva vai retaḥ siktaṃ samṛddham\_  
saṃsthā vā eṣā yad anuvaṣaṭkāras  
tasmān nānuvaṣaṭkaroti  
neṣṭur upasthe dhiṣṇyānte vāsīno bhakṣayati  
patnībhājanaṃ vai neṣṭā\_  
agnīt patnīṣu reto dhatte  
retasaḥ siktāḥ prajāḥ prajāyante  
prajānāṃ prajananāya  
prajāvān prajanayiṣṇur bhavati  
prajātyai  
prajāyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 5 ||

### [2.4.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.6)

atha śākalāñ juhvati  
tad yathāhir jīrṇāyās tvaco nirmucyeteṣīkā vā muñjād evaṃ haivaite sarvasmāt pāpmanaḥ saṃpramucyante ye śākalāñ juhvati  
droṇakalaśe dhānā bhavanti  
tāsāṃ hastair ādadhati  
paśavo vai dhānās  
tā āhavanīyasya bhasmānte nivapanti  
yonir vai paśūnām āhapanīyaḥ  
sva evaināṃs tad goṣṭhe nirapakrame nidadhati\_  
atha savyāvṛto 'psu somān āpyāyayanti  
tān hāntarvedyāṃ sādayanti  
tad dhi somasyāyatanam\_  
cātvālād apareṇādhvaryuś camasān adbhiḥ pūrayitvodīcaḥ prāṇidhāya haritāni tṛṇāni vyavadadhāti  
yadā vā āpaś cauṣadhayaś ca saṃgacchante 'tha kṛtsnaḥ somaḥ saṃpadyate  
tā vaiṣṇavy arcā ninayanti  
yajño vai viṣṇuḥ\_  
yajña evainam antataḥ pratiṣṭhāpayati\_  
atha yadbhakṣaḥ pratinidhiṃ kurvanti mānuṣenaivainaṃ tad bhakṣeṇa daivaṃ bhakṣam antardadhati || 6 ||

### [2.4.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.7)

pūtir vā eṣo 'muṣmiṃl loke 'dhvaryuṃ ca yajamānaṃ cābhivahati  
tad yad enaṃ dadhnānabhihutyāvabhṛtham upahareyur yathā kuṇapaṃ vāty evam evainaṃ tat karoti\_  
atha yad enaṃ dadhnābhihutyāvabhṛtham upaharanti sarvam evainaṃ sayoniṃ saṃtanute  
samṛddhiṃ saṃbharanti\_  
\<abhūd devaḥ savitā vandyo nu naḥ \[ṚV 4.54.1\]\>\_iti juhoti  
sarvam evainaṃ saparvāṇaṃ saṃbharati \[ed. avainaṃ\]  
tisṛbhis  
trivṛd dhi yajñaḥ\_  
drapsavatībhir abhijuhoti  
sarvam evainaṃ sarvāṅgaṃ saṃbharati  
saumībhir abhijuhoti  
sarvam evainaṃ sātmānaṃ saṃbharati  
pañcabhir abhijuhoti  
pāṅkto yajñaḥ\_  
yajñam evāvarunddhe  
pāṅktaḥ puruṣaḥ  
puruṣam evāpnoti  
pāṅktāḥ paśavaḥ  
paśuṣv eva pratitiṣṭhati  
pratitiṣṭhati prajayā paśubhirya evaṃ veda || 7 ||

### [2.4.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.8)

agnir vāva yama iyaṃ yamī  
kusīdaṃ vā etad yamasya yajamāna ādatte yad oṣadhībhir vediṃ stṛṇāti  
tāṃ yad anupoṣya prayāyād yātayerann enam amuṣmiṃl loke  
yame yat kusīdam \<apamityam apratīttam \[PS 16.49.10, ŚS 6.117.1, VaitS 24.15\]\> iti vedim upoṣati\_  
ihaiva sanyamaṃ kusīdaṃ niravadāyānṛṇo bhūtvā svargaṃ lokam eti  
\<viśvalopa viśvadāvasya tvāsañ juhomi \[TS 3.3.8.2, VaitS 24.16\]\>\_ity āha hotādvā  
yajamānasyāparābhāvāya  
yad u miśram iva caranty añjalinā saktūn pradāvye juhuyāt\_  
eṣa ha vā agnir vaiśvānaro yat pradāvyaḥ  
svasyām evainaṃ tad yonyāṃ sādayati || 8 ||

### [2.4.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.9)

ahnāṃ vidhānyām ekāṣṭakāyām apūpaṃ catuḥśarāvaṃ paktvā prātaretena kakṣam upoṣet\_  
yadi dahati puṇyasamaṃ bhavati  
yati na dahati pāpasamaṃ bhavati\_  
etena ha sma vā aṅgirasaḥ purā vijñānena dīrghasatttram upayanti  
yo ha vā upadraṣṭāram upaśrotāram anukhyātāram eva vidvān yajate sam amuṣmiṃl loka iṣṭāpūrtena gacchate\_  
agnir vā upadraṣṭā  
vāyur vā upaśrotā\_  
ādityo vā anukhyātā  
tān ya evaṃvidvān yajate sam amuṣmiṃl loka iṣṭāpūrtena gacchate\_  
\<ayaṃ no nabhasas patiḥ \[PS 19.16.17, ŚS 6.79.1, cf. TS 3.3.8.5\]\>\_ity āha\_  
agnir vai nabhasas patiḥ\_  
agnim eva tad āhaitaṃ no gopāyeti  
\<sa tvaṃ no nabhasas patiḥ \[cf. TS 3.3.8.6\]\>\_ity āha  
vāyur vai nabhasas patiḥ\_  
vāyum eva tad āhaitaṃ no gopāyeti  
\<deva saṃsphāna \[TS 3.3.8.6\]\>\_ity āha\_  
ādityo vai devaḥ saṃsphānaḥ\_  
ādityam eva tad āhaitaṃ no gopāyeti\_  
\<ayaṃ te yoniḥ \[PS 3.34.1, ŚS 3.20.1\]\>\_ity araṇyor agniṃ samāropayet  
tad āhur yad araṇyoḥ samārūḍho naśyed ud asyāgniḥ sīdet  
punarādheyaḥ syād iti  
yā te agne yajñiyā tanūs tayā me hy āroha tayā me hy āviśa\_  
ayaṃ te yonir ity ātmann agnīn samāropayet\_

### [2.4.9x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.9x)

eṣa ha vā agner yoniḥ

### [2.4.9\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.9_2)

svasyām evainaṃ tad yonyāṃ sādayati || 9 ||

### [2.4.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10)

yo ha vā agniṣṭomaṃ sāhnaṃ vedāgniṣṭomasya sāhnasya sāyujyaṃ salokatām aśnute ya evaṃ veda  
yo ha vā eṣa tapaty eṣo 'gniṣṭoma eṣa sāhnas  
taṃ sahaivāhnā saṃsthāpayeyuḥ  
sāhno vai nāmaiṣaḥ\_  
tenāsaṃtvaramāṇāś careyuḥ\_  
yad dha vā idaṃ pūrvayoḥ savanayor asaṃtvaramāṇāś caranti tasmād dhedaṃ prācyo grāmatā bahulāviṣṭāḥ\_  
atha yad dhedaṃ tṛtīyasavane saṃtvaramāṇāś caranti tasmād dhedaṃ pratyañci dīrghāraṇyāni bhavanti  
yathaiva prātaḥsavana evaṃ mādhyaṃdine savana evaṃ tṛtīyasavane\_  
evam u ha yajamāno 'pramāyuko bhavati  
tenāsaṃtvaramāṇāś careyuḥ\_  
yadā vā eṣa prātar udety atha mandratamaṃ tapati  
tasmān mandratamayā vācā prātaḥsavane śaṃset\_  
atha yadābhyety atha balīyas tapati  
tasmād balīyasyā vācā mādhyaṃdine savane śaṃset\_  
atho yadābhitarām ety atho baliṣṭhatamaṃ tapati  
tasmād baliṣṭhatamayā vācā tṛtīyasavane śaṃset\_  
evaṃ śaṃsed yadi vāca īśīta  
vāg ghi śastram\_  
yayā tu vacottariṇyottariṇyotsaheta samāpanāya tayā pratipadyeta\_  
etat suśastataram iva bhavati  
sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati  
tad yad enaṃ paścād astam ayatīti manyante 'hna eva tad antaṃ gatvāthātmānaṃ viparyasyate\_  
ahar evādhastāt kṛṇute rātrīṃ parastāt

### [2.4.10x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10x)

sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati

### [2.4.10\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10_2)

tad yad enaṃ purastād udayatīti manyate rātrer eva tad antaṃ gatvāthātmānaṃ viparyasyate

### [2.4.10\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10_3)

rātrim evādhastāt kṛṇute 'haḥ parastāt

### [2.4.10\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10_4)

sa vā eṣa na kadā canāstam ayati nodayati

### [2.4.10\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10_5)

na ha vai kadā cana nimrucati\_

### [2.4.10\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.10_6)

etasya ha sāyujyaṃ salokatām aśnute ya evaṃ veda || 10 ||

### [2.4.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.11)

athāta ekāhasyaiva tṛtīyasavanam\_  
devāsurā vā eṣu lokeṣu samayatanta  
te devā asurān abhyajayam\_  
te jitā ahorātrayoḥ saṃdhiṃ samabhyavāguḥ  
sa hendra uvāceme vā asurā ahorātrayoḥ saṃdhiṃ samabhyavāguḥ  
kaś cāhaṃ cemān asurān abhyutthāsyāmahā iti\_  
ahaṃ cety agnir abravīt\_  
ahaṃ ceti varuṇaḥ\_  
ahaṃ ceti bṛhaspatiḥ\_  
ahaṃ ceti viṣṇus  
tān abhyutthāyāhorātrayoḥ saṃdher nirjaghnuḥ\_  
yad abhyutthāyāhorātrayoḥ saṃdher nirjaghnus tasmād utthā  
abhyutthāya ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nirhanti ya evaṃ veda  
so 'gnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāya  
yad agnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāaya tasmād āgneyībhir ukthāni praṇayanti  
yad agnir aśvo bhūtvā prathamaḥ prajigāya tasmāt sākam aśvam\_  
yat pañca devatā abhyuttasthus tasmāt pañca devatā ukthe śasyante  
yā vāk so 'gniḥ\_  
yaḥ prāṇaḥ sa varuṇaḥ\_  
yan manaḥ sa indraḥ\_  
yac cakṣuḥ sa bṛhaspatiḥ\_  
yac chrotraṃ sa viṣṇuḥ\_  
ete ha vā etān pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryodasthāpayan\_ \[ed. samīryudasthāpayan, corr. Patyal\]

### [2.4.11x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.11x)

tasmād u evaitāḥ pañca devatā ukthe śasyante || 11 ||

### [2.4.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.12)

prajāpatir hy etebhyaḥ pañcabhyaḥ prāṇebhyo 'nyān devān sasṛje  
yad u cedaṃ kiṃ ca pāṅktam\_  
tat sṛṣṭvā vyājvalayat  
te hocur devā mlāno 'yaṃ pitā mayobhūḥ \[ed. pitāmayo 'bhūḥ, corr. Patyal\]  
punar imaṃ samīryotthāpayāmeti  
sa ha sattvam ākhyāyābhyupatiṣṭhate  
yadi ha vā api nirṇiktasyaiva kulasya saṃdhyukṣeṇa yajate sattvaṃ haivākhyāyābhyupatiṣṭate  
yo vai prajāpatiḥ sa yajñaḥ  
sa etair eva pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryotthāpitaḥ\_  
ye ha vā enaṃ pañcabhiḥ prāṇaiḥ samīryotthāpayan\_  
tā u evaitāḥ pañca devatā ukthe śasyante || 12 ||

### [2.4.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.13)

tad āhur yad dvayor devatayo stuvata indrāgnyor ity atha kasmād bhūyiṣṭhā devatā ukthe śasyanta iti\_ \[ed. bhūyiṣṭho, corr. Patyal\]  
anto vā āgnimārutam antar ukthāny anta āśvinam\_  
kanīyasīṣu devatāsu stuvate tiṣṭheti\_  
atha kasmād bhūyiṣṭho devatā ukthe śasyanta iti  
dve dve ukthamukhe bhavatas tad yad dve dve || 13 ||

### [2.4.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.14)

atha yad aindrāvāruṇaṃ maitrāvarusyokthaṃ bhavaty aindrābārhaspatyaṃ brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ bhavaty aindrāvaiṣṇāvam acchāvākasyokthaṃ bhavati dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca vāruṇaṃ caikam aindrāvāruṇaṃ bhavati  
dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca bārhaspatyaṃ caikam aindrābārhaspatyaṃ bhavati  
dve saṃśasyaṃsta aindraṃ ca vaiṣṇavaṃ caikam aindrāvaiṣṇavaṃ bhavati  
dve dve ukthamukhe bhavatas  
tad yad dve dve || 14 ||

### [2.4.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.15)

atha yad aindrāvaruṇaṃ maitrāvaruṇasyokthaṃ bhavati\_\<indrāvaruṇā sutapāv imaṃ sutaṃ somaṃ pibataṃ madyaṃ dhṛtavratau \[ŚS 7.58.1, ṚV 6.68.10\]\>\_ity ṛcābhyanūktam\_  
madvad dhi tṛtīyasavanam  
\<ehy ū ṣu bravāṇi te \[ṚV 6.16.16\]\>\_\<āgnir agāmi bhārataḥ \[ṚV 6.16.19\]\>\_iti maitrāvaruṇasya stotriyānurūpau  
\<carṣaṇīdhṛtaṃ maghavānam ukthyam \[ṚV 3.51.1\]\> ity ukthamukham\_  
tasyopariṣṭād brāhmaṇam  
\<astabhnād dyām asuro viśvavedāḥ \[ṚV 8.42.1\]\>\_iti vāruṇaṃ sāṃśaṃsikam \[ed. astabhnādyām, corrected p. 302\]  
ahaṃ ceti varuṇo 'bravīt\_  
devatayoḥ saṃśaṃsāyān atiśaṃsāya\_  
\<indrāvaruṇā yuvam adhvarāya naḥ \[ṚV 7.82.1\]\>\_iti paryāsa aindrāvaruṇe  
aindrāvaruṇam asyaitan nityam uktham\_  
tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati  
dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta  
vijityā eva\_  
atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai  
saikapādinī bhavati\_  
ekapādinyā hotā paridadhāti  
yatra hotur hotrakāṇāṃ yuñjanti tat samṛddham\_  
tad vai khalv \<ā vāṃ rājānāv adhvare vavṛtyām \[ṚV 7.84.1\]\> iti\_ \[ed. āvāṃ, corrected p. 303\]  
evam eva kevalaparyāsaṃ kuryāt kevalasūktam\_  
kevalasūktam evottarayor bhavati\_  
\<indrāvaruṇā madhumattamasya \[PS 20.7.6, ŚS 7.58.2, ṚV 6.68.11\]\>\_iti yajati\_  
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti

### [2.4.15x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.15x)

praty evābhimṛśante

### [2.4.15\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.15_2)

nāpyāyayanti na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 15 ||

### [2.4.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16)

atha yad aindrābārhaspatyaṃ brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ bhavati\_\<indraś ca somaṃ pibataṃ bṛhaspate 'smin yajñe mandasānā vṛṣaṇvasū \[ṚV 4.50.10\]\> ity ṛcābhyanūktam\_  
madvad dhi tṛtīyasavanam\_  
\<vayam u tvām apūrvya \[ṚV 8.21.1, ŚS 20.14.1/20.62.1\]\> \<yo na idamidaṃ purā \[ṚV 8.21.9, ŚS 20.14.3/20.62.3, VaitS 25.3\]\>\_iti brāhmaṇācchaṃsina stotriyānurūpau  
\<pra maṃhiṣṭhāya bṛhate bṛhadraye \[ṚV 1.57.1, ŚS 20.15.1\]\>\_ity ukthamukham  
aindrājāgatam\_  
jāgatāḥ paśavaḥ  
paśūnām āptyai  
jāgatam u vai tṛtīyasavanam\_  
tṛtīyasavanasya rūpam  
\<udapruto na vayo rakṣamāṇāḥ \[ṚV 10.68.1, ŚS 20.16.1\]\>\_iti bārhaspatyaṃ sāṃśaṃsikam  
ahaṃ ceti bṛhaspatir abravīt\_  
devatayoḥ saṃśaṃsāyanatiśaṃsāya\_  
\<acchā ma indraṃ matayaḥ svarvidaḥ \[ṚV 10.43.1, ŚS 20.17.1\]\>\_iti paryāsa aindrābārhaspatyaḥ\_  
aindrābārhaspatyam asyaitan nityam uktham\_  
tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati  
dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta  
vijityā eva\_  
atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai  
\<bṛhaspatir naḥ pari pātu paścāt \[ṚV 10.42/43/44.11a, PS 15.11.1/16.8.11a, ŚS 7.51.1/20.17.11/20.89.11/20.94.11a\]\>\_ity aindrābārhaspatyā paridadhāti\_  
indrābṛhaspatyor eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati\_  
\<utottarasmād adharād aghāyor indraḥ purastād uta madhyato naḥ sakhā sakhibhyo varivaḥ kṛṇotu \[ṚV 10.42/43/44.11bcd, PS 15.11.1/16.8.11bcd, ŚS 7.51.1/20.17.11/20.89.11/20.94.11bcd\]\>\_iti  
sarvābhya eva digbhya āśiṣam āśāste nārtvī  
yaṃ kāmaṃ kāmayate so 'smai kāmaḥ samṛdhyate ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān brāhmaṇācchaṃsy etayā paridadhāti \[ed. etasyā, corr. Patyal; ed. brāhmaṇācchaṃy\]

### [2.4.16x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16x)

\<bṛhaspate yuvam indraś ca vasvaḥ \[ṚV 7.97.10\]\>\_iti yajati\_

### [2.4.16\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16_2)

ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti

### [2.4.16\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16_3)

vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti

### [2.4.16\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16_4)

praty evābhimṛśante

### [2.4.16\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16_5)

nāpyāyayanti

### [2.4.16\_6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.16_6)

na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 16 ||

### [2.4.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.17)

atha yad aindrāvaiṣṇavam acchāvākasyokthaṃ bhavati\_\<indrāviṣṇū madapatī madānām ā somaṃ yātaṃ draviṇo dadhānā \[ṚV 6.69.3\]\>\_ity ṛcābhyanūktam\_ \[ed. acchāvākasyoktaṃ\]  
madvad dhi tṛtīyasavanam  
\<adhā hīndra girvaṇaḥ \[ṚV 8.98.7\]\>\_\<iyaṃ ta indra girvaṇaḥ \[ṚV 8.13.4\]\>\_ity acchāvākasya stotriyānurūpau\_  
\<ṛtur janitrī tasyā apas pari \[ṚV 2.13.1\]\>\_ity ukthamukham\_  
tasyoktaṃ brāhmaṇam\_  
\<nū marto dayate saniṣyan \[ṚV 7.100.1\]\>\_iti vaiṣṇavaṃ sāṃśaṃsikam \[ed. sāṃśaṃsikaṃm\]  
ahaṃ ceti viṣṇur abravīt\_  
devatayoḥ saṃśaṃsāyānatiśaṃsāya  
\<saṃ vāṃ karmaṇā sam iṣā hinomi \[ṚV 6.69.1\]\>\_iti paryāsa aindrāvaiṣṇavaḥ\_  
aindrāvaiṣṇavam asyaitan nityam uktham\_ \[ed. ukhaṃ\]  
tad etat svasminn āyatane svasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati  
dvandvaṃ vā etā devatā bhūtvā vyajayanta  
vijityā eva\_  
atho dvandvasyaiva mithunasya prajātyai\_  
\<ubhā jigyathur na parā jayethe \[ṚV 6.69.8, PS 20.16.3, ŚS 7.44.1\]\> ity aindrāvaiṣṇavyarcā paridadhāti\_  
indrāviṣṇor eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati\_  
\<indrāviṣṇū pibataṃ madhvo asya \[ṚV 6.69.7\]\>\_iti yajati\_  
ete eva tad devate yathābhāgaṃ prīṇāti  
vaṣaṭkṛtyānuvaṣaṭkaroti  
praty evābhimṛśante  
nāpyāyayanti  
na hy anārāśaṃsāḥ sīdanti || 17 ||

### [2.4.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18)

athādhvaryo śaṃśaṃsāvom iti stotriyāyānurūpāyokthamukhāya paridhānīyāyā iti catuścaturāhvayante  
catasro vai diśaḥ\_  
dikṣu tat pratitiṣṭhante\_  
atho catuṣpādaḥ paśavaḥ  
paśūnām āptyai\_  
atho catuṣparvāṇo hi tṛtīyasavane hotrakās  
tasmāc catuḥ  
sarve traiṣṭubhaṃ jāgatāni śaṃsanti  
jāgataṃ hi tṛtīyasavanam  
atha haitat traiṣṭubhāni\_  
apratibhūtam iva hi prātaḥsavane marutvatīye tṛtīyasavane ca hotrakāṇāṃ śastram\_  
dhītarasaṃ vā etat savanaṃ yat tṛtīyasavanam  
atha haitad adhītarasaṃ śukriyaṃ chando yat triṣṭub ayātayāma  
savanasyaiva tat sarasatāyai  
sarve samavatībhiḥ paridadhati  
tad yat samavatībhiḥ paridadhaty anto vai paryāso 'nta udarko 'ntaḥ sajāyā u ha vā avaināya\_  
antenaivāntaṃ paridadhati  
sarve madvatībhir yajanti  
tad yan madvatībhiryajanti sarve sutavatībhiḥ pītavatībhir abhirūpābhir yajanti  
yad yajñe 'bhirūpaṃ tat samṛddham\_  
sarve 'nuvaṣaṭkurvanti  
sviṣṭakṛtvānuvaṣaṭkāraḥ\_  
net sviṣṭakṛta antarayāmeti\_

### [2.4.18x](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18x)

asau vai lokas tṛtīyasavanam\_

### [2.4.18\_2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18_2)

tasya pañca diśaḥ

### [2.4.18\_3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18_3)

pañcokthāni tṛtīyasavanasya

### [2.4.18\_4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18_4)

sa etaiḥ pañcabhir ukthair etāḥ pañca diśa āpnoti

### [2.4.18\_5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.18_5)

tad yad eṣāṃ lokānāṃ rūpaṃ yā mātrā tena rūpeṇa tayā mātrayemāṃl lokān ṛdhnotīmāṃl lokān ṛdhnotīti || 18 ||

### [2.4.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.19)

tad āhuḥ kiṃ ṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvam\_  
ṣoḍaśa stotrāṇi ṣoḍaśa śastrāṇi ṣoḍaśabhir akṣarair ādatte  
dve vā akṣare atiricyete ṣoḍaśino 'nuṣṭubham abhisaṃpannasya  
vāco vā etau stanau  
satyānṛte vāva te  
avaty enaṃ satyaṃ nainam anṛtaṃ hinasti ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 19 || \[ed. veda ya evaṃ vei\]

### [2.4.19col](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4.19col)

ity atharvavede gopathabrāhmaṇottarabhāge caturthaḥ prapāṭhakaḥ ||

## Linked texts (8)

- [Aitareyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.aitreya.3.44) — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
- [Metrically restored text (van Nooten & Holland)](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg*vnh.8.13.4) — Sanskrit
- [Vaitānaśrautasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.vaitana.482) — Sanskrit
- [Atharvavedabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.12.1-2) — Brahmā, Sanskrit
- [A Vedic Concordance](https://indike.org/pramana/ins.reference.bloomfield-1906.c6.7397) — Maurice Bloomfield, English
- [Altindische Grammatik](https://indike.org/pramana/ins.literature.wackernagel-1896.v3.c9.3998) — Jacob Wackernagel & Albert Debrunner, German
- [Śūdras in Ancient India: A Social History of the Lower Order down to circa A.D. 600](https://indike.org/pramana/ins.polity.sharma-1958.c9.44) — R. S. Sharma, English
- [Aitareya](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.aitareya.3.p2401) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha.2.4) · Pramāṇa
