Pramāṇa · Search · About · API

Mantrabrahmana 5

Chāndogyamantrabhāṣya 5

Language
Sanskrit

5.1

anuṣṭubiyaṃ garbhādhāne viniyuktā viṣṇuādidevatākā | te iti pratyekamabhisambadhyate | he vadhu ! ‘te’ tava ‘yoniṃ’ garbhasthānaṃ ‘viṣṇu:’ vāsudeva: ‘kalpayatu’ prasavasamarthāṃ karotu | ‘tvaṣṭā’ devaviśeṣa: ‘te’ tava ‘rūpāṇi’ ‘piṃṣatu’ prakāśayatu | piṃṣa: sañcūrṇanārtho'pi atra prakāśane vartate | kiñca ‘prajāpati:’ ‘āsiñcatu’ tāmeva yonim ; yāvanmātreṇa bījena garbho bhavati tāvanmātrameva prakṣepayatu ityartha: | kiñca ‘dhātā’ āditya: ‘te’ tava ‘garbhaṃ’ putrārthaṃ ‘dadhātu’ dhārayatu

5.2

sinīvālyādayo devatā: | pūrvā amāvaśyā sinīvālī sā prārthyate | he bhagavati ! ‘sinīvāli’ ! asyāṃ vadhvāṃ ‘garbhaṃ’ ‘dhehi’ bandhyatām apanaya | tathā he ‘sarasvati’ ! tvaṃ ‘garbhaṃ dhehi’ | kiñca he vadhu ! ‘te’ tava ‘aśvinau devau’ ‘garbham’ ‘ādhattāṃ’ kurutām | kimbhūtau ? ‘puṣkarasrajau’ padmamālinau

5.3

mitrāvaruṇādayo devatāḥ; puṃsavane viniyogaḥ| sāpekṣatvāt vākyasya yathā ityadhyāhāryam astu iti kriyāpadañca | tenāyamarthaḥ— yathā ‘pumāṃsau’ ‘mitrāvaruṇau’, āditya-pracetasau, yathā ca ‘aśvinau’ devavaidyau, yathā ca ‘pumān’ ‘agniḥ’, yathā ca pumān ‘vāyuḥ’, tathā ‘tava udare’ ayaṃ ‘garbhaḥ’ ‘pumān’ astu iti

5.10

sapta yajūṃṣi nyagrodhaśuṅgākrayaṇe viniyuktāni; somādayo devatāḥ | nigadānyetāni | he nyagrodhaśuṅge ! tvaṃ ‘yadi’ ‘saumī’ somadevatākā ‘asi’ tadā ‘somāya’ ‘rājñe’ ‘tvā’ tvāṃ ‘parikrīṇāmi’ | tathā ‘yadyasi vāruṇī’ ityādiṣu || 4—10

5.11

yajuridam oṣadhidevataṃ chedane viniyuktam | he ‘oṣadhayaḥ’ | yūyaṃ ‘sumanasaḥ’ prasannacetaso ‘bhūtvā’ ‘asyāṃ’ krotāyāṃ vaṭaśuṅgāyāṃ ‘vīryaṃ’ sāmarthyaṃ ‘samādhatta’ arpayata | yataḥ ‘idaṃ’ ‘karma’ puṃsavanalakṣaṇaṃ ‘kariṣyati’

5.12

anuṣṭubiyam ; nyagrodhaśuṅgārasasya dāne viniyogaḥ, agnyādayo devatāḥ | atrāpi yathā ityadhyāhāryam | he vadhu ! yathā ‘pumān agniḥ’ ‘pumān indraḥ’ ‘pumān devo bṛhaspatiḥ’, tathā tadrūpabuddhivibhavasadṛśaṃ ‘putraṃ’ ‘vindasva’ labhasva | kiñca ‘tam’ ‘anu’ tasya putrasya jātasya paścād anyo'pi ‘pumān’ putraḥ tava ‘jāyatām’ || 12¹

5.13

strī devatā, udumbaraphalayugalabandhane viniyogaḥ, chando'nuṣṭup | he kalyāṇi ! ‘ayaṃ vṛkṣaḥ’ udumbarākhyaḥ ‘ūrjāvataḥ’ ūrjāvān prabhūtaphalaḥ tathā praśastataraḥ yataḥ atastvam ‘ūrjeva’ udumbarova ‘phalinī’ putriṇī ‘bhava’ | kiñca he ‘vanaspate’ ! udumbara ! asyāṃ prastutāyāṃ striyāṃ tvayā ‘rayiḥ’ putradhanaṃ ‘sūyatāṃ’ prasūyatām | kimiva ? ‘parṇam’ iva | kiṃ kṛtvā² ? ‘nuttvā nuttvā’ prerya prerya “ṇuda preraṇe”³ | ūrjāvataḥ iti prathamārthe ṣaṣṭhī⁴ |

5.14

triṣṭubiyaṃ strīdaivatā sīmantonnayane viniyuktā | 'prajāpatiḥ' jagataḥ sraṣṭā 'yena' śareṇa vīratareṇa 'aditeḥ' devamātuḥ 'sīmānaṃ' sīmantaṃ 'nayati' nītavān | kimartham ? 'mahate' bṛhate 'saubhagāya' | 'tena' śareṇa 'ahaṃ' bharttā 'asyai' asyāḥ striyāḥ 'sīmānaṃ' sīmantaṃ 'nayāmi' karomi | 'prajāṃ' putrapautrādikāṃ 'jaradaṣṭiṃ' jarāparyantāṃ dīrghakālajīvinīṃ 'kṛṇomi' karomi | saubhagāya iti subhagamantra iti yuvādiṣu paṭhyate, tena aṇ | asyai iti "ṣaṣṭhyarthe caturthīti vācyam" ( vā0—pā0 2, 3, 62 ) iti caturthī

5.15

jagatoyaṃ rākādaivatā pūrṇitakuṇā sīmantonnayane viniyuktā | pūrvapaurṇamāsī anumatiḥ, uttarā tu 'rākā' ityucyate | tām 'ahaṃ' bharttā 'huve' hvayāmi | kimbhūtām ? 'suhavāṃ' śobhanāhvām | kayā huve ? 'suṣṭutī' śobhanayā stutyā | āhvānaprayojanamāha—'śṛṇotu' 'naḥ' asmākaṃ vacaḥ | kimbhūtā sā ? 'subhagā' śobhanapuṇyā | na kevalaṃ śṛṇotu api ca 'tmanā' ātmanā 'bodhatu' avadhārayatu | saiva
bhūyaḥ prārthyate—'ayaḥ' etat putrajananakarmma putrapautrādilakṣaṇaṃ 'sīvyatu' | kayā ? 'sūcyā' saṅghaṭanaśīlayā | kimbhūtyā ? 'acchidyamānayā' abhajyamānayā | kiñca 'vīraṃ' putraṃ 'dadātu' | kimbhūtam ? 'śatadāyamukhyaṃ' śatadāyavaḥ prabhūtadātāraḥ teṣu mukhyaṃ pradhānam | dāyurauṇādikaḥ | suṣṭuto iti “supāṃ suluka0” ( pā0 7,1,36 ) iti pūrvasavarṇaḥ | huve iti “bahulaṃ chandasi” ( pā0 6,1,34) iti samprasāraṇam | tvanā iti “mantreṣvāṅyāderātmanaḥ” ( pā0 6,4,141 ) ityākāralopaḥ | ayaḥ iti adaso dakārasya vyatyayena yakāraḥ

5.16

śalalyā sīmantonnayane viniyogaḥ | he 'rāke' ! 'yāḥ' 'te' tava 'sumatayaḥ' śobhanabuddhayaḥ | kimbhūtāḥ ? 'supèśasaḥ' surūpāḥ | kiñca 'yābhiḥ' tvaṃ 'dāśuṣe' yajamānāya 'vasūni' dhanāni 'dadāsi' | 'tābhiḥ' sumatibhiḥ upalakṣitā tvam 'adya' ahani 'naḥ' asmākam 'upa' samīpam 'āgahi' āgaccha | kimbhūtā ? 'sumanāḥ' prasannahṛdayā | kiṃ kurvāṇā ? he 'subhage' ! sarvalokavallabhe ! 'sahasrapoṣaṃ' bahujanapoṣakaṃ sutaṃ 'rarāṇā' dadānā | dāśuṣe iti “dāśvān sāhvān mīḍhvāṃśca” ( pā0 6,1,12 ) iti liṭi kvasau nipātyate, caturthyakavacane vasoḥ samprasāraṇam | upāgahi iti “bahulaṃ chandasi” ( pā0 2.4,73 ) iti śapo luk, “anudāttopadeśa0” ( pā0 6,4,37 ) ityādinā anunāsikalopaḥ, tasya “asiddhavadatrābhāt” ( pā0 6,4,22) ityasiddhatvād “ato heḥ” (pā0 6,4,105) iti heluk na bhavati | sahasrapoṣam iti karmaṇyaṇ | rarāṇa iti “rā dāne” ityasmāt parasya śapo “bahulaṃ chandasi” (pā0 2,4,76) iti śluḥ, “ślau” (pā0 6,1,10) iti dvirvacanaṃ, vyatyayenātmanepadaṃ śānac

5.17

yajuridaṃ strīdaivataṃ sthālīpākāvekṣaṇe viniyuktam | he kalyāṇi ! asmin sthālīpāke ātmasambandhitvena ‘prajāṃ’ putrapautrādikām, ‘paśūn’ go-mahiṣādikān, ‘saubhāgyaṃ’, ‘mahyaṃ’ mama ‘patyuḥ’ ‘dīrghāyuṣṭvaṃ’ bahukālajīvitvaṃ ‘kiṃ paśyasi’ ? evaṃ praśnapūrvamuktā sato uttaramāha— sarvaṃ bhavaduktaṃ paśyāmi iti | mahyam iti ṣaṣṭhyarthe caturthī

5.18

yajuridaṃ soṣyantīhome viniyuktaṃ saṃrādhanīdaivatam | ‘yā’² tava śubhe karmaṇi prastūyamāne ‘ahaṃ’ ‘vidharaṇī’ śubhaphalavighātakāriṇī ityevaṃ manyamānā ‘tiraścī’ vāñchitaphalavighnakarī ‘nipadyate’ sampadyate ‘ahaṃ’ ‘tāṃ tvā’ tvāṃ devatāṃ ‘yaje’ pūjayāmi | kayā ? ‘ghṛtasya dhārayā’ ājyāhutyā | kimbhūtāṃ tvām ? ‘saṃrādhanīṃ’ samyaksādhinīṃ prāṇinām iṣṭaphalasya | ‘saṃrādhanyai’ ‘devyai’ ‘deṣṭrai’ iṣṭaphaladātryai | ‘svāhā’ iti vākyaśeṣo “mantrānte svāhākāraḥ” iti paribhāṣitatvāt³ | tiraścīti
tiraḥ añcatoti kin “añcateścopasaṃkhyānam” ( vā0—pā0 4,1,6) iti ṅīp, “acaḥ” ( pā0 6,4,138 ) ityakāralopaḥ

5.19

anuṣṭubiyaṃ vipaściddevatā | ‘vipaścid’ devaviśeṣaḥ ; saḥ ‘pucchaṃ’ śiśnaṃ śiśūnām ‘abharat’ hṛtavān, ‘tat’ pucchaṃ ‘dhātā’ prajāpatiḥ vipaścitā hṛtaṃ ‘punaḥ āharat’ ānītavān yataḥ ataḥ he ‘vipaścit’ ! ‘tvaṃ’ ‘para’ ! śreṣṭha ! ‘ehi’ asmin karmaṇi sannihito bhava, yena ‘ayaṃ’ ‘pumān’ ‘janiṣyate’ utpatsyate | ‘asau nāma’ devadattābhidhāna ityarthaḥ | abharat iti “hṛgrahoḥ0” ( vā0–pā0 3,1,84 ) ityādinā hakārasya bhakāraḥ 1

5.20

yajuridam annadaivataṃ vrīhiyavacūrṇena kumārasya jihvāmārjane viniyuktam | he bālaka ! ‘idaṃ’ pratyakṣam ‘annam’, ‘iyam’ ‘ājñā’ prajñā ā samantāt samyakprakāreṇa 2 jñānahetutvāt, ‘idam’ ‘āyuḥ’ prāṇadhāraṇam, ‘idam’ ‘amṛtam’ anena vidhinā upayujyamānam amaraṇadharmi tattvaṃ 3 tava astu iti śeṣaḥ

5.21

anuṣṭubiyaṃ sarpiḥprāśane viniyuktā, mitrāvaruṇāgnyaśvino devatāḥ | he bālaka ! ‘medhāṃ’ pāṭhaśravaṇaviṣayāṃ śaktiṃ ‘te’ tava ‘mitrāvaruṇau’
‘devau’ ‘ādhattām’ | tathā ‘agniḥ’ ‘dadhātu’ | tathā ‘aśvinau’ | kimbhū tau ? ‘puṣkarasrajau’ padmamālināviva

5.22

gāyatroyam indradevatākā sarpiḥprāśane viniyuktā | ‘sadasaḥ’ sabhāyāḥ ‘patiṃ’ mukhyam ‘adbhutam’ āścaryyarūpaṃ ‘priyam indrasya’ indrasya vallabhaṃ ‘kāmyam’ abhīṣṭārthasampādakaṃ ‘medhāṃ saniṃ’ “dhīrdhāraṇāvatī medhā” tasyā dātāraṃ surācāryyam aham ‘ayāsiṣaṃ’ śaraṇatvena prāptavānasmi ; saḥ asmai kumārāya medhāṃ dadātu ityāśaṃsā vākyārthaḥ | sanim iti “chandasi vanasanarakṣimathām” ( pā0 3,2,27 ) iti in | ayāsiṣam iti yāterluṅi sip | medhāmiti vyatyayena ṣaṣṭhyāṃ dvitīyā

5.23

anuṣṭup cāndrī candradarśane viniyuktā | he candra ! ‘yat’ ‘te’ tava ‘antaḥ’ madhye ‘susīme’ atiśītale ‘prajāpatau’ prajānām ānandajanakatvena patyāviva svāminova ‘hitaṃ’ nihitam arpitaṃ ‘hṛdayam’ brahmasthānaṃ¹ ‘tat’ ‘brahma’ ātmā tatsthānatvāt ‘ahaṃ’ ‘veda’ jānāmi—tat ‘manye’ evameveti manye yasmāt tasmāt ‘pautraṃ’ putrasambandhi ‘aghaṃ’ vyasanam aniṣṭayoga-vyādhi-nāśādirūpam ahaṃ ‘mā nigāṃ’ na nigaccheyaṃ mā prāpnuyām iti yāvat | ayamarthaḥ—yasmāt ahaṃ brahmavit tasmāt mama aniṣṭasambandho na ghaṭeta² | nigām iti “iṇo gatau” māṅi luṅi “iṇo gā luṅi” (pā0 2,4,45) iti gādeśaḥ

5.24

anuṣṭubiyaṃ candradaivatā candradarśane viniyuktā | ‘yat’ ‘pṛthivyāḥ’ ‘anāmṛtam’ amṛtaṃ ‘divi’ dyuloke ‘candramasi’ ‘sthitam’ āśritaṃ tat ‘aham’ ‘amṛtasya’ ‘nāma’ ‘veda’ jānāmi yataḥ ataḥ ^1‘pautram agham’ ‘aham’ ‘mā ṛṣaṃ’ mā gamam | “ṛṣo gatau” māṅi luṅ, mip, chāndasatvāt cleraṅ^2 | aghaṃ ṛṣam iti chāndasatvāt acyapi ṛkāre anusvāraḥ

5.25

anuṣṭubiyaṃ varaprārthane viniyuktā ; indrāgnī devate| | he ‘indrāgnī’ ! yuvāṃ ‘me’ mama ‘prajāyai’ ‘śarma’ kalyāṇaṃ ‘yacchataṃ’ dattam | kimbhūtau yuvām ? ‘prajāpatī’ lokapālau | tathā śarma yacchataṃ ‘yathā’ ‘ayaṃ’ kumāraḥ ‘janitryāḥ’ ‘adhi’ utsaṅge sthito ‘na pramoyeta’ na hiṃsyeta | “mīṅa hiṃsāyām”

5.26

anuṣṭubiyaṃ candradaivatā varaprārthane viniyuktā | ‘yat’ ‘adaḥ’ etat ‘candramasi’ ‘kṛṣṇaṃ’ lāñchanaṃ ‘pṛthivyāḥ’ ‘hṛdayaṃ’ ‘śritam’ āśritam, ‘tat ahaṃ vidvān’ tat svarūpaṃ jānan ‘tat’ ca ‘paśyan’ dṛṣṭavān asmi yataḥ ataḥ ‘ahaṃ’ ‘pautram aghaṃ’ ‘mā rudaṃ’ mā rudyām

5.27

yajuridam ādityadevataṃ nāmakaraṇe viniyuktam | ‘asau’ āmantraṇe | he devadatta ! ‘ko'si’ kastvam asi ? iti svarūpapraśnaḥ | ‘katamo'si’ kiṃjātīyo'si ? iti jātipraśnaḥ | ‘eṣo'si’, iti pratyakṣanirdeśaḥ | ‘amṛto'si’ avināśī asi yataḥ atastvam ‘āhaspatyaṃ’ ‘māsaṃ’ sūryasya māsaṃ saṃkrānticihnitaṃ ‘praviśa’

5.28

āhaspatyamāsapraveśasya phalametat | ‘asau’ he devadatta ! ‘saḥ’ ‘ahaspatiḥ’ ‘tvā’ tvāṃ ‘ahne’ divasāya ‘paridadātu’ samarpayatu saṃvardhanāya yāvacchatāyuṣṭvam | māsasya viśeṣaṇabhūto'pi ahaspatireva prādhānyāt sa ityanena pratyavamṛśyate1

5.29

gāyatrīyam ādityadevatā puruṣādhipatyakāmasya catuṣpathe'nnāvādityābhimukhasyājyahome viniyuktā | ‘annaṃ’ ‘vai’ kila ‘ekacchandasyam’ ekaṃ pradhānaṃ 2trayyātmakatvenāmodādityarthaḥ ; ekacchandaḥ anna
bhavam ekacchandasyam | kiṃ tat ? 'annam' | 'hi' yataḥ 'ekaṃ' 'bhūtebhyaḥ' bhūtānāṃ tṛptyarthaṃ chandayati pravartate | ayamarthaḥ-yathā ādityasya raśmijālaṃ vṛṣṭyambhasā lokān chandayati āhlādayati, tathā annamapi mama ādityaprasādāt bahutaraṃ bhavatu, yena ahaṃ puruṣeṣu adhipatiḥ bhavānotyarthaḥ | ekacchandasyam iti “bhavecchandasi” (pā04,4,114) iti yat

5.30

yajuridaṃ virocanadaivatam | 'śroḥ' 'vai' kila 'eṣā' pratyakṣā | kiṃ ? 'yat satvānaḥ' ye īśvarāḥ teṣu madhye 'virocanaḥ' ādityaḥ 'mayi' 'sattvam' ādhipatyam 'avadadhātu' arpayatu | yadiāta “supāṃ suluk0” ( pā0 7,1,39 ) iti vibhaktilopaḥ | satvānaḥ iti sacchabdāt matvarthe “chandasovanipau vaktavyau” (vā0—pā0 5,2,122) iti vanip

5.31

bṛhatauyam annadevatā | 'annasya' 'ghṛtameva' 'rasaḥ' sāraḥ ; tathā ca “yad ghṛtaṃ tad bhojanam” iti janapravādaḥ | 'tejaḥ' 'sampat' ādhipatyaṃ tatkāmayamānaḥ ahaṃ ghṛtaṃ 'juhomi' svāhā

5.33

yajuṣo ime kṛtyavicchittikāmasya sāyaṃ prātaḥ kṣuttṛṣāhome viniyukte kṣutpipāsāaivate || 32-33

5.34

bṛhatauyam annapatidevatā annaprāśane viniyuktā | he 'annapate' sūrye ! "ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ" iti smṛteḥ | 'annasya' adanīyasya, 'anamīvasya' ārogyakarasya, 'śuṣmiṇaḥ' agnivṛddhikarasya 'ūrjaṃ' balaṃ dhehi | kiñca annasya 'pradātāraṃ' 'tārṣaḥ' tāraya | tathā 'naḥ' asmākaṃ 'dvipade' 'catuṣpade' ca 'śaṃ' sukhaṃ 'dhehi' | amīva iti roga ucyate | tārṣa iti "tṝ plavana-taraṇayoḥ" prārthanāyāṃ "liṅarthe leṭ" (pā0 3,4,7) sip, "leṭo'ḍāṭau" ( pā0 3,4,94 ) iti aṭ, "sibbahulaṃ leṭi" (pā0 3,1,34) iti sip, ṇilopaḥ āgamānityatvāleṭaḥ, 2 "itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu" ( pā0 3,4,97 ) itīkāralopaḥ, sakārasya rutva-yatva-yalopāḥ

5.35

anuṣṭubiyaṃ prājāpatyā mūrddhopagrahaṇajape viniyuktā | he putra ! yaḥ tvaṃ mama 'aṅgāt aṅgāt' śirogrīvādibhyaḥ 'saṃsravasi' saṃsruto'si, tathā 3 'hṛdayāt' sarvvāṅgebhyaḥ pradhānabhūtāt 'adhijāyase' utpanno'si | asya itthambhūtasya 'te' tava 'prāṇaṃ' vāyuṃ [ 'me' mama ] 'prāṇena' eva 'sandadhāmi' satatam avicchinnaṃ karomi | tatsandhānāt 'yāvadāyuṣaṃ' śatavarṣaparyyantaṃ 'jīva', "śatāyurvai puruṣaḥ" iti śruteḥ | yāvadāyuṣam "avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ" (pā0 5,4,107) iti ṭac

5.36

‘vedaḥ’ ‘vai’ kila ‘asi’ ‘putranāmā’ | vedādhyetari vedaśabdaprayogaḥ kaṭhaśākhādhyetari kaṭhaśabdavat

5.37

he ‘putra’! ‘aśmā’ pāṣāṇa iva dṛḍho nirvyādhiḥ ‘bhava’| ‘paraśuḥ’ kuṭhāra iva chedako ‘bhava’, na tu chedyaḥ| tathā ‘hiraṇyaṃ’ suvarṇaṃ ‘bhava’ ‘astṛtam’ anyaistāmrādibhiḥ apadravyaiḥ ācchāditaṃ yat na bhavati| ‘ātmā asi’ ahaṃsiva tvam| ato ‘mā mṛthāḥ’ na mriyasva

5.38

yajuridam| ‘asau’ he putra ! ‘tvā’ tvām ahaṃ pitā ‘paśūnāṃ’ gavāṃ ‘hiṃkāreṇa’ huṅkatena ‘abhijighrāmi’ mūrdhni cumbāmi| yathā gāvo vanādāgatāḥ svaputrakān ābhimukhyena jighranti tathā ahamapi tvām ||382

5.45

saptemāni yajūṃṣi cūḍākaraṇe viniyuktāni pratimantropāttamavitrādidevatākāni | he kumāra ! 'ayaṃ' nāpitaḥ 'savitā' devaḥ 'śuraḥ' 'āgāt' āgatavān | kimartham ? tvaccūr̤ākaraṇāya | āṅo vyavahitena sambandhaḥ ||36 he 'vāyo' ! tvamapi 'uṣṇena' 'udakena' gṛhītena kumāraśiraḥ plāvayitum 'edhi' āgaccha | "aḍḍitaśca" ( pā0 6,4,103 ) iti dhibhāvaḥ ||40 vāyunā ānītā yā 'āpaḥ' he kumāra ! tāḥ tvām 'undantu' kledayantu | "undī kledane" | kimartham ? 'jīvase' jīvanāya | jīvase iti “tumarthe senase” (pā0 3,4,6) ityādinā ase pratyayaḥ ||41 he kṣura ! tvaṃ 'viṣṇoḥ' 'daṃṣṭro'si' danto'si |42 he 'oṣadhe' ! darbha ! 'enaṃ' kumāraṃ 'trāyasva' rakṣa ||43 svadhitiḥ³ audumbaraḥ kṣuraḥ | he 'svadhite' ! 'enaṃ' kumāraṃ 'mā hiṃsīḥ' na hiṃsiṣyasi ||44 'yena' svadhitinā⁴ 'pūṣā' devaḥ 'bṛhaspateḥ vāyoḥ indrasya ca' 'avapat' bhadrākṛtavān muṇḍanaṃ kṛtavānityarthaḥ, 'tena' svadhitinā 'brahmaṇā'
brahmabhūtena ‘te’ tava ‘vapāmi’ bhadrākaromi | kimartham ? ‘jīvātave’ ; etadvyācaṣṭe—‘jīvanāya’ ; asyaivārthaḥ—‘dīrghāyuṣṭvāya’, ‘balāya’, ‘varcase’ tejovṛddhyartham

5.46

‘jamadagneḥ’ maharṣeḥ ‘kaśyapasya’ ‘agastyasya’ ‘devānāma’ indrādīnāṃ ‘yat’ ‘tryāyuṣaṃ’ trīṇi āyūṃṣi bāla-yuva-sthaviratvāni ‘tat’ ‘tryāyuṣaṃ’ he bhadraka ! ‘te astu’ tava bhavatu | tryāyuṣam iti “acaturā”di sūtreṇa (pā0 5,4,76) ac samāsāntaḥ

5.51

pañca yajūṃṣi upanayanahome viniyuktāni pratimantropāttāgnyādidevatākāni | upanīyamāno māṇavakaḥ agniṃ prārthayate—he ‘agne’ ! ‘vratapate’ ! śāstrīyasya niyamasya pālaka ! yat idaṃ ‘vratam’ upanayanākhyaṃ ‘cariṣyāmi’ anuṣṭhāsyāmi ‘tat’ vrataṃ ‘te’ tubhyaṃ ‘prabravīmi’ kathayāmi nivedayāmi iti yāvat | yena ‘tat’ vratam ahaṃ tvatprasādāt carituṃ sukhena ‘śakeyaṃ’ śaknomi | vratacaraṇasya phalamāha—‘tena’ upanayanavratena karaṇabhūtena aham ‘ṛddhyā’ samṛddhim adhyayanalakṣaṇāṃ prāpnuyām iti śeṣaḥ | tathā ‘aham’ ‘anṛtāt’ alīkavacanāt pṛthakbhūtvā ‘idaṃ’ vrataṃ ‘satyaṃ’ satyavacanasvarūpaṃ ‘samupaimi’ samyagupaimi | ayamarthaḥ—yo'haṃ prāgupanayanāt yatheṣṭācāra āsaṃ so'ham adhunā parityaktānṛtavādaḥ satyabhūtam idaṃ vrataṃ cariṣyāmi | śakeyam iti “liṅyāśiṣyaṅ” ( pā0 3,1,86 ) | ṛddhyā iti dvitīyārthe tṛtīyā | samupaimi vyavahitopasargasambandhaḥ ||47 ‘vratānāṃ’ yajñānāṃ ‘vratasya’ niyamasya ‘patiḥ’ indraḥ ||48—51

5.52

anuṣṭubiyaṃ māṇavakaṃ prekṣamāṇasya ācāryasya jape viniyuktā ; agnyādaya eva devatāḥ | he agnyādayaḥ ! yūyam enam upanīyamānaṃ 'sumatyai' śobhanamanuṣyaṃ 'prayuyotana' prakarṣeṇa miśrayata asmābhiḥ saha ityetat prārthyate | tathā prayuyotana yathā anena brahmacāriṇā 'āgantrā' āgamanaśīlena vayaṃ 'samaganmahi' saṅgacchemahi; kiñca 'ariṣṭāḥ' avighnāḥ 'sañcaremahi' anena brahmacāriṇā saha | tathā asmābhiḥ saha 'svasti' kalyāṇena ayaṃ brahmacāro 'sañcaratāt' 2 | samaganmahi iti "mantre ghasahrare"tyādinā ( pā02,4,80) clerluk, "mbośca” ( pā0 8,2,65) iti masya natvam | prayuyotana vyavahitopasargasambandhaḥ, “yu miśraṇe” loṭ, śapaḥ śluḥ, “taptanaptanathanāśca” ( pā0 7, 1, 45 ) iti madhyamapuruṣabahuvacanasya tanabādeśaḥ

5.53

yajuridam ācāryyadaivataṃ māṇavakavācane viniyuktam | he guro ! 'brahmacaryyaṃ' maithunanivṛttim aham 'āgām' āgatavān asmi ataḥ ataḥ 'mā' mām 'upanayasva'

5.55

ācāryaḥ pṛcchati - kināmā tvam asi | sa pṛṣṭaḥ san āha'asau nāmāsmi' devadattanāmāhamasmītyarthaḥ ||54-55

5.56

yajuridam ; upāttā eva devatāḥ savitraśvipūṣāṇaḥ, māṇavakahastagrahaṇe viniyogaḥ| he 'asau' devadatta ! 'te' tava 'hastaṃ' 'savituḥ' devasya 'prasave' abhyanujñāne sati 'aśvinoḥ' devavaidyayoḥ 'bāhubhyāṃ' 'pūṣṇaḥ' ca devasya 'hastābhyām' ahamācāryyaḥ pāṇinā 'gṛhṇāmi'
nābhyantako devate; nābhisparśane viniyuktaṃ yajuridam | he nābhe ! asya brahmacāriṇaḥ tvaṃ 'mā visrasaḥ'¹ mā visraṃsiṣyasi svasthānāt na
vicalityasi| yaḥ tvaṃ 'prāṇānāṃ' dehadhārakāṇāṃ 'granthiḥ' pratibandhaḥ 'asi' | he 'antaka' ! yama ! 'idam' asya brahmacāriṇaḥ śarīraṃ 'amuṃ' ca brahmacāriṇaṃ 'te' tava 'paridadāmi' samarpayāmi| tvayi samarpita eṣaḥ roga-jarā-maraṇādikaṃ na anuprāpnuyāt iti | visrasaḥ iti saṃserluṅ, puṣāditvāt aṅ ||59

5.57

yajuridaṃ gṛhītamāṇavakahastasya ācāryyasya jape viniyuktam ; agnyādaya eva devatāḥ| he brahmacārin ! yaḥ ayaṃ tava hasto mayā gṛhītaḥ taṃ pūrvam 'agniḥ' 'savitā' 'aryyamā' ca 'agrabhīt', ataḥ 'karmaṇā' guruśuśrūṣādinā 'mitraḥ' priyahitakārī mama 'tvam' 'asi' | 'agniḥ' ca bhagavān 'tava' guruḥ| mitraḥ iti liṅgavyatyayena puṃstvam

5.58

sūryyadaivataṃ yajuḥ āvartane viniyuktam | he 'asau' devadatta ! 'sūryyasya' 'āvṛtam' āvartanam 'anvāvarttasva' | ayamarthaḥ—yāvad bhānorāvartanaṃ tāvat tvamapi tiṣṭha

5.60

nābhyuparideśasparśane viniyuktam idaṃ yajuḥ vāyavyam | āhuriḥ² nāma vāyuḥ tasya āmantraṇam | he 'ahure' ! śeṣaṃ pūrvavat | ahure iti chāndasaṃ hrasvatvam
'ārād' dūrata eva 'anṛtāt' 'satya'-rūpaṃ vratam 'idaṃ' 'samupāgām' samupagatavān asmi ||86—60

5.61

hṛdayadeśasparśane viniyuktam āgneyaṃ yajuḥ | kṛśānuragniḥ, tasyānumantraṇam³ | he 'kṛśano' ! agne ! hrasvatvaṃ pūrvavat
yajuridam āgneyam udakāñjalityāge viniyuktam | 'ye' 'agnayaḥ' vakṣyamāṇāḥ 'apsu' 'antaḥ' madhye 'praviṣṭāḥ' | ke punaḥ te ? 'gohyaḥ', 'upagohyaḥ', 'manaukaḥ', 'manohāḥ', 'khalaḥ', 'virujaḥ', 'tanūdūṣiḥ', 'indriyahā'| 'tān' etān aṣṭau agnīn jaladūṣakān 'ati1sṛjāmi' tyajāmi

5.62

dakṣiṇaskandhasparśane viniyuktaṃ prājāpatyaṃ yajuḥ | he 'asau' ! brahmacārin ! 'prajāpataye' sraṣṭre 'tvā' tvāṃ 'paridadāmi'
ghorādayo devatāḥ | 'apāṃ' sambandhi 'yad' 'ghoraṃ' bhaumam, 'yat' ca 'krūraṃ' niṣṭhuram, 'yat' ca 'aśāntaṃ' rujākaram 'tat' 'ati1sṛjāmi'

5.63

savyena pāṇinā savyaskandhasparśane viniyuktaṃ sāvitraṃ yajuḥ
yajuridam rocanāgnidaivatam abhiṣeke viniyuktam | gohyādiṣu tyakteṣu ‘yaḥ’ anyaḥ ‘rocanākhyaḥ’ agniḥ dīptikaraḥ ‘tam’ aham ‘iha’ ‘gṛhṇāmi’ | tataḥ ‘tena’ rocanena jalāntarvartinā ‘ahaṃ’ ‘mām’ ātmānam ‘abhiṣiñcāmi’ |63 kimartham ?

5.64

brahmacārisambodhane viniyuktaṃ brahmacāridaivataṃ yajuḥ
‘rāyaspoṣaḥ’ dhanasamṛddhiḥ | ‘tviṣṭiḥ’ dīptiḥ | ‘apacitiḥ’ pūjāprāptiḥ

5.65

ṣaḍṛṣkā mahāpaṃktiriyam ; aśvinau devate | aśvinau devavaidyau sambhūya karmaṇām adhiṣṭhātārau brahmacāriṇā saṃstūya prārthyete | he ‘aśvinā’ ! aśvinau ! ‘yena’ karmaṇā yuvām apuṣyākhyāṃ ‘striyam’ ‘akṣṇutaṃ’ hiṃsitavantau, ‘yena’ ca ‘surāṃ’ madirām ‘apāmṛśataṃ’¹ khaṇḍitavantau, ‘yena’ ‘akṣān’ pāśakān apāmṛśataṃ¹, ‘ye ca’ yena ca imāṃ ‘mahīṃ’ mahatīm ‘pṛthivīm’ ‘abhyaṣiñcatam’ abhiṣiktavantau śasyaprarohaṇadvāreṇa saṃvardhitavantau, evambhūtaṃ ‘yat’ ‘vāṃ’ yuvayoḥ ‘yaśaḥ’
śobhanaṃ karma 'tena' 'mām' 'abhiṣiñcatam', yathā yuvābhyām aham abhiṣiktaḥ kṛtakṛtyo bhavāmi | aśvinā iti “supāṃ suluka” (pā0 7,1,36) ityādinā prathamādvivacanasyālādeśaḥ | ye cemām ityatra ye iti “iyāḍiyājīkārāṇāmupasaṃkhyānam” (vā0-pā0 7,1,36) itīkāre kṛte ād guṇaḥ

5.68

praiṣye viniyuktaṃ yajuḥ | he brahmacārin ! agnau 'samidham' kāṣṭham 'ādhehi' agnikāryaṃ kuru | 'apaḥ'2 'aśāna' prāgbhojanāt mantravajjalaṃ bhakṣaya | 'karma' guruśuśrūṣādilakṣaṇam 'kuru' | tathā 'divā' divase 'mā svāpsīḥ' na svapihi | evamuktaḥ prativakti brahmacārī oṃ bār̤hamiti3 ||65-68

5.69

triṣṭubiyaṃ mekhalādevatā mekhalāparidhāpane viniyuktā | brahmacārī brūte ! 'iyaṃ' pratyakṣā 'mekhalā' mauñjī 'naḥ' asmān 'āgāt' | kiṃ kurvāṇā ? 'duruktāt' asambaddhapralāpāditaḥ 'bādhamānā' nivārayantī, 'varṇaṃ' brāhmaṇādikaṃ 'pavitram' api 'punatī' pāvayantī| tathā ca smṛtiḥ —"māturyadagre jananaṃ dvitīyaṃ mauñjībandhanam ” iti | punaḥ kiṃ kurvatī ? 'prāṇasya apānasya' ca vāyoḥ 'balaṃ' vīryyam 'āharantī' ānayantī |
prāṇāpānayorupādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham | tathā ‘svasā’ bhaginauva | “parārthe prayujyamānāḥ śabdāḥ sādṛśyaṃ gamayanti” | ‘devī’ pūjyā | ‘subhagā’ sarvalokakāmyā | prāṇāpānābhyām iti ṣaṣṭhyarthe caturthī
mantracatuṣṭayam ādityadaivatam upasthāne viniyuktam; trīṇi yajūṃṣi, śeṣānuṣṭup | paramaiśvaryayogāt 'indraḥ' ādityaḥ 'udyan' udayamānaḥ 'marudbhiḥ' devaiḥ saha 'asthāt' sthitavān | kimbhūtaiḥ ? 'bhrājabhṛṣṭibhiḥ' bhrājyate iti bhrājā bharjanaṃ, bhṛṣṭiḥ dīptiḥ, bhrājā bhṛṣṭiḥ yeṣāṃ te tathoktāḥ taiḥ, atiśayadīpyamānairityarthaḥ | na kevalaṃ marudbhiḥ asthāt 'prātaryāvānaḥ' devaviśeṣāḥ taiśca saha 'asthāt' | kiñca tvaṃ ‘daśasaniḥ asi’, daśānāṃ saṃvibhaktā asi| ataḥ ‘mā’ māmapi ‘daśasaniṃ’ kuru| ahaṃ ‘tvā’ tvām ‘āviśāmi’ arthitvena upagacchāmi| ataḥ tvamapi ‘mā’ mām ‘āviśa’ abhimataphaladānena abhimukho bhava| prātaryāvabhiḥ iti “yā prāpaṇe” “āto maninkanibvanipaśca” (pā0 3,2,74) iti vanip| daśasaniḥ iti “vana sana sambhaktau” “chandasi vanasanarakṣimathām” ( pā0 3,2,27) iti in| āviśāmi iti āviśa iti vyavahitopasargasambandhaḥ ||66 ‘sāntapanāḥ’ devaviśeṣāḥ| “bahulaṃ chandasi” ( pā0 7,1,10 ) iti bhisa ais na bhavati ||67 ‘sāyaṃyāvānaḥ’ devaviśeṣāḥ ||68 he sūrya! tvaṃ ‘me’ mama ‘pāpmānam’ aniṣṭam ‘avajahi’| yaḥ ‘tvaṃ’ trailokya-‘cakṣuḥ’ ‘asi’ tathā lokasyāpi ‘cakṣuḥ’ darśanaśaktiḥ tvam ‘asi’| kiñca ‘somaḥ’ brāhmaṇānām oṣadhīnāñca rājā ‘tvā’ tvām ‘avatu’ āpyāyayatu devānām annaṃ candra iti kṛtvā| evambhūtāya ‘te’ tubhyaṃ ‘namaḥ’ ‘astu’| ‘mā’ māṃ ‘mā hiṃsīḥ’| cakṣuṣṭam iti “yuṣmattattatakṣuṣvantaḥpādam” ( pā0 8,3,103 ) iti ṣatvam, ṣṭutvam| avajahi vyavahitopasargasambandhaḥ

5.70

he ‘bhadre’ ! śobhane ! ‘mekhale’ ! yā tvaṃ brahmacārisambandhinaḥ ‘ṛtasya’ satyasya ‘goptrī’ pālayitrī, ‘tapaso’ brahmacaryasya ‘parasvī’ sarvasvabhūtā, ‘ghnatī rakṣaḥ’ rakṣāṃsi vināśayantī, ‘arātīḥ’ śatrūn ‘sahamānā’ abhibhavantī | ‘sā’ evambhūtā tvaṃ ‘mā’ māṃ ‘samantaṃ’ samantāt ‘abhiparyehi’ ābhimukhyena sarvata āgaccha veṣṭaya ityarthaḥ | yathā ‘te’ tava ‘dharttāraḥ’ vayaṃ kenacit ‘mā riṣāma’ mā hiṃsiṣmahi | arātīḥ iti vyatyayena śasaḥ sthāne jas, “vā cchandasi” ( pā0 6,1,106 ) iti pūrvasavarṇaḥ

5.71

gāyatrīyaṃ savitṛdevatā ; ṛṣiviśvāmitraḥ, jape viniyogaḥ | ‘tat’ adhyayanaṃ bhagavataḥ ‘savituḥ’ ‘devasya’ dānādiguṇayuktasya ‘vareṇyaṃ’ varaṇīyaṃ ‘bhargaḥ’ bhajanīyaṃ satritrāpi sevyaṃ ‘dhīmahi’ cintayāmaḥ | saḥ kimbhūtaḥ savitā ? ‘yaḥ’ ‘naḥ’ asmākaṃ ‘dhiyaḥ’ buddhīḥ jñānādhyayanadānahomeṣu ‘pracodayāt’ pravarttayet | udite hi bhagavati sakalābhyudayalakṣaṇāni kāryāṇi pravarttante | bhargaḥ iti bhṛjidhātoḥ karmmaṇi ghañ, vyatyayena puṃstvaprathamaikavacane | dhīmahi iti dadhāteḥ dhāraṇārthasya liṅ, “bahulaṃ chandasi” ( pā0 2,4,76 ) iti śapo luk, “ghumāsthāgāpā” ( pā0 6,4,66 ) ityādi sūtreṇetvam | pracodayāt iti “cuda saṃcodane” curādiḥ leṭ, tip, āṭ, śap, “itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu” ( pā0 3,4,97 ) itīkāralopaḥ

5.72

gāyatryuṣṇiganuṣṭubhaśchandāṃsi, agni-vāyu-sūryā devatāḥ, jape viniyogaḥ² | 'bhūḥ' pṛthivī | 'bhuvaḥ' antarikṣam | 'svaḥ' dyauḥ | 'oṃ' ātmā | trailokyātmanaḥ pratipadyasva iti

5.73

paṅktiriyaṃ daṇḍārpaṇe viniyuktā ; daṇḍāgnīdevate | daṇḍaṃ gṛhṇan brahmacārī tam agniñca prārthayate |—śobhanaṃ śravo yaśo yasya sa suśravāḥ, śṛṇoteḥ karmaṇi “sarvadhātubhyo'sun” ( u0 4,88 ), chāndasaḥ sakāralopaḥ | he 'suśrava' ! śobhanakīrte ! 'yathā' 'tvaṃ' vedadhāraṇārthajñānādinā loke 'suśravāḥ' prakhyātayaśāḥ evaṃ mām api 'suśravasaṃ' kuru | yadyapi acetane daṇḍe vedadhāraṇādikaṃ na sambhavati tathāpi adhiṣṭhātṛdevatābhiprāyeṇa abhidhīyate | evam agniṃ prārthayate—he 'agne' ! 'suśrava' ! punarāmantraṇena daṇḍād agneḥ suśravasvātiśayaḥ khyāpyate | 'yathā' 'tvaṃ' 'deveṣu' madhye 'suśravāḥ' 'evaṃ' manuṣyeṣu 'ahaṃ' 'suśravāḥ' 'bhūyāsam'

5.74

yajuridam āgneyaṃ samidādhāne viniyuktam | brahmacārī brūte— 'aham agnaye samidham' 'āhārṣam'2 āhṛtavān | kimbhūtāya ? 'bṛhate' mahate, 'jātavedase' jātaprajñānāya | he 'agne' ! 'yathā tvam' anayā 'samidhā' 'samidhyasi' dīpyase | 'evam' anena prakāreṇa 'aham' 'āyuṣā' 'medhayā' buddhyā 'varcasā' tejasā 'prajayā' putrapautrādirūpayā 'paśubhiḥ' gavādibhiḥ 'brahmavarcasena' brāhmaṇatejasā 'dhanena' vittena 'annādyena' vrīhiyavādinā 'samedhiṣīya' vṛddhimāpnuyām | samidhyasi iti karmaṇi3 laṭ, yak, vyatyayena parasmaipadam, “aniditām0” ( pā0 6,4,24 ) ityanunāsikalopaḥ

5.75

he gaṇḍūṣarūpa jala ! 'amṛtasya' pañcayajñāvaśiṣṭasya annasya 'upastaraṇam' śayyeva tvam 'asi'

5.80

nigadā ete | pañca amo vāyavaḥ śārīrāḥ ||76—80

5.81

‘apidhānam’ āvaraṇam ācchādanamiti yāvat

5.85

śobhanaṃ samyakphalanāvāptyā iṣṭaṃ¹ yāgaṃ karotīti ‘sviṣṭakṛt’¹ ||82—85

5.100

triṣṭubiyam; śunaḥśepa ṛṣiḥ, varuṇo devatā, mekhalāmocane viniyogaḥ| anayā triṣṭubhā śunaḥśepa ṛṣiḥ tribhiḥ pāśairbaddhaḥ tadvimokṣāya varuṇaṃ prārthayāmāsa|—he ‘varuṇa’! ‘asmat’-sakāśāt
'uttamam' kaṇṭhāvasthitaṃ 'pāśam' bandhanam 'ucchrathāya' ūrdhvam uttānaya | 'adhamaṃ' pādāvasthitam 'avaśrathāya' adhastāt avatāraya | 'madhyamaṃ' kaṭideśāvasthitaṃ 'viśrathāya' tatrasthameva śithilīkuru | atha pāśāvamocanānantaraṃ śunaḥśepena varuṇaḥ prārthyate—he 'āditya' ! aditiputra varuṇa ! 'atha' pāśamocanānantaraṃ 'tava' 'vrate' paricaryālakṣaṇe 'vayam' 'anāgasaḥ' anaparādhāḥ santaḥ 'syāma' bhavema | na kevalaṃ tava, 'aditaye' aditeśca tvanmātuḥ | śrathāya iti śrathnāterloṭ sip, “chandasi śāyajapi” (pā0 3,1,84) iti śāyac | ut ava vi ityete vyavahitāḥ | ādityeti “dityādityāditya0” (pā0 4,1,85) iti ṇyaḥ

5.101

śrīdaivataṃ sragbandhane viniyuktaṃ yajuḥ | he māle ! yā tvaṃ 'śrīḥ' lakṣmīḥ 'asi', sā 'mayi' 'ramasva' avasthānaṃ kuru

5.102

upānaddevaṃtaṃ yajuḥ tatparidhāne viniyuktam | he upānahau ! yato yuvāṃ 'netre' nayanaśaktiprade 'sthaḥ' bhavathaḥ, ataḥ 'mām' 'nayatam' iṣṭaprāptaye deśāntaraṃ prāpayatam

5.103

daṇḍagrahaṇe viniyuktaṃ daṇḍadaivatam idaṃ yajuḥ | he daṇḍa ! yataḥ tvaṃ 'gandharvaḥ' ādityaḥ 'asi', rakṣaṇakartā vā asi, tataḥ 'mā' mām 'upāva' samīpe rakṣa | “ava rakṣaṇe” vyavahitopasargasambandhaḥ

5.104

yajuridam ācāryyapariṣadorvvīkṣaṇe viniyuktam; tau eva devate| he ācāryya pariṣadsameta ! ‘vaḥ’ yuṣmākaṃ ‘cakṣuṣaḥ priyaḥ’ ahaṃ ‘bhūyāsam’ | ka iva ? ‘yakṣamiva’, yathā yakṣaḥ darśanīyatayā sarvvalokasya vallabhaḥ, tathā ahamapi yuṣmaccakṣuṣām ityarthaḥ | yakṣam iti liṅgavyatyayena napuṃsakatvam | cakṣuṣaḥ iti jāttāvekavacanam

5.105

anuṣṭubiyaṃ jihvādaivatā mukhavāyusparśana viniyuktā | snātakena jihvā prārthyate |—he ‘jihve’ ! ‘iha’ prastute karmmaṇi ‘adya’ tvaṃ ‘mā vihvala’ mā cariṣyasi | ‘u’-śabdaḥ pādapūraṇe | ‘mā’ māṃ ‘cāru’ śobhanaṃ yathā syāt tathā ‘vācam’ ‘vādaya’ | yataḥ tvaṃ ‘oṣṭhāpidhānā’ oṣṭhau apidhānam āvaraṇaṃ yasyāḥ sā | tathā ‘nakulo’ cañcalasvabhāvā | tathā ‘dantaparimitaḥ paviḥ’ dantāvaraṇo¹ vajra iva tvam

5.106

triṣṭubiyaṃ rathadaivatā rathārohaṇe viniyuktā | rathaḥ prārthyate |—vanaspativikāratvād vanaspatiśabdena ratha eva ucyate | he ‘vanaspate’ ! ratha ! tvaṃ ‘vīḍvaṅgaḥ’ vibhrani dṛḍhāni mahābhārasahāni aṅgāni cakra-
kūbaraprabhṛtīni yasya saḥ tathā ‘bhūyāḥ’ | ‘asmatsakhā’ asmākaṃ mitrarūpo bhūyāḥ | tathā ‘prataraṇaḥ’ prakarṣeṇa tarāṇi durgāṇi yena sa tathā | tathā ‘suvīraḥ’ susārathiḥ | tathā ‘gobhiḥ’ vṛṣabhaiḥ ‘sannaḍaḥ asi’ saṃyuktaḥ asi | yataḥ tvam evambhūtaḥ ataḥ asmān api ‘vīḍayasva’ sudṛḍhāvayavān kuru | kiñca ‘te’ tava ‘āsthātā’ āroḍhā ‘jetvāni’ jetavyāni dviṣadvandāni ‘jayatu’ | vīḍuṅgaḥ iti viḍuśabdasya chāndasaṃ dīrghatvam | evaṃ vīḍayasva ityatra | jetvāni iti “ji jaye” “kṛtyārthe tavai-ken-kenya-tvanaḥ” ( pā0 3,4,14 ) iti tvan pratyayaḥ¹

5.107

triṣṭubiyam; vaśiṣṭha ṛṣiḥ; vāstoṣpatīyā navagṛhapraveśe caruhome viniyuktā | he ‘vāstoṣpate’ ! indra ! tvaṃ ‘asmān pratijānīhi’ juhvataḥ asmān avabudhyasva | tathā sati tvam ‘anamīvaḥ’ ārogyakaraḥ, ‘suveśaḥ’ śobhanapraveśaḥ ‘bhava’ ‘naḥ’ asmākam | kiñca ‘yat’ ‘te’ tava ‘mahe’ utsave pūjādikaṃ kurmaḥ ‘tat’ ‘naḥ’ asmākaṃ ‘pratijuṣasva’ pratīccha | evañca prītaḥ tvaṃ ‘naḥ’ asmākaṃ sambandhine ‘dvipade’ ‘catuṣpade’ ca ‘śaṃ’ kalyāṇarūpo bhava | amīvaḥ iti roga ucyate | bhavā iti “dvyaco'tastiṅaḥ” ( pā0 6,3,135 ) iti dīrghaḥ
gāyatrītrayamidaṃ pāyasacaruhome viniyuktam | śāntikarmaṇi ( 2, 26-28 ) vyākhyātam || 108-110 iti bhaṭṭa-śrīguṇaviṣṇukkṛte chāndogyamantrabhāṣye caturthaṃ khaṇḍam |

Linked texts (1)