<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Rigvedabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana) › 2

# Rigvedabrahmana 2

Ṛgvedabrāhmaṇa 2

- **Language:** Sanskrit

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.1)

iti prathamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
gharmo vā eṣa pravṛjyate yadagnihotraṃ tadasau vai gharmo yo 'sau  
tapatyetameva tatprīṇāti sa vai sāyaṃ ca prātaśca juhotyagnaye sāyaṃ sūryāya  
prātaḥ sauryaṃ vā ahrarāgneyī rātrirmukhata eva tadahorātre prīṇāti  
payasā juhuyādeṣa ha vai sarvāsāmoṣadhīnāṃ raso yatpayaḥ sarvaireva tadrasairaprīṇatprīṇāti tadu vā ājyaṃrdaśanastvaiva juhuyātsarvaṃ vā idamagnerannaṃ.  
svenaiva tadannenāgnīnprīṇātīti gārhapatye 'dhiśrityāhavanīye juhuyāccaṣaṇo vai gārhapatya āhavana āhavanīyastasmādgārhapatye 'dhiśrityāhavanīye  
juhuyād dvyantānaṅgārānkarotīmāveva tallokau vitārayati tasmādbhīmau  
lokau saha santau nānevātha yadadhiśrityāvadyotayati¹ śrapayatyevainattadatha yadapaḥ pratyānayatyāpaḥ kṛtsnāni ha vai sarvāṇi havīṃṣi bhavanti  
haviṣa eva kṛtsnatāyā atha yatpunaravadyotayatya'pa eva tacchṛpayati  
trirupasādmudgagghomīyamudvāsayati traividhyāya trivṛddhi devakarmānucchindanniva² harettathā ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyathopaveṣeṇa daddiṇato 'ṅgārānupaspṛśati namo devebhya iti na hi namaskāramati devāḥ  
supratyūḍhānaṅgārāmpratyūhettathā hāsya nāntamacāriṇī cana naśyati caturunnayeccatuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyai pañcakṛtva unnayetpāṅkto vai  
yajño yajñasyaivāptyai

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.2)

upasado 'gnihotre veditavyā unnīyottareṇa gārhapatyamupasādayati  
tadimaṃ lokamāpnotyāhavanīye hoṣyanddhitīyaṃ tadantarikṣalokamāpnoti  
hutvā tṛtīyaṃ tadamuṃ lokamāpnoti pālāśīṃ samidhamabhyādadhāti somo  
vai palāśaḥ sā prathamā somāhutiḥ prādeśamātrī bhavati prādeśamātraṃ  
hīma ātmano 'bhi³ prāṇā dvyaṅgulaṃ samidho 'tihṛtyānudṛbhannivvābhijuhoti dvyaṅgule vā idaṃ mukhasyānnaṃ dhīyate dhūmāyantyāṃ grāmakāmasya  
juhuyājjvalantyāṃ brahmavarcasakāmasyāṅgāreṣu paśukāmasyābhādhāyeti kheva  
sthitamatra hyevaite sarve kāmā upāpyanta ityubhe āhutī hutvā japati  
yā yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā me samṛdhyatāmiti yā vai yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā yajamānasya bhavatyuttarāvatīrāhutīrjuhuyāduttarottareṇa  
eva tatsvargām̐llokānāpnoti sruco bughnenāṅgārānupaspṛśati svarga eva  
talloke yajamānaṃ dadhāti dvirudīcīṃ srucamudyacchati rudrameva tatsvāyāṃ  
diśi prītvāvasṛjati tasmādbhūyamānasyottarato na tiṣṭhennedetasyāghalasya  
devasya pariprādhai 'sānīti tāsuttarataḥ sāyamapamārṣṭi pratīcīmādityaṃ  
tadsaṃ nayati dakṣiṇata ūrdhvā prātarādityaṃ tadunnayati yatpūrvamupamārṣṭi  
tatkūrce nilimpatyoṣadhīstena prīṇāti yaddvitīyaṃ taddakṣiṇena kūrcamuttānaṃ  
pāṇiṃ nidadhāti pitṝṃstena prīṇātyatha yaddbhiḥ pradeśinyā prāśnāti  
garbhānnūpūrveṇa prīṇāti tasmādanaśnanto garbhāḥ prāṇanti vayāṃsyuttareṇa tasmādvayāṃsi baṅga kiṃca kiṃcidiva bhakṣayanti śvetamiva prasnāpayantya1tha  
yatsrucā bhakṣayati bhūtaṃ ca tena bhavyaṃ ca prīṇātyatha yatsrucaṃ nirleḍhi  
sarpadevajanāṃstena prīṇātyatha yatsrucaṃ mārjayate rakṣodevajanāṃstena prīṇātyatha yatprāgudīcīra2pa utsiñcati gandharvāpsarasastena prīṇātyatha yatprāgudīcīṃ 3 srucamuddiśati rudrameva tatsvāyāṃ diśi dadhātyevamagnihotreṇa  
sarvāṇi bhūtāni prīṇāti

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.3)

āhavanīya eva juhuyāditi haika āhuḥ sarveṣu tveva juhuyādgomāya hyeta ādhīyante catasro gārhapatye catasro 'nvāhāryapacane dve  
āhavanīye tā daśa saṃpadyante daśadaśinī virāṭ śrīrvirāḍannādyaṃ  
śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai sa ya evaṃ virāṭsaṃpannamagnihotraṃ juhoti sarvānkāmānāpnoti

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.4)

atha yaddhutvāgnīnupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate yadvaiva  
vatsaṃ spṛśati tasmādvātsapraṃ tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā bhavantyatha yadapa ācamya vrataṃ visṛjate 'psveva tadvrataṃ dadhāti tā asya  
vrataṃ gopāyantyā punahoṃmāt

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.5)

atha yatpravatsyaṃśca proṣivāṃścāgnīnupatiṣṭhate 'bhivādo haiṣa devatāyai  
yadutkāśaṃ bhavatyatho 'gnibhya evaitadātmānaṃ paridadāti ye cainamanvañco  
bhavanti

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.6)

atha yadarakhyoragnīntsamārohayate devaratho vā araṇī devaratha evaināṃstatsamārohayate sa etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ  
samaśnute yadveva punaḥ punarnirmanthyate teno haivāsya punarādheyamupāptaṃ  
bhavati

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.7)

ye vai kecānandā anne pāne mithune rājyā eva te saṃtatā avyavacchinnāḥ kriyante teṣāṃ rātriḥ kārotaro ya u vai kecānandā annādeva te sarve jāyante te devā abruvankathaṃ nvimānvayamānandānasmādṛśasyaiva pratigṛhṇīyāmeti te 'pāmūrdhvaṃ rasamudauhaṃstā oṣadhayaśca vanaspatayaśca samabhavannoṣadhīnāṃ ca vanaspatīnāṃ cordhvaṃ rasamudauhaṃstatphalamabhavatphalasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadannamabhavadannasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadreto 'bhavadretasa ūrdhvaṃ rasamudauhansa puruṣo 'bhavatso 'yaṃ puruṣo ya̍tprāṇiti  
vāpāniti vā na tatprāṇena nāpānenāheti prāṇiṣaṃ vāpāniṣaṃ veti  
vācaiva tadāha tatprāṇāpānau vācamapīto vāṅmayau bhavato 'tha yaccakṣuṣā  
paśyati na taccakṣuṣāhetyadrākṣamiti vācaiva tadāha taccakṣurvācamapyeti  
vāṅmayaṃ bhavatyatha yacchrotreṇa śṛṇoti na tacchrotreṇāhetyaśrauṣamiti vācaiva tadāha tacchrotraṃ vācamapyeti vāṅmayaṃ bhavatyatha yanmanasā saṃkalpayate  
na tanmanasāheti samacīklṛpamiti vācaiva tadāha tanmano vācamapyeti  
vāṅmayaṃ bhavatyatha yadaṅgaiḥ suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vā spṛśati na tadaṅgairāheti suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vāsprākṣamiti vācaiva tadāha tatsarva  
ātmā vācamapyeti vāṅmayo bhavati tadetadṛcābhyuditaṃ nendrādṛte pavate  
dhāma kiṃcaneti vāgvā indro na hyṛte vācaḥ pavate dhāma kiṃcana sa  
vai sāyaṃ juhoti

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.8)

agnirjyotirjyotiragniriti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa  
satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati satyamayā u  
devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyañjatasyāhutiṃ pratigṛhṇanti  
rātryā u śīrṣṇansatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata ūrdhvaṃ mṛṣā  
vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati rātryā u hi śīrṣantasatyaṃ vadatyatha  
prātarjuhoti sūryo jyotirjyotiḥ sūrya iti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati  
satyamayā u devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyakṛtasyāhutiṃ pratigṛhṇantyahra u śīrṣantasatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata  
ūrdhvaṃ mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavatyahna u hi śīrṣantasatyaṃ vadati  
sa vā eṣo 'gnirudyatyāditya ātmānaṃ juhotyasāvastaṃ¹ yantsāye 'gnāvātmānaṃ juhoti rātrirevāhnijuhotyaho rātryāṃ prāṇa evāpāne juhotyapānaḥ prāṇe tāni vā etāni ṣaḍ juhvatyanyonya ātmānaṃ yo ha vā  
etāni ṣaḍ juhvati vedājuhvata evāsya hutaṃ bhavati juhvata evāsya  
dvirhutaṃ bhavati ya evaṃ veda sa yadiha vā api suriśāde²vaṃvidvānagnihotraṃ juhoti prati haivāsyaite āhutī devā gṛhṇanti yasyo ha vā  
api devāḥ sakṛdaśnanti tata eva so 'mṛtaḥ satyamayo ha vā amṛtamayaḥ saṃbhavati ya evaṃ veda tadyathā ha vai śraddhādevasya satyavādinastapasvino hutaṃ bhavatyevaṃ haivāsya hutaṃ bhavati ya evaṃ vidvānagnihotraṃ  
juhoti tasmādevaṃvidagnihotraṃ juhuyāditi

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.9)

udite hotavyā3manudita iti mīmāṃsante sa ya udite juhoti  
pravasata evaitanmahate devāyātithyaṃ karotyatha yo 'nudite juhoti saṃnihitāyaivaitanmahate devāyātithyaṃ karoti tasmādanudite hotavyaṃ tadvāpi  
vṛṣaśuṣmo vātāvataḥ³ pūrveṣāmeko jīrṇiḥ śayāno rātryāmevobhe āhutī hūyamāne dṛṣṭvovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rātryāṃ hīti  
sa hovāca vaktāsmo nveva yamamuṃ lokaṃ paretya pitṛbhyo 'tho enaṃ na⁴  
śraddhātāro yaddevaitadubhayedyuragnihotramahūyatānyedyurvā tadetarhi hūyate rātryāmevetyetadeva kumārī gandharvagṛhītovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rājyāṃ hīti 1 sā hovāca saṃdhau juhuyātsamudro ha vā eṣa  
sarvaharo yadahorātre tasya haite gādhe tīrthe yatsaṃdhye 2 tadyathā gādhābhyāṃ tīrthābhyāṃ samudramatīyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho devasenā ha vā  
eṣādhvagā haniṣyantī 3 yadahorātre tasyā haite pakṣasī yatsaṃdhye 2 tadyathā pakṣābhyāṃ kṣipramadhvānamanviyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho mṛtyorha vā  
etau brājabāhū yadahorātre tadyathā brājabaṅgbhyāṃ parijighṛkṣīṣyannantareṇātimucyeta tādṛktadyatsaṃdhau juhoti tadu ha smāha kauṣītakiḥ sāyamastamite purā tamasastasminkāle juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya  
svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute prātaḥ purodayādapahate tamasi tasminkāle  
juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute 'tho yo  
'to 'nyathāgnihotraṃ juhoti śyāmaśabalau hāsyāgnihotraṃ vikhidato 4  
'harvai śabalo rātriḥ śyāmaḥ sa yo mahārātre juhoti śyāmo hāsyāgnihotraṃ vikhidaty 5tha yo mahāhre juhoti śabalo hāsyāgnihotraṃ vikhidati 5 tadvai khalu yadaiva kadācana juhuyāddhutasamṛddhimevopāsīteti jñuta·samṛddhimevopāsīteti

## Linked texts (4)

- [Kauṣītakibrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.kausitaki.2.1.19) — Kauṣītaki, Sanskrit
- [Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.gopatha*gaastra.1.3.12_12) — Sanskrit
- [Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedasankhayaniyabrahmana.2.1) — Sanskrit
- [Śrautakośa](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.srautakosa.1.p127) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2) · Pramāṇa
