<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › Rigvedabrahmana

# Rigvedabrahmana (Ṛgvedabrāhmaṇa)

ऋग्वेदब्राह्मण

Unidentified (may be Kauṣītaki).

- **Language:** Sanskrit
- **Date:** 1000–400 BCE
- **Extent:** 281 passages, 23,972 words
- **Text:** partly digitised
- **Source:** archiveorg · kaushitaki\_brahmanm; ed. B. Lindner; 1887 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

## Contents

- [1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1) — 5 parts
- [2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2) — 9 parts
- [3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3) — 9 parts
- [4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4) — 14 parts
- [5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5) — 10 parts
- [6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6) — 15 parts
- [7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7) — 10 parts
- [8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.8) — 9 parts
- [9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.9) — 6 parts
- [10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.10) — 6 parts
- [11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.11) — 8 parts
- [12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.12) — 8 parts
- [13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.13) — 9 parts
- [14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.14) — 5 parts
- [15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.15) — 5 parts
- [16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.16) — 11 parts
- [17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.17) — 9 parts
- [18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.18) — 14 parts
- [19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.19) — 10 parts
- [20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.20) — 2 parts
- [21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.21) — 8 parts
- [22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.22) — 4 parts
- [23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.23) — 5 parts
- [24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.24) — 8 parts
- [25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.25) — 9 parts
- [26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.26) — 15 parts
- [27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.27) — 17 parts
- [28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.28) — 7 parts
- [29](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.29) — 10 parts
- [30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.30) — 8 parts
- [31](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.31) — 11 parts

## Text

### [1.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1.1)

asminvai loka ubhaye devamanuṣyā āsuste devāḥ svargaṃ lokaṃ  
yanto 'gnimūcustvaṃ no 'sya lokasyādhyakṣa edhīti tānagniruvācātha yaddbo  
'haṃ ghorasaṃsparśatamo 'syanapacāyitāro manuṣyāḥ kathaṃ vastaddbhaviṣyati  
yanmanuṣyeṣviti te devā ūcustasya vai te vayaṃ ghorāstanūrvinidhāsyāmo  
'tha yaiva te śivā śagmyā yajñiyā tanūstayeha manuṣyebhyo bhaviṣyasīti  
tasyāpsu pavamānāmadadhurvāyau pāvakāmāditye śucimatha yaivāsya śivā  
śagmyā yajñiyā tanūrāsīttayeha manuṣyebhyo 'tapadetā vā agnestanūstadyadetā devatā yajatyagniḥ sāṅgaḥ satanūḥ prīto bhavati tā vai tisro  
bhavanti trayo vā ime lokā imāneva tallokānāmāpnoti paurṇamāsaṃ  
prathamāyai tantraṃ bhavatyāmāvāsyaṃ dvitīyāyai tena hāsya darśapūrṇamāsāvanvārabdhau bhavata īlitavatyau havyavāḍūtyau prathamāyai saṃyājye tatsaṃyājẏārūpaṃ dvyagnī dvitīyāyai dvau hyagnī yajati saptadaśasāmidhenīkā tṛtīyā saptadaśasāmidhenīkā vā iṣṭipaśubandhāstadiṣṭipaśubandhānāpnoti  
sadvantāvājyabhāgau bhavato 'sānīti vā agnī'nādhatte syāmiti kāmayate sa yadiha vā api straiṣā vīra iva sannagnīnādhatte kṣipra eva  
saṃbhavati kṣipre bhogyatāmaśnute yaḥ sadvantau kurute virājau saṃyājye śrīrvirāḍannādyaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai tā vai gāyatryo bhavanti  
gāyatro vā agnirġāyatacchandāḥ svenaiva tacchandasāgnīnādhatte tā vā  
upāṃśu bhavanti retaḥsiktirvā agnyādheyamupāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhai dvādaśa dadyāddvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyā aśvaṃ trayodaśaṃ dadāti  
yastrayodaśo māsastasyāptyai

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1.2)

devāmurā vā eṣu¹ lokeṣu saṃyattā āsaṃstebhyo 'gnirapākrāmatsa  
ṛtūṃnprāviśatte devā hatvāsurānvijityāgnimanvaicchaṃstaṃ yamaśca varuṇaścānvapaśyatāṃ tamupāmantrayanta tamajñapayaṃstasmai varamadaduḥ sa haitaṃ varaṃ vavre  
prayājānme anuyājāṃśca kevalānghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmiti tasmādāṅgirāgneyāḥ prayājānuyājā āgneyamājyamiti tato vai devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya dveṣyo ya evaṃ veda

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1.3)

tadāhuḥ kasminnṛtau punarādadhīteti varṣāsviti haika āhurvarṣāsu  
vai sarve kāmāḥ sarveṣāmeva kāmānāmāptyai madhyāvarṣe punarvasū nakṣatramudīkṣya  
punarādadhīta punarmā vasu vittamupanamatvityatho punaḥkāmasyopāptyai tadvai  
na tasminkāle pūrvapakṣe punarvasubhyāṃ saṃpadyate yaivaiṣāṣāḍhyā upariṣṭādamāvāsyā bhavati tasyāṃ punarādadhīta sā punarvasubhyāṃ saṃpadyata upāpto  
'māvāsyāyāṃ kāmo bhavatyupāpto varṣāsūpāntaḥ punarvasvostasmāttasyāṃ punarādadhīta pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto vai  
yajño yajñasyaivāptyai

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1.4)

vibhaktibhiḥ prayājānuyājānyajatyṛtavo vai prayājānuyājā ṛtubhya  
enaṃ tatsamāharatyagna āyāhi vītaye 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe 'gnināgniḥ  
samidhyate 'gnirbṛtrāṇi jaṅghanadagne stomaṃ manāmahe 'gnā yo martyo duva  
ityetāsāmṛcāṃ pratīkāni vibhaktayastā vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava  
ṛtubhya evainaṃ tatpunaḥ samāharatīti yathāyathamuktamau prayājānuyājau  
tathā hāsya prayājānuyājebhyo 'nitaṃ bhavati vārtraghnaḥ pūrva ājyabhāgaḥ  
pāpmana eva vadhāyātho hāsya paurṇamāsāttantrādanitaṃ bhavatyagniṃ stomena  
bodhayetyagnaye buddhimate pūrvaṃ kuryāditi haika āhuḥ svapitīva vā etasyāgniyoṃ 'gnimudvāsayate tadevainaṃ tatpunaḥ prabodhayatīti vārtraghnastveva  
sthito 'gna āyūm̐ṣi pavasa ityuttarasya puronuvākyā pavasa iti tatsaumyaṃ  
rūpaṃ kevalāgneyo hi yajñakratustadyatpavamānasya kīrtayati tathā hāsya  
saumyādājyabhāgādanitaṃ bhavati padapaṅktayo yājyānuvākyāḥ pañcapadā  
paṅktiḥ pāṅkto vai yajño yajñasyaivāptyai

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.1.5)

vyatiṣaktā bhavanti vyatiṣaktā iva vā ime prāṇā ātmānaṃ bhuñjantīti sā sarvaiva sasāmidhenīkopāṃśu bhavatyā pūrvābhyāmanuyājābhyāmājyato vibhaktayo 'nuprotā bhavantyatho sarve vai kāmā vibhaktiṣu tasmādupāṃśu bhavanti sarveṣāmeva kāmānāmāptyā uccaistvevottamanānuyājena  
yajatyuccaiḥ sūktavākaśaṃyorvākāvāha tadyathāvidmityāvirnaṣṭaṃ kuryādevaṃ tadāviṣkāmānkarotyāpamiti cayamu haika upāṃśu kurvanti vibhaktīruttaramājyabhāgaṃ havirityetāvadyāgantu bhavatīti sā vā upāṃśu niruktā  
bhavati dvayaṃ vā agne rūpaṃ niruktaṃ cāniruktaṃ ca tadevāṃsya tenāpnoti  
sarvāgneyaṃ haike kurvanti na tathā kuryāttasyai punarutyūto jaratsaṃvāyaḥ  
punaḥsaṃskṛtaḥ kadrayo 'naḍvāhiraṇyaṃ vā dakṣiṇā punaḥkarma hyetadādityā  
dvitīyā pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhityai eva pratiṣṭhityai eva

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.1)

iti prathamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
gharmo vā eṣa pravṛjyate yadagnihotraṃ tadasau vai gharmo yo 'sau  
tapatyetameva tatprīṇāti sa vai sāyaṃ ca prātaśca juhotyagnaye sāyaṃ sūryāya  
prātaḥ sauryaṃ vā ahrarāgneyī rātrirmukhata eva tadahorātre prīṇāti  
payasā juhuyādeṣa ha vai sarvāsāmoṣadhīnāṃ raso yatpayaḥ sarvaireva tadrasairaprīṇatprīṇāti tadu vā ājyaṃrdaśanastvaiva juhuyātsarvaṃ vā idamagnerannaṃ.  
svenaiva tadannenāgnīnprīṇātīti gārhapatye 'dhiśrityāhavanīye juhuyāccaṣaṇo vai gārhapatya āhavana āhavanīyastasmādgārhapatye 'dhiśrityāhavanīye  
juhuyād dvyantānaṅgārānkarotīmāveva tallokau vitārayati tasmādbhīmau  
lokau saha santau nānevātha yadadhiśrityāvadyotayati¹ śrapayatyevainattadatha yadapaḥ pratyānayatyāpaḥ kṛtsnāni ha vai sarvāṇi havīṃṣi bhavanti  
haviṣa eva kṛtsnatāyā atha yatpunaravadyotayatya'pa eva tacchṛpayati  
trirupasādmudgagghomīyamudvāsayati traividhyāya trivṛddhi devakarmānucchindanniva² harettathā ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyathopaveṣeṇa daddiṇato 'ṅgārānupaspṛśati namo devebhya iti na hi namaskāramati devāḥ  
supratyūḍhānaṅgārāmpratyūhettathā hāsya nāntamacāriṇī cana naśyati caturunnayeccatuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyai pañcakṛtva unnayetpāṅkto vai  
yajño yajñasyaivāptyai

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.2)

upasado 'gnihotre veditavyā unnīyottareṇa gārhapatyamupasādayati  
tadimaṃ lokamāpnotyāhavanīye hoṣyanddhitīyaṃ tadantarikṣalokamāpnoti  
hutvā tṛtīyaṃ tadamuṃ lokamāpnoti pālāśīṃ samidhamabhyādadhāti somo  
vai palāśaḥ sā prathamā somāhutiḥ prādeśamātrī bhavati prādeśamātraṃ  
hīma ātmano 'bhi³ prāṇā dvyaṅgulaṃ samidho 'tihṛtyānudṛbhannivvābhijuhoti dvyaṅgule vā idaṃ mukhasyānnaṃ dhīyate dhūmāyantyāṃ grāmakāmasya  
juhuyājjvalantyāṃ brahmavarcasakāmasyāṅgāreṣu paśukāmasyābhādhāyeti kheva  
sthitamatra hyevaite sarve kāmā upāpyanta ityubhe āhutī hutvā japati  
yā yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā me samṛdhyatāmiti yā vai yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā yajamānasya bhavatyuttarāvatīrāhutīrjuhuyāduttarottareṇa  
eva tatsvargām̐llokānāpnoti sruco bughnenāṅgārānupaspṛśati svarga eva  
talloke yajamānaṃ dadhāti dvirudīcīṃ srucamudyacchati rudrameva tatsvāyāṃ  
diśi prītvāvasṛjati tasmādbhūyamānasyottarato na tiṣṭhennedetasyāghalasya  
devasya pariprādhai 'sānīti tāsuttarataḥ sāyamapamārṣṭi pratīcīmādityaṃ  
tadsaṃ nayati dakṣiṇata ūrdhvā prātarādityaṃ tadunnayati yatpūrvamupamārṣṭi  
tatkūrce nilimpatyoṣadhīstena prīṇāti yaddvitīyaṃ taddakṣiṇena kūrcamuttānaṃ  
pāṇiṃ nidadhāti pitṝṃstena prīṇātyatha yaddbhiḥ pradeśinyā prāśnāti  
garbhānnūpūrveṇa prīṇāti tasmādanaśnanto garbhāḥ prāṇanti vayāṃsyuttareṇa tasmādvayāṃsi baṅga kiṃca kiṃcidiva bhakṣayanti śvetamiva prasnāpayantya1tha  
yatsrucā bhakṣayati bhūtaṃ ca tena bhavyaṃ ca prīṇātyatha yatsrucaṃ nirleḍhi  
sarpadevajanāṃstena prīṇātyatha yatsrucaṃ mārjayate rakṣodevajanāṃstena prīṇātyatha yatprāgudīcīra2pa utsiñcati gandharvāpsarasastena prīṇātyatha yatprāgudīcīṃ 3 srucamuddiśati rudrameva tatsvāyāṃ diśi dadhātyevamagnihotreṇa  
sarvāṇi bhūtāni prīṇāti

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.3)

āhavanīya eva juhuyāditi haika āhuḥ sarveṣu tveva juhuyādgomāya hyeta ādhīyante catasro gārhapatye catasro 'nvāhāryapacane dve  
āhavanīye tā daśa saṃpadyante daśadaśinī virāṭ śrīrvirāḍannādyaṃ  
śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai sa ya evaṃ virāṭsaṃpannamagnihotraṃ juhoti sarvānkāmānāpnoti

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.4)

atha yaddhutvāgnīnupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate yadvaiva  
vatsaṃ spṛśati tasmādvātsapraṃ tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā bhavantyatha yadapa ācamya vrataṃ visṛjate 'psveva tadvrataṃ dadhāti tā asya  
vrataṃ gopāyantyā punahoṃmāt

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.5)

atha yatpravatsyaṃśca proṣivāṃścāgnīnupatiṣṭhate 'bhivādo haiṣa devatāyai  
yadutkāśaṃ bhavatyatho 'gnibhya evaitadātmānaṃ paridadāti ye cainamanvañco  
bhavanti

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.6)

atha yadarakhyoragnīntsamārohayate devaratho vā araṇī devaratha evaināṃstatsamārohayate sa etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ  
samaśnute yadveva punaḥ punarnirmanthyate teno haivāsya punarādheyamupāptaṃ  
bhavati

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.7)

ye vai kecānandā anne pāne mithune rājyā eva te saṃtatā avyavacchinnāḥ kriyante teṣāṃ rātriḥ kārotaro ya u vai kecānandā annādeva te sarve jāyante te devā abruvankathaṃ nvimānvayamānandānasmādṛśasyaiva pratigṛhṇīyāmeti te 'pāmūrdhvaṃ rasamudauhaṃstā oṣadhayaśca vanaspatayaśca samabhavannoṣadhīnāṃ ca vanaspatīnāṃ cordhvaṃ rasamudauhaṃstatphalamabhavatphalasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadannamabhavadannasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadreto 'bhavadretasa ūrdhvaṃ rasamudauhansa puruṣo 'bhavatso 'yaṃ puruṣo ya̍tprāṇiti  
vāpāniti vā na tatprāṇena nāpānenāheti prāṇiṣaṃ vāpāniṣaṃ veti  
vācaiva tadāha tatprāṇāpānau vācamapīto vāṅmayau bhavato 'tha yaccakṣuṣā  
paśyati na taccakṣuṣāhetyadrākṣamiti vācaiva tadāha taccakṣurvācamapyeti  
vāṅmayaṃ bhavatyatha yacchrotreṇa śṛṇoti na tacchrotreṇāhetyaśrauṣamiti vācaiva tadāha tacchrotraṃ vācamapyeti vāṅmayaṃ bhavatyatha yanmanasā saṃkalpayate  
na tanmanasāheti samacīklṛpamiti vācaiva tadāha tanmano vācamapyeti  
vāṅmayaṃ bhavatyatha yadaṅgaiḥ suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vā spṛśati na tadaṅgairāheti suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vāsprākṣamiti vācaiva tadāha tatsarva  
ātmā vācamapyeti vāṅmayo bhavati tadetadṛcābhyuditaṃ nendrādṛte pavate  
dhāma kiṃcaneti vāgvā indro na hyṛte vācaḥ pavate dhāma kiṃcana sa  
vai sāyaṃ juhoti

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.8)

agnirjyotirjyotiragniriti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa  
satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati satyamayā u  
devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyañjatasyāhutiṃ pratigṛhṇanti  
rātryā u śīrṣṇansatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata ūrdhvaṃ mṛṣā  
vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati rātryā u hi śīrṣantasatyaṃ vadatyatha  
prātarjuhoti sūryo jyotirjyotiḥ sūrya iti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati  
satyamayā u devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyakṛtasyāhutiṃ pratigṛhṇantyahra u śīrṣantasatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata  
ūrdhvaṃ mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavatyahna u hi śīrṣantasatyaṃ vadati  
sa vā eṣo 'gnirudyatyāditya ātmānaṃ juhotyasāvastaṃ¹ yantsāye 'gnāvātmānaṃ juhoti rātrirevāhnijuhotyaho rātryāṃ prāṇa evāpāne juhotyapānaḥ prāṇe tāni vā etāni ṣaḍ juhvatyanyonya ātmānaṃ yo ha vā  
etāni ṣaḍ juhvati vedājuhvata evāsya hutaṃ bhavati juhvata evāsya  
dvirhutaṃ bhavati ya evaṃ veda sa yadiha vā api suriśāde²vaṃvidvānagnihotraṃ juhoti prati haivāsyaite āhutī devā gṛhṇanti yasyo ha vā  
api devāḥ sakṛdaśnanti tata eva so 'mṛtaḥ satyamayo ha vā amṛtamayaḥ saṃbhavati ya evaṃ veda tadyathā ha vai śraddhādevasya satyavādinastapasvino hutaṃ bhavatyevaṃ haivāsya hutaṃ bhavati ya evaṃ vidvānagnihotraṃ  
juhoti tasmādevaṃvidagnihotraṃ juhuyāditi

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.2.9)

udite hotavyā3manudita iti mīmāṃsante sa ya udite juhoti  
pravasata evaitanmahate devāyātithyaṃ karotyatha yo 'nudite juhoti saṃnihitāyaivaitanmahate devāyātithyaṃ karoti tasmādanudite hotavyaṃ tadvāpi  
vṛṣaśuṣmo vātāvataḥ³ pūrveṣāmeko jīrṇiḥ śayāno rātryāmevobhe āhutī hūyamāne dṛṣṭvovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rātryāṃ hīti  
sa hovāca vaktāsmo nveva yamamuṃ lokaṃ paretya pitṛbhyo 'tho enaṃ na⁴  
śraddhātāro yaddevaitadubhayedyuragnihotramahūyatānyedyurvā tadetarhi hūyate rātryāmevetyetadeva kumārī gandharvagṛhītovāca rātryāmevobhe āhutī juhvatīti rājyāṃ hīti 1 sā hovāca saṃdhau juhuyātsamudro ha vā eṣa  
sarvaharo yadahorātre tasya haite gādhe tīrthe yatsaṃdhye 2 tadyathā gādhābhyāṃ tīrthābhyāṃ samudramatīyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho devasenā ha vā  
eṣādhvagā haniṣyantī 3 yadahorātre tasyā haite pakṣasī yatsaṃdhye 2 tadyathā pakṣābhyāṃ kṣipramadhvānamanviyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho mṛtyorha vā  
etau brājabāhū yadahorātre tadyathā brājabaṅgbhyāṃ parijighṛkṣīṣyannantareṇātimucyeta tādṛktadyatsaṃdhau juhoti tadu ha smāha kauṣītakiḥ sāyamastamite purā tamasastasminkāle juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya  
svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute prātaḥ purodayādapahate tamasi tasminkāle  
juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute 'tho yo  
'to 'nyathāgnihotraṃ juhoti śyāmaśabalau hāsyāgnihotraṃ vikhidato 4  
'harvai śabalo rātriḥ śyāmaḥ sa yo mahārātre juhoti śyāmo hāsyāgnihotraṃ vikhidaty 5tha yo mahāhre juhoti śabalo hāsyāgnihotraṃ vikhidati 5 tadvai khalu yadaiva kadācana juhuyāddhutasamṛddhimevopāsīteti jñuta·samṛddhimevopāsīteti

### [3.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.1)

iti dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
yaddarśapūrṇamāsayorupavasati na ha vā avratasya devā haviraśnanti  
tasmādupavasanyuta me devā haviraśnīśuriti pūrvāṃ paurṇamāsīmupavasediti  
paiṅgyamuttarāmiti kauṣītakaṃ yāṃ paryastamayamutsrpediti sā sthitiruttarāṃ  
paurṇamāsīmupavasedanirjñāya purastādamāvāsyāyāṃ candramasaṃ yadupavasati  
tena pūrvāṃ prīṇāti yadyajate tenottarāmuttarāmupavaseduttarāsu ha vai  
samudro vijate somamanu daivatametadvai devasatyaṃ yaccandramāstasmāduttarāmupavaset

### [3.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.2)

atha yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati svastyayanameva tatkurute hiṃkṛtya sāmidhenīranvāha vajro vai hiṃkāro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti trihiṃkaroti trivṛdvai vajro vajrameva tadabhisaṃpādayetyetena  
vai devāstrivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna  
etenaiva trivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudata ekādaśa  
sāmidhenīranvāhaikādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭubha indrastadubhāvindrāgnī āpnoti triḥ prathamayā triruttamayā pañcadaśa saṃpadyante pañcadaśa vai pūrvapakṣāparapakṣayorahāni tatsāmidhenībhiḥ pūrvapakṣāparapakṣāvāpnotyatho vajro  
vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti  
yadveva triḥ prathamāṃ triruttamāṃ yajñasyaiva tadbarsau¹ nahyati kṣeme 'visraṃsāya tāsāṃ vai trīṇi ṣaṣṭiśatānyakṣarāṇāṃ bhavanti trīṇi vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhvāṃ tatsāmidhenībhiḥ saṃvatsarasyāhānyāpnoti tā  
vai gāyatryo bhavanti gāyatro vā agnirmāyatracchandāḥ svenaiva tacchandasāgniṃ stautyabhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā  
uttamāyai tṛtīye vacane praṇavena nigadamupasaṃdadhātyagne mahām̐ asi brāhmaṇa bhāratetyagnirvai bharataḥ sa vai devebhyo havyaṃ bharatyatha yadyajamānasyārṣeyamāha na ha vā anārṣeyasya devā haviraśnanti tasmādasyārṣeyamāhāthaitaṃ pañcadaśapadaṃ nigadamupasaṃdadhātyeṣa ha vai sāmidhenīnāṃ nivitsaptātpañcadaśapado bhavati pañcadaśa hi sāmidhenyaḥ sa vā acchandaskṛto  
bhavati dvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ chandaskṛtaṃ cācchandaskṛtaṃ ca tena sarveṇāgniṃ  
stavānīti tasya sapta padāni samasyāvasyetsapta vai chandāṃsi sarveṣāmeva  
cchandasāmāptyā atha catvāryatha catvāri catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva  
sarvasyāptyai

### [3.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.3)

atha yadvāvayāhaṃ devatā āvāhayati nānā hyāmyo havīṃṣi gṛhītāni bhavantyatha yadagnimagnināvāhayatyeṣā ha vā agneryajñiyā tanūryāsya  
havyavāṭ sā vā asau yadado 'muṣyādityasyopariṣṭādbhava'bhāti jyotiriva tasmātpuruṣaṃ puruṣaṃ pratyādityastadyadāhāgnimagna āvaheti tāmāvahetyeva tadāhātha yaddevām̐ ājyapām̐ āvāhayati prayājānuyājāṃstadāvāhayatyatha yadagniṃ hotrāyāvāhayati sviṣṭakṛtaṃ tadāvāhayatyatha yatsvaṃ  
mahimānamāvāhayati vāyuṃ tadāvāhayati vāyurvā agneḥ svo mahimā  
tena hi saṃpāya mahimānaṃ gacchati yadvaiva vācānvāha vācā yajati  
teno haivāsya svo mahimeṣṭo bhavatyā ca vaha jātavedaḥ suyajā ca yajetyāvaha ca jātavedo devāntsuyajā ca devatā yajetyevainaṃ tadāhātha  
yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati vajro vai sāmidhenyastamevaitacchamayati  
purastāccopariṣṭāccātha yatsrugādāpanena sucāvādāpayati devarathameva  
tadyunakti devebhyo haviḥ pradāsyanta etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ  
samaśnute

### [3.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.4)

prayājānyajatyṛtavo vai prayājā ṛtūneva tatprīṇāti te vai pañca  
bhavanti tairryatkiṃca pañcavidhamadhidaivatamadhyātmaṃ tatsarvamāpnoti samidho  
yajati vasantameva vasante vā idaṃ sarvaṃ samidhyate tanūnapātaṃ yajati  
grīṣmameva grīṣmo hi tanvaṃ tapatīḍo yajati varṣā eva varṣābhirhīḍitamannādyamuttiṣṭhati barhiryajati śaradameva śaradi hi barhiṣṭhā oṣadhayo  
bhavanti svāhākṛtimannaṃ yajati hemantameva hemante vā idaṃ sarvaṃ svāhākṛtaṃ tadāṅkaya̍tpañca prayājāḥ ṣaḍṛtavaḥ kkaitaṃ ṣaṣṭhamamṛtuṃ yajatīti yadeva  
caturthe prayāje samānayati tadenamitareṣvanuvibhajatyatha yaduttame prayāje  
devatāḥ samāvapati prayājabhāja evaināṃstatkaroti tadyathāgniḥ sarveṣu haviḥṣu bhāgī bhavatyevaṃ tadagnerbhāge devatā bhāginīḥ karoti nātrāgniṃ  
hotrādityāha paśavo vai prayājā rudraḥ sviṣṭakṛnnedrudreṇa yajamānasya  
paśūnsajānīti¹ svāhā devā ājyapā juṣāṇā agna ājyasya vyantviti  
haika āhurna tathā kuryādardhaṃ ha vai yajñasyājyamardhaṃ haviḥ sa yaddhānyataradbrūyādardhaṃ ha vai yajñasya samiṣṭaṃ syādardhamasamiṣṭaṃ tasmātsvāhā devā  
ājyapā juṣāṇā agna ājyasya haviṣo vyantvityeva brūyāt

### [3.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.5)

atha yatpaurṇamāsyāṃ vārtraghnāvājyabhāgau bhavataḥ paurṇamāsena vā  
indro vṛtramahannatha yadamāvāsyāyāṃ vṛdhanvantau kṣayaṃ vā atra candro  
gacchati tamevaitadāpyāyayati taṃ vardhayati tau vai juṣāṇayājyau bhavataḥ  
samāna²haviṣau hi prayājairbhavato 'tho brahma vai juṣāṇo brahmauva taddevebhyo haviḥ prayacchati tau vai trivṛtau bhavato yeyajāmaho nigado  
vaṣaṭkāraścaturvā ājyabhāgau trivṛdvai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitamiti tau  
na paśau na some karoti paśunā vai cakṣuṣmānadhvaro neccaturakṣaṃ bībhatsamadhvaraṃ karavāṇītyatha yadāvatyo hūtavatyaḥ puronuvākyā bhavanti pravatyaḥ  
prattavatyo yājyā klṛptaiva taddevebhyo haviḥ prayacchati tā vai gāyatrītriṣṭubho bhavanti brahma vai gāyatrī kṣatraṃ triṣṭubbrahmakṣatrābhyāmeva taddevebhyo  
haviḥ prayacchatyatho etāvānvai chandaso vikāraḥ sarveṇaiva tacchandaso  
vikāreṇa devebhyo haviḥ prayacchatyṛgante vaṣaṭkaroti tathā hāsya sarvā  
yājyā rūpavatyo bhavanti ṣaḍiti vaṣaṭkaroti ṣaḍvā ṛtava ṛtūneva  
tatprīṇāti bārhatarathantaraṃ vaṣaṭkuryātpurastāddīrghamupariṣṭāddhrasvaṃ yaddhrasvaṃ  
tadrathantaraṃ yaddīrghaṃ tadbṛhadatho iyaṃ vai rathantaramasau bṛhadanayoreva tatpratitiṣṭhatyatho etāvānvai vāco vikāraḥ sarveṇaiva tadvāco vikāreṇa  
devebhyo haviḥ prayacchati bhūrbhuva iti purastādyeyajāmahasya japatyojaḥ  
sahaḥ saha ojaḥ svarityupariṣṭādvaṣaṭkārasya vajro vai vaṣaṭkārastamevaitacchamayati purastāccopariṣṭāccātho ete eva vaṣaṭkārasya priyatame tanū yadaujaśca sahaśca tābhyāmevainaṃ tacchamayati

### [3.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.6)

atha yadagniṃ prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata  
eva taddevānprīṇātyatha yatpaurṇamāsyāmagnīṣomau yajatyagnīṣomau vā  
antarvṛtra āstāṃ tāvindro nāśaknodabhi vajraṃ prahartuṃ tābhyāmetaṃ bhāgamakalpayatpaurṇamāsaṃ tau vā upāṃśu niruktau bhavato 'jāmitāyai yadupāṃśu  
yajati tena somaṃ prīṇāti yanniruktaṃ tenāgnimatha yadamāvāsyāyāmindrāgnī yajati pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhātyā evātha yatsaṃnayannamāvāsyāyāmindraṃ yajatyetajjyotirvā amāvāsyā na hyatra candro dṛśyate 'tha  
yadasaṃnayanpuroḍāśāvantareṇopāṃśvājyasya yajatyajāmitāyā atha yatsaṃnayantsāṃnāyyāntereṇopāṃśvājyasya yajati tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yadagniṃ  
sviṣṭakṛtamantato yajatyeṣa ha vai devebhyo haviḥ prayacchati yo vā annaṃ  
vibhajatyantataḥ sa bhajate 'tho rudro vai sviṣṭakṛdanta¹bhāgyāvā eṣa  
tasmādenamantato yajati tasya sa²cchandasau yājyānuvākye nigado  
vyaiti tenājāmi bhavati vaṣaṭkṛtyāpa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ  
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate

### [3.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.7)

atha yatpradeśinyāmiḍāyāḥ pūrvamañjanamadharauṣṭhe nilimpatyuttaramuttarauṣṭhe 'yaṃ vai loko 'dharauṣṭho 'sau loka uttarauṣṭho 'tha yadoṣṭhāvantareṇa tadidamantarikṣaṃ tadyatprāśnātīmāneva tallokānanusaṃtanvanprīṇātyatha  
yadiḍāmupahvayate sarveṣveva tadbhūteṣūpahavamicchate 'tho annaṃ vā iḍānnameva  
tadātmandhatte 'tho paśavo vā iḍā paśūnāmevāptyai tasyāṃ caturavāniti catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyā atha yadiḍāmupahvayāvaghrāti paśavo vā iḍā paśūneva tadātmandhatte 'tha yadadhvaryurbarhiṣadaṃ puroḍāśaṃ karoti pitṝneva tatprīṇātyatha yajjapenottareḍāṃ prāśnāti brahma vai japo brahmaṇaivaināṃ tacchamayatyatha yatpavitravati mārjayante  
śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadanvāhāryamāharantyetaddakṣiṇau vai darśapūrṇamāsau tasmādanvāhāryamāharantyatha  
yatsamidhamanumantrayata idhmasya vā eṣaikātiśiṣṭā bhavati tasmādenāmanustauti

### [3.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.8)

atha yattrīnanuyājānyajati trayo vā ime lokā imāneva tallokānāmāpnotyatha yatsarvamuttamamāha pratiṣṭhā vai sviṣṭakṛtpratiṣṭhityā evātha  
yatsūktavākamāha pratiṣṭhā vai sūktavākaḥ pratiṣṭhityā evātha yaddyāvāpṛthivyoḥ kīrtayati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā evāgniridaṃ  
havirajuṣateti haika āṅgarna tathā kuryādabhyāvartate hāsya devatā punaryajña  
iti manvānā punarme haviḥ pradāsyatīti sā yajamānasyāśiṣo nivartayati tasmāddhavirajuṣata havirajuṣatetyeva brūyādatho yā evaitatpurastāddevatā yajati tābhirevaitadantaḥ pratitiṣṭhatyatha yatsūktavāke yajamānasya  
nāma gṛhṇātyeṣa ha vai daiva ātmā yajamānasya yamṛtvijaḥ saṃskurvanti  
tasmādasya nāma gṛhṇātyatra hi jāyata uccairgṛhṇīyādyadyapyācāryaḥ syāttathā  
ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyatha pañcāśiṣo vadatīḍāyāṃ tisrastā  
aṣṭāvetābhirvai devāḥ sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamāna etābhireva sarvā aṣṭīraśnute 'tha barhiṣi prāñcamañjaliṃ nidhāya japati nama  
upeti na hi namaskāramati devā atha yacchaṃyorvākamāha pratiṣṭhā vai  
śaṃyorvākaḥ pratiṣṭhityā evātho śaṃyurha vai bārhaspatyaḥ sarvānyajñāñchamayāṃ  
cakāra tasmācchaṃyorvākamāhātha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ  
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate

### [3.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.3.9)

atha yadgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti gārhapatyabhājo vai patnya āhavanīyabhāgyajamānastasmādgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti te vai catvāro bhavantyācaturaṃ vai dvandvaṃ mithunaṃ prajananaṃ prajātyai te vā upāṃśu bhavanti  
retaḥsiktirvai patnīsaṃyājā upāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti  
yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā atha somaṃ tvaṣṭāraṃ devānāṃ  
patnīragniṃ gṛhapatimiti yajayyetā ha vai devatā mithunānāmīśate tā  
atra prīṇāti¹ tā atra prītā mithunāni dadhati somaṃ prathamaṃ yajati  
retastatsiñcati tvaṣṭāraṃ dvitīyaṃ tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ vikaroti tataḥ  
patnyaḥ patnīsaṃyājā hyete 'tha yadagniṃ gṛhapatimantato yajatyetattviṣṭakṛto  
vai patnyastasmādenamantato yajatya²tha yadṛcaṃ japati svastyayanameva tatkurute  
'tha yadiḍāmupahvayate yanmārja̍yate yacchaṃyorvākamāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha  
yadvedaṃ patnīṃ vācayati vṛṣā vai vedo yoṣā patnī mithunameva tatpatnīṣu  
dadhāti tasmātpatnī vedatṛṇānyantaroru kurute 'tha yadvedaṃ stṛṇāti tena  
hāsya darśapūrṇamāsau saṃtatau bhavato 'tho etenaivāsyāgnihotraṃ stīrṇabarhirbhavatyatha yadvedātiśeṣamupatiṣṭhata āśiṣameva tadvadate 'tha yadāhavanīyamupatiṣṭhate prītvaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate 'tha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate yajñe kriyate

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.1)

iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
anunirvāpyayā vai devā asurānapāghnata tatho evaitadyajamāno  
'nunirvāpyayaiva dviṣato bhrātṛvyānapahate sa vā indrāya vimṛdha ekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatīndro vai mṛdhāṃ vihantā sa evāsya mṛdho  
vihantyatho āmāvāsyamevaitatpratyāharati yatpaurṇamāsyāmindraṃ yajatyatra  
saṃsthitadarśapūrṇamāso yajamāno yadyaparapakṣe bhaṅgaṃ nīyānnāsya yajñavikarṣaḥ  
syādatha yadamāvāsyāyāmaditiṃ yajati yajñasyaiva sabhāratāyai sā saṃyājyāto vimṛddhatī bhavati

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.2)

athāto 'bhyuditāyā eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe  
purastāccandro dṛśyate so 'gnaye dātre 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai  
dātā sa evāsmai yajñaṃ dadātīndrāya pradātre sāyaṃ dohitaṃ dadhīndro  
vai pradātā sa evāsmai yajñaṃ prayacchati viṣṇave śipiviṣṭāya prātardohite payasi caruṃ yajño vai viṣṇuḥ sa evāsmai yajñaṃ dadāti tadyadetā  
devatā yajati nedyajñapathādayānīti tisṛdhanvaṃ dakṣiṇā tatsvastyayanasya rūpaṃ

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.3)

athāto 'bhyudṛṣṭāyā 1 eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe  
paścāccandro dṛśyate so 'gnaye pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirve pathikṛtsa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayatī2ndrāya vṛtraghna ekādaśakapālamindro vai vṛtrahā sa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayati2 vaiśvānarīyaṃ  
dvādaśakapālamasau vai vaiśvānaro yo 'sau tapratyeṣa evainaṃ punaryajñapathamapipāthayati 2 tayadetā devatā yajati nedyajñapathādayānīti daṇḍopānahaṃ dakṣiṇā tadabhayasya rūpaṃ

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.4)

athāto dākṣāyaṇayajñasya dākṣāyaṇayajñenaivyanphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ  
prayuṅkte mukhaṃ vā etatsaṃvatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī tasmāttasyāmadīkṣitāyanāni prayujyante 'tho dakṣo ha vai pārvatiretena yajñeneṣṭvā sarvānkāmānāpa tayaddākṣāyaṇayajñena yajate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai nāśūne kāmamāpeti3 somaṃ rājānaṃ candramasaṃ bhakṣayāmīti manasā dhyāyannaśnīyāttadasau vai somo rājā vicakṣaṇaścandramāstametamaparapakṣaṃ devā  
abhiṣunvanti tayadaparapakṣaṃ dākṣāyaṇayajñasya vratāni carati devānāmapisomapītho 'sānītyatha yadupavasathe 'gnīṣomīyamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ  
nirvapati ya evāsau somasyopavasathaṃ 'gnīṣomīyastameva tenāpnotyatha  
yatprātarāmāvāsyena yajata aindraṃ vai sutyamahastatsutyamaharāpnotyatha yadamāvāsyāyāmupavasatha aindrāgnaṃ dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyaindrāgnaṃ vai  
sāmatastṛtīyasavanaṃ tattṛtīyasavanamāpnotyatha yanmaitrāvaruṇī payasyā maitrāvaruṇī vā anūbandhyā tadanūbandhyāmāpnoti sa eṣa somo haviryajñānupraviṣṭastasmāddīkṣito dīkṣitavrato bhavati

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.5)

athāta iḍādadhasyeḍādadhenaivyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā  
uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa paśukāmasyānnādyakāmasya yajñastena paśukāmo  
'nnādyakāmo yajeta tatra tathaiva vratāni carati dākṣāyaṇayajñasya hi  
samāsaḥ

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.6)

athātaḥ sārvaseniyajñasya sārvaseniyajñeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ  
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa prajātikāmasya yajñastena prajātikāmo yajeta sayaddhvaryurhavīṃṣi prajanayati tatprajātyai rūpaṃ

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.7)

athātaḥ śaunakayajñasya śaunakayajñeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa tustūrṣamāṇasya yajñastena tustūrṣamāṇo yajeta sa ya iccheddviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇvīyyeti so 'nena yajeta  
stṛṇute ha

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.8)

athāto vasiṣṭhayajñasya vasiṣṭhayajñeneṣyanphālgunyāmamāvāsyāyāṃ prayuṅkte brahma vai paurṇamāsī kṣatramamāvāsyā kṣatramivaiṣa yajñaḥ kṣatreṇa śatrūntsahā iti vasiṣṭho 'kāmayata hataputraḥ prajāyeya prajayā paśubhirabhi  
saudāsānbhaveyamiti sa etaṃ yajñakratumapaśyadvasiṣṭhayajñaṃ tamāharattenāyajata  
teneṣṭvā prājāyata prajayā paśubhirabhi saudāsānabhavattatho evaitadyajamāno yadvasiṣṭhayajñena yajate prajāyate prajayā paśubhirabhi dviṣato bhrātṛvyānrbhavati

### [4.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.9)

athātaḥ sākaṃprasthāyyasya sākaṃprasthāyyeneṣyannetasyāmevāmāvāsyāyāṃ  
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa śraiṣṭhyakāmasya pauruṣakāmasya yajñastena  
śraiṣṭhyakāmaḥ pauruṣakāmo yajeta tadyatsākaṃ saṃpratiṣṭhante sākaṃ saṃprayajante  
sākaṃ bhakṣayante tasmātsākaṃprasthāyyaḥ

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.10)

athāto munyayanasya munyayanenaiṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte  
tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa sarvakāmasya yajñastena sarvakāmo yajeta

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.11)

athātasturāyaṇasya turāyaṇenaiṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa svargakāmasya yajñastena svargakāmo yajetātha  
yatkṛṣṇājinaṃ pratimuñcate brahma vai kṛṣṇājinaṃ brahmaṇaiva tadyajñaṃ samardhayati  
tāni vai trīṇi havīṃṣi bhavanti trayo vā ime lokā imāneva  
tallokānāpnoti

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.12)

athāta āgrayaṇasyāgrayaṇenānnādyakāmo yajeta varṣāsvāgate śyāmākasasye śyāmākānuddhartavā āha sā yā tasminkāle 'māvāsyopasaṃpadyeta tayeṣṭrāyaitayeṣṭyā yajeta yadi paurṇamāsyetayeṣṭvā paurṇamāsena yajeta  
yadyu nakṣatramupepset¹ pūrvapakṣe nakṣatramudīkṣya yasminnakṣatre² kāmayeta tasminyajeta tasyai saptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye  
tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ saumyaścaruḥ somo vai rājauṣadhīnāṃ tadenaṃ svayā viśā  
prīṇātyatha yanmadhuparkaṃ dadātyeṣa hyāraṇyānāṃ rasaḥ

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.13)

atha vasanta āgate pakkeṣu veṇuyaveṣu veṇuyavānuddhartavā āha tasyā  
etadeva parvettattantrameṣā devataiṣā dakṣiṇetadbrāhmaṇaṃ tāṃ haika āgneyoṃ vā  
vāruṇīṃ vā prājāpatyāṃ vā kurvantyetattantrāmevaitadbrāhmaṇam

### [4.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.4.14)

atha vrīhisasye vā yavasasye vāgata āgrayaṇīyānuddhartavā āha  
tasyā etadeva parvettattantramatha yadaindrāgno dvādaśakapāla indrāgnī vai  
devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha yadvaiśvadevaścarurete vai sarve  
devā yadviśve devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya  
ekakapālo dyāvāpṛthivī vai sasyasya sādhayitryau pratiṣṭhā pṛthivyo'nāsāma³nuveda tayadetā devatā yajatyetābhirdevatābhiḥ śāntamannamatsyāmītyatha yatprathamajaṃ gāṃ dadāti prathamakarma hyetadyadyetasyai glāyātpaurṇamāsaṃ vāmāvāsyaṃ vā haviḥ kurvīta navānāmubhayasyāptyā api vā  
paurṇamāse vāmāvāsye vā havīṃṣyanuvartayeddevatānāmaparihāṇāyāpi vā  
yavāgvaiva sāyaṃ prātaragnihotraṃ juhuyānnavānāmubhayasyāptyā api vā sthālīpākameva gārhapatye śrapayitvā navānāmetābhya āgrayaṇadevatābhya āhavanīye juhuyātsviṣṭakṛccaturthībhyo 'muṣyai svāhāmuṣyai svāheti devatānāmaparihāṇāyāpi vā'gnihotrīmeva navānādāyitvā tasyai dugdhena sāyaṃprātaragnihotraṃ juhuyādubhayasyāptyā eta etāvantaḥ pātāsteṣāṃ yena kāmayeta tena yajeta trihavistu sthitā trayo vā ime lokā imāneva  
tallokānāpnotīmāneva tallokānāpnoti

### [5.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.1)

iti caturtho 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
athātaścāturmāsyānāṃ cāturmāsyāni prayuñjānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ prayuṅkte mukhaṃ vā etatsavatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī mukhamuttare  
phalgū pucchaṃ pūrve tadyathā vṛttasyāntau sametau syātāmevamevaitau saṃvatsarasyāntau sametau tadyatphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ vaiśvadevena yajate mukhata  
eva tatsaṃvatsaraṃ prīṇātyatho bheṣajyayajñā vā ete yaccāturmāsyāni tasmādṛtusaṃdhiṣu prayujyanta ṛtusaṃdhiṣu hi vyādhirjāyate tāni vā aṣṭau  
havīṃṣi bhavantyaṣṭau vai catasṛṇāṃ paurṇamāsīnāṃ havīṃṣi bhavanti catasṛṇāṃ  
vai paurṇamāsīnāṃ vaiśvadevaṃ samāso 'tha yadagnirmathyate prajātirvai vaiśvadevaṃ  
tasmādetaṃ daivaṃ garbhaṃ prajanayatyatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā  
aṣṭau havīṃṣi vājinaṃ navamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti

### [5.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.2)

atha yadagnīṣomau prathamau devatānāṃ yajati dārśapaurṇamāsike  
vā ete devate tasmādenau prathamau yajatyatha yatsaviśāraṃ yajati savitā  
prasavānāmīśe savitṛprasūtatāyā atha yatsarasvatīṃ yajati vāgvai sarasvatī vācameva tatprīṇātyatha yatpūṣaṇaṃ yajatyasau vai pūṣā yo 'sau  
tapatyetameva tatprīṇātyatha yanmarutaḥ svatavaso yajati ghorā vai marutaḥ  
svatavaso bheṣajyameva tatkurute 'tha yadvaiśvadevī payasyaite vai sarve devā  
yadindre devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya ekakapālaḥ pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhātyā evātha yatprathamajaṃ gāṃ  
dadāti prathamakarma hyetadatha yatpurastāddopariṣṭādvā śaṃyorvākasyānāvāhitānvājino yajati devāścā 1 vai vājinastāneva tatprīṇātyatra devāḥ sādhyāḥ prītā bhavantyatho ṛtavo vai vājina ṛtūneva tatprīṇātyatha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe vaiśvadeveneṣṭaṃ  
bhavati

### [5.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.3)

vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā aprasūtā varuṇasya yavāñjakṣustā varuṇo varuṇapāśaiḥ pratyamuñcattāḥ prajāḥ prajāpatiṃ  
pitarametyopādhāvannupa taṃ yajñakratuṃ jānīhi yeneṣṭvā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyemahīti tata etaṃ prajāpatiryajñakratumapaśyadvaruṇapraghāsāṃstamāharattenāyajata teneṣṭvā varuṇamaprīṇātsa prīto varuṇo varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ prajāḥ prāmuñcatpra ha vā asya prajā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyante 2 ya evaṃ vidvānvaruṇapraghāsairyajate 'tha yadagniṃ praṇayanti yamevāmuṃ vaiśvadeve manthanti tameva tatpraṇayantyatha yadagnirmathyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddhantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā  
navānuyājā navaitāni havīṃṣi tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni  
pañca saṃcarāṇi havīṃṣi pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇam

### [5.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.4)

atha yadaindrāgno dvādaśakapālaḥ pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhityā  
evātho madhyastho vā indrastasmādenaṃ madhyato yajatyatha yadvāruṇī payasyendra u vai varuṇaḥ sa u vai payobhājanastasmādvāruṇī payasyātha yanmārutī payasyāpsu vai marutaḥ śritāstasmādenānpayasā yajatyāpo hi payo  
'tho indrasya vai maruta aindraṃ payastasmānmārutī payasyātha yatkāya ekakapālaḥ prajāpatirvai kastameva tatprīṇātyatho sukhasyaivaitannāmadheyaṃ kamiti  
sukhameva tadātmandhatte 'tha yanmithunau gāvau dadāti tatprajātyai rūpamatha  
yadvājino yajati teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yadapsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ  
tadāyatane prīṇātyatha yatpurastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakce¹  
varuṇapraghāsairiṣṭaṃ bhavati

### [5.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.5)

aindro vā eṣa yajñakraturyatsākamedhāstadyathā mahārājaḥ purastātsenānīkāni pratyuhyābhayaṃ panthānamanviyādevamevaitatpurastāddevatā yajati  
tadyathādaḥ somasya mahāvratamevamevaitadiṣṭimahāvratamatha yadagnimanīkavantaṃ  
prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha  
yanmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajati madhyandine vai saṃtapati tasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatho indrasya vai maruta aindro madhyaṃdinastasmānmadhyaṃdine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatha yatsāyaṃ gṛhamedhīyena caranti puṣṭikarma vā etadyadgṛhamedhīyaḥ sāyaṃ poṣastasmātpoṣavantāvājyabhāgau  
yajati yajamānameva tatpoṣayatyatha yatprātaḥ pūrṇadarveṇa caranti pūrvaidyuḥ  
karmaṇaiva tatprātaḥ karmopasaṃtanotyatha yanmarutaḥ krīḍino yajatīndrasya vai  
marutaḥ krīḍinastasmādenāninyeṇopasaṃhitānyajatyatha yadagniṃ praṇayanti yanvamyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau  
virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā  
aṣṭau havīṃṣi sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni  
ṣaṭ saṃcarāṇi havīṃṣyaindrāgnāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yanmahendramantato  
yajatyantaṃ vai śreṣṭhī bhajate tasmādenamantato yajatyatha yadvaiśvakarmaṇa ekakapālo 'sau vai viśvakarmā yo 'sau tapatyetameva tatprīṇātyatha yadṛṣabhaṃ  
dadātyaindro hi yajñakratuḥ

### [5.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.6)

atha yadaparāhne pitṛyajñena carantyapapakṣabhājo vai pitarastasmādaparāhne pitṛyajñena caranti tadāścaryadyadaparapakṣabhājaḥ pitaro 'tha kasmādenānpūrvapakce yajantīti daivā vā ete pitarastasmādenānpūrvapakṣe yajantyatha  
yadekāṃ sāmidhenīmanvāha sakṛddiva vai pitarastasmādekāṃ sāmidhenīmanvāha sā vā anuṣṭubbhavati vāganuṣṭupparāñca u vai pitarastānevaitadvācānuṣṭubhāgamayatyatha yadyajamānasyārṣeyaṃ nāha nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyathaitaṃ  
nigadamanvāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha somaṃ pitṛmantaṃ pitṛnvā somavataḥ  
pitṝnbarhiṣadaḥ pitṝnagniṣvāttānityāvāhayati devā vā ete pitarastasmādenānāvāhayatyatha yadagniṃ kavyavāhanamāvāhayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamāvāhayati na haike svaṃ mahimānamāvāhayanti yajamānasyaiṣa  
mahimeti vadanta āvāhayediti tveva sthitamagnerhyaivaiṣa mahimā

### [5.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.7)

atha yatprayājānuyājebhyo barhiṣmantā utsṛjati prajā vai barhirnetprajāṃ pravṛṇajānīti te vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitaraḥ  
pitṝneva tatprīṇātyatha yajjīvanavantāvājyabhāgau yajati yajamānameva  
tajjīvayatyatha yattisrastisra ekaikasya haviṣo bhavanti trīṇi vai havīṃṣi  
bhavanti teṣāṃ samavadyati tasmāttisrastisra ekaikasya haviṣo bhavantyatho  
devakarmaṇaivaitatpitṛkarma vyāvartayatyatho parāmuṃ vai parāvataṃ pitaro gatā  
āhūyatyevainānpratha Flat dvitīyāyāgamayati praiva tṛtīyayā yacchatyatha yadagniṃ kavyavāhanamantato yajayatyetatsviṣṭakṛto vai pitarastasmādenamantato  
yajayatya yadiḍāmupahvayāvaghrāya na prāśnanti paśavo vā iḍā nedyajamānasya paśūnpravṛṇajāmetyatha yadadhvaryuḥ pitṛbhyo dadāti pitṝneva tatprīṇātyatha yatpavitravati mārjayante śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadṛcaṃ japanti svastyayanameva tatkurvate 'tha  
yadaTrigger paretya gārhapatyāhavanīyā upatiṣṭhante prītaivai taddeveṣvantato  
'rthaṃ vadante 'tho dakṣiṇasaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ kurvantyatha  
yatprāñcamupaniṣkramyādityamupatiṣṭhante devaloko vā ādityaḥ pitṛlokaḥ  
pitaro devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmantyatha yatsūktavāke yajamānasya nāma na gṛhṇāti nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyatha yatpatnīsaṃyājairna  
caranti netpatnyaḥ¹ pravṛṇajāmetyatha yadudañcaḥ paretya tryambakaiścaranti rudrameva  
tatsyāṃ diśi prīṇantyatho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ  
kurvantyatha yadantata iṣṭyeṣṭvā yajata etatsaṃsthā vai sākamedhāstasmādantata  
iṣṭyeṣṭvā yajate 'tha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe  
sākamedhairiṣṭaṃ bhavati

### [5.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.8)

trayodaśaṃ vā etaṃ māsamāpnoti yacchunāsīryeṇa yajata etāvānvai  
saṃvatsaro yadeṣa trayodaśo māsastadatraiva sarvaḥ saṃvatsara āpto bhavatyatha  
yadagnirmathyate yadvaiśrvadevasya tantraṃ tattantraṃ yadyu na mathyate paurṇamāsameva  
tantraṃ bhavati pratiṣṭhā vai paurṇamāsaṃ pratiṣṭhityai evātha yadagnirmathyate  
tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau  
saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi  
sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavacchidrāṃ virājamāpnoti samānāni tveva pañca saṃcarāṇi havīṃṣi bhavanti pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yacchunāsīrau  
yajati śāntirvai bheṣajaṃ śunāsīrau śāntirevaiṣa bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadvāyuṃ yajati prāṇo vai vāyuḥ prāṇameva tatprīṇātyatha yatsaurya  
ekakapālo 'sau vai sūryo yo 'sau tapratyetameva tatprīṇātyatha yacchvetā  
dakṣiṇetameva tatprīṇātyetasyaiva tadrūpaṃ kriyate

### [5.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.9)

atha yatprāyaśrittapratinidhīnkurvanti yadāhutīrjuhvati svastyayanameva  
tatkurvate yajñasyaiva śāntyai yajamānasya ca bhiṣajyāyai

### [5.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.5.10)

atha yatsvairagnibhiryajamānaṃ saṃsthāpayanti devaratho vā agnayo  
devaratha evainaṃ tatsaṃsthāpayanti sa etena devarathena svargaṃ lokameti sukṛtāṃ yatra lokaḥ sukṛtāṃ yatra lokaḥ

### [6.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.1)

iti pañcamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
^1prajāpatiḥ prajātikāmastapo 'tapyata tasmāttaptātpañcājāyantāgnarvāyurādityaśrcandramā uṣāḥ pañcamī tānabravīdyūyamapi tapyadhvamiti  
te 'dīkṣanta tāndīkṣitāṃstepānānuṣāḥ prājāpatyāpsarorūpaṃ kṛtvā purastātpratyudaittasyāmeṣāṃ manaḥ samapatatte reto 'siñcanta te prajāpatiṃ pitarametyābruvanneto vā asicāmahā idaṃ no māmuyā bhūditi sa prajāpatirhiraṇmayaṃ camasamakarodiṣumātramūrddhamevaṃ tiryañcaṃ tasminnetaḥ¹ samasiñcattata udatiṣṭhatsahasrākṣaḥ sahasrapātsahasreṇa pratihitābhiḥ

### [6.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.2)

sa prajāpatiṃ pitara mabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti nāma  
me kurvityabravīnna vā idamavihitena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdbhava eveti yadbhava āpastena na ha vā enaṃ bhavo hinasti nāsya  
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamārdrameva vāsaḥ paridadhīteti

### [6.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.3)

taṃ dvitīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti dvitīyaṃ me  
nāma kurvityabravīnna vā idamekena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīccharva eveti yaccharvo 'gnistena na ha vā enaṃ śarvo hinasti nāsya  
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ sarvameva nāśnīyāditi

### [6.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.4)

taṃ tṛtīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti tṛtīyaṃ me  
nāma kurvityabravīnna vā idaṃ dvābhyāṃ nāmabhyāmannamatsyāmīti sa vai  
tvamityabravītpaśupatireveti yatpaśupatirvāyustena na ha vā enaṃ paśupatirhinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi  
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ brāhmaṇameva na  
parivadediti

### [6.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.5)

taṃ caturthamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti caturthaṃ me nāma  
kurvityabravīnna vā idaṃ tribhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdugra eva deva iti yadugro deva oṣadhayo vanaspatayastena na ha  
vā enamugro devo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ  
canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya  
vrataṃ striyā eva vivaraṃ nekṣeteti

### [6.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.6)

taṃ pañcamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti pañcamaṃ me nāma  
kurvityabravīnna vā idaṃ caturbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīnmahāneva deva iti yanmahāndeva ādityastena na ha vā enaṃ mahāndevo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ  
dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamudyantamevainaṃ  
nekṣetāstaṃ yantaṃ ceti

### [6.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.7)

taṃ ṣaṣṭhamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti ṣaṣṭhaṃ me nāma  
kurvityabravīnna vā idaṃ pañcabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdrudra eveti yadrudraścandramāstena na ha vā enaṃ rudro hinasti nāsya  
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ vimūrtameva nāśnīyānmajjānaṃ  
ceti

### [6.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.8)

taṃ saptamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti saptamaṃ me nāma  
kurvityabravīnna vā idaṃ ṣaḍbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdīśāna eveti yadīśāno 'nnaṃ tena na ha vā enamīśāno  
hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi  
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamannamevecchamānaṃ na  
pratyācakṣīteti

### [6.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.9)

tamaṣṭamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasītyaṣṭamaṃ me nāma kurvityabravīnna vā idaṃ saptabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdaśanireveti yadaśanirindrastena na ha vā enamaśanirhinasti nāsya  
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ satyameva vadeddhiraṇyaṃ ca  
bibhṛyāditi sa eṣo 'ṣṭanāmāṣṭadhāvihito mahāndeva ā ha vā  
asyāṣṭamātpuruṣātprajānnatti vasīyān¹ vasīyānhaivāsya prajāyāmājāyate ya evaṃ veda

### [6.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.10)

prajāpatistapo 'tapyata sa tapastaptvā prāṇādevemaṃ lokaṃ prāvṛhadapānādantarikṣalokaṃ vyānādamuṃ lokaṃ sa etāṃstrīm̐llokānabhyatapyata so  
'gnimevāsmāllokādasṛjata vāyumantarikṣalokādādityaṃ divaḥ sa etāni  
trīṇi jyotīṃṣyabhyatapyata so 'gnerevarco 'sṛjata vāyoryajūṃṣyādityātsāmāni sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapyata sa yajñamatanuta sa ṛcaivāśaṃsadyajuṣā prācarat² sāmnodagāyadyaitasyā eva trayyai vidyāyai tejorasaṃ  
prāvṛhadeteṣāmeva vedānāṃ bhiṣajyāyai sa bhūrityṛcāṃ prāvṛhadbhava iti  
yajuṣāṃ svariti sāmnāṃ kena³ dakṣiṇato brahmāsītkasya⁴ dakṣiṇato  
varṣīyānudīcīnapravaṇo yajñaḥ saṃtasthe tasya ha vai dakṣiṇato varṣīyānudīcīna⁵pravaṇo yajñaḥ saṃtiṣṭhate yasyaivaṃ vidvānbrahmā bhavati

### [6.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.11)

tadāhuryadṛcā hotā hotā bhavati yajuṣādhvaryurādhvaryuḥ sāmnodgātodgātā kena brahmā brahmā bhavatīti yamevāmuṃ trayyai vidyāyai tejorasaṃ prāvṛhattena brahmā brahmā bhavati tadāhuḥ kiṃvidaṃ kiṃchandasaṃ brahmāṇaṃ  
vṛṇītetyadhvaryumityeke sa parikramāṇāṃ cennajño bhavatīti cchandogamityeke  
tathā hāsya tribhirvedairhaviryajñāḥ saṃskriyanta iti bahvṛcamiti tveva  
sthitametatparicaraṇāvitarau vedāvaca ca bhūyiṣṭhā hotrā āyattā bhavantītyṛgbhirgrahā gṛhyanta ṛkṣu sāmāni gīyante tasmādbahvṛca eva syāttadāhuḥ kiyadbrahmā yajñasya saṃskaroti kiyadanya ṛtvija ityardhamiti  
brūyāddve vai yajñasya vartanī vācānyā saṃskriyate manasānyā sā yā vācā saṃskriyate tāmanya ṛtvijaḥ saṃskurvantyatha yā manasā tāṃ brahmā  
tasmādyāvadṛcā yajuṣā sāmnā kuryustūṣṇīṃ tāvadbrahmāsītārdhaṃ hi tadyajñasya saṃskaroti

### [6.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.12)

atha yacainaṃ brūyurbrahmanpraṇeṣyāmo brahmanpracariṣyāmo ¹ brahmanprasthāsyāmo brahmanstoṣyāma ityo3mityetāvatā prasuyādetadva vā ekamakṣaraṃ trayīṃ  
vidyāṃ pratiprati tathā hāsya trayyā vidyayā prasūtaṃ bhavati brahmaṇi vai  
yajñaḥ pratiṣṭhito yadvai yajñasya skhalitaṃ volbaṇaṃ vā bhavati brahmaṇa eva  
tatprāṅsatsa trayyā vidyayā bhiṣajyatyatha yadyṛcyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā gārhapatye prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūḥ svāheti tadṛcamṛci  
dadhātyṛcarci prāyaścittiṃ karotyatha yadi yajuṣyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvānvāhāryapacane prāyaścittāhutiṃ juhuyāddhaviryajña āgnīdhrīye saumye 'dhvare bhuvaḥ svāheti tadyajuryajuṣi dadhāti yajuṣā yajuṣi  
prāyaścittiṃ karotyatha yadi sāmanyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīye prāyaścittāhutiṃ juhuyātsvaḥ svāheti tatsāma sāmni dadhāti  
sāmnā sāmni prāyaścittiṃ karotyatha yadyavijñātamulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīya eva prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūbhurvaḥ svaḥ svāhetyeṣa ha vai yajñasya vṛddhaṃ samardhayati ya etābhirvyāhṛtibhiḥ prāyaścittiṃ karoti na ha vā upahṛto ² brūyānnāhametadvedetyetā vyāhṛtīrvidvā sarvaṃ ha vā u sa veda ya etā vyāhṛtīrveda tadyathā ha vai dāruṇa śleṣmasaṃśleṣaṇaṃ syātparicarmaṇyaṃ vaivamevaitā vyāhṛtayastrayyai vidyāyai saṃśleṣiṇyaḥ

### [6.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.13)

atha yadbrahmasadanāttṛṇaṃ nirasyati śodhayatyevainattadathopaviśatīdamahamarvāvasoḥ sadasi sīdāmītyarvāvasurha vai devānāṃ brahmā tamevaitatpūrvaṃ sādayatyariṣṭaṃ yajñaṃ tanutādi ³ tyathopaviśya japati bṛhaspatirbrahmeti  
bṛhaspatirha vai devānāṃ brahmā tasminnevaitadanujñāmicchate praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchatyā haviṣkṛta udvādanādetadvai yajñasya dvāraṃ tadetadaśūnyaṃ karotīṣṭe ca sviṣṭakṛtyanuyājānāṃ prasavādetadva vai yajñasya dvitīyaṃ dvāraṃ tadevaitadaśūnyaṃ karotyatha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsavitre prāśitraṃ parijahustasya pāṇī pracaccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhusta¹smāddhiraṇyapāṇiriti stutastadbhagāya parijahustasyākṣiṇī nirjaghāna  
tasmādāhurandho bhaga iti tatpūṣṇe parijahustasya dantānparovāpa tasmādāhuradantakaḥ pūṣā karambhabhāga iti te devā ūcuḥ

### [6.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.14)

indro vai devānāmojiṣṭho baliṣṭhastasmā enatpariharateti tattasmai  
parijahustatsa brahmaṇā śamayāṃ cakāra tasmādāhendro brahmeti tatpratīkṣate  
mitrasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti mitrasyaivaitaccakṣuṣā śamayatyathainatpratigṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ  
pratigṛhṇāmītyetābhirevainattaddevatābhiḥ śamayati tadgṛhya tṛṇāni prāgdaṇḍaṃ  
sthaṇḍile nidadhāti pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upastha iti  
pṛthivī vā annānāṃ śamayitrī śamayatyevainattattata ādāya prāśnātyagneṣṭvāskhena prāśnāmītyagnirvā annānāṃ śamayitā śamayatyevainattadathāpo  
'nvācāmati śāntirasīti śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha prāṇātsammṛśati tadyadevātra prāṇānāṃ krūrīkṛtaṃ yadviliṣṭaṃ tadevaitadāpyāyayati tanniṣañcatīndrasya tvā jaṭhare sādayāmīti nābhimantato 'bhimṛśatīndro hyevainattacchamayāṃ cakārātha  
yatsāvitreṇa japena prasauti savitā vai pra savitā karmaṇa eva prasavāya

### [6.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.6.15)

prajāpatirha yajñaṃ sasṛje so 'gnyādheyenaiva reto 'sṛjata devānmanuṣyānasurānityagnihotreṇa darśapūrṇamāsābhyāmindramasṛjata tebhya etadannapānaṃ sasṛja etānddhaviryajñāṃtsaumyamadhvaramityatho yaṃ yaṃ kāmamaicchaṃstaṃ  
tametairayanairāpurannādyamāyayaṇena tadāhuḥ kasmādathanānīti gamanānyeva  
bhavanti kāmasya kāmasya svargasya ca lokasya cāturmāsyairāpnuvantsvargām̐llokāntsarvānkāmāntsarvā ṛṣṭīḥ sarvamamṛtatvaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni tasya mukhamiva vaiśvadevaṃ darśapūrṇamāsau  
parvāṇyahorātrāṇyasthimajjāni bāhū varuṇapraghāsāḥ prāṇo 'pāno vyāna  
ityetāstisra iṣṭaya ātmā mahāhaviryā imā antardevatāstadanyā iṣṭayo  
pratiṣṭhā śunāsīrīyaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni sarvaṃ vai prajāpatiḥ sarvaṃ cāturmāsyāni tatsarveṇa sarvamāpnoti  
ya evaṃ veda ya evaṃ veda

### [7.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.1)

iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ samāptaḥ  
vāgdīkṣā vācā hi dīkṣate prāṇo dīkṣito vācā vai dīkṣayā  
devāḥ prāṇena dīkṣitena sarvānkāmānubhayataḥ parigṛhyātmannadadhata tatho  
evaitadyajamāno vācaiva dīkṣayā prāṇena dīkṣitena sarvānkāmānubhayataḥ  
parigṛhyātmandhatta āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai devānāmavarārthyo viṣṇuḥ parārdhyastadyaccaiva devānāṃmavarārdhyo yacca parārdhyastābhyāmevaitatsarvā devatāḥ parigṛhya salokatāmāpnoti tasmātkāmaṃ  
pūrvī dīkṣitvo saṃsanuyātpūrvasya hyasya devatāḥ parigṛhītā bhavantyaśarīrābhiḥ prāṇadīkṣābhirdīkṣate prāṇā vai prayājā apānā anuyājāstadyatprayājānuyājaiścaranti tatprāṇāpānā dīkṣante yaddhaviṣā taccharīraṃ so  
'yaṃ śarīreṇaiva dīkṣamāṇeṇa sarvānkāmānāpnoti prāṇāpānairdīkṣamāṇaiḥ  
sarvāsāṃ devatānāṃ salokatāṃ sāyujyam

### [7.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.2)

pañcadaśa sāmidhenīranvāha vajro vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro  
vārtraghnāvājyabhāgau bhavato vajro vārtraghnāvājyabhāgau triṣṭubhau haviṣo  
yājyānuvākye vajrastriṣṭubetaina vai devāstriḥ samṛddhena vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna etenaiva triḥsabhṛddhena vajreṇaibhyo  
lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudate vajro vārtraghnāvājyabhāgau tā uktāvathāto haviṣo yājyānuvākye upa¹ vāṃ jihvā ghṛtamācaraṣyadi²tyāvatī tatpuronuvākyārūpaṃ prati vāṃ jihvā ghṛtamuccaraṣyadityṛddhatī  
tadyājyārūpaṃ triṣṭubhau saṃyājye balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhātyāgura udṛcamitīḍāyāṃ sūktavāke cāha yadā vā āgnāvaiṣṇavaḥ puroḍāśo nirūpyate 'thaiva dīkṣita iti ha smāha tasmādāgura  
udṛcamityeva brūyādathaiva dīkṣitasya na sūktavāke yajamānasya nāma  
gṛhṇāti devagarbho vā eṣa yaddīkṣito na vā ajātasya garbhasya nāma  
kurvanti tasmādasya nāma na gṛhṇāti

### [7.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.3)

na vede patnīṃ vācayati nainaṃ stṛṇātyasaṃsthita iva vā atra yajño  
yatsaumyo 'dhvaro netpurā kālātsaumyamadhvaraṃ saṃsthāpayānīti tadāhuḥ  
kasmāddīkṣitasyānye nāma na gṛhṇantītyagniṃ vā ātmānaṃ dīkṣamāṇo  
'bhidīkṣate tadyadasyānye nāma na gṛhṇanti nedagnimāsīdāmeti yadu so  
'nyasya nāma na gṛhṇāti nedenamabhibhūtaḥ pradahānīti yameva dviṣyāttasya  
dīkṣitaḥ sannāma grasetaiva tadvainamabhibhūtaḥ pradahatyatha yamicchedvicakṣaṇavatyā vācā tasya nāma gṛhṇīyātso tatra prāyaścittiścakṣurve vicakṣaṇaṃ  
cakṣuṣā hi vipaśyatyeṣā ha kheva vyāhṛtirdīkṣitavādaḥ satyameva sa yaḥ  
satyaṃ vadati sa dīkṣita iti ha smāha tadāhuḥ kasmāddīkṣitasyānnaṃ  
nāśnantīti havireṣa bhavati yaddīkṣate tadyathā haviṣo 'navattasyāśnīyādevaṃ tatkāmaṃ prasute 'śnīyāttadyathā haviṣo 'yātayāmasyāśnīyādevamu  
tattadāhuḥ kasmāddīkṣito 'gnihotraṃ na juhotītyasurā vā ātmannajuhavurudvāte 'nagnau te parābhavannagnau juhvato 'tha devā imameva prāṇamagnimantarādadhata tadyatsāyaṃprātarvrataṃ pradīyate 'gnihotraṃ haivāsyaitasminprāṇe  
'gnau saṃtatamavyavacchinnaṃ hutaṃ bhavatyeṣāmihotrasya saṃtatirdīkṣāsu propasatsu  
caranti kā mīmāṃsā sutyāyām

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.4)

athātaḥ kaiśitī dīkṣā keśī ha dārbhyo dīkṣito nipasāda taṃ  
ha hiraṇmayaḥ śakuna āpatyovācādīkṣito vā asi dīkṣāmahaṃ veda  
tāṃ te bravāṇi sakṛdayaje tasya cayādvibhemi sakṛdiṣṭasyāho tvamakṣitiṃ  
vettha tāṃ tvaṃ mahyamiti sa ha tathetyuvāca¹ tau ha saṃprocāte sa ha sa  
āsolo vā vārṣṇivṛddha iṭanvā kāvyaḥ śikhaṇḍī vā yājñaseno yo  
vā sa āsa sa sa āsa sa hovāca śarīrāṇi vā etayedhyā dīkṣante  
yā vā imāḥ puruṣe devatā yasyaitā dīkṣante sa dīkṣita iti ha smāha  
sa yatrādhvaryuraudgrahaṇāni juhoti tadupa yajamānaḥ pañcāhutīrjuhuyānmano me manasā dīkṣatāṃ svāheti prathamāṃ vāṅme vācā dīkṣatāṃ svāheti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāṃ svāheti tṛtīyāṃ madhye prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāṃ svāheti caturthīṃ śrotraṃ  
me śrotreṇa dīkṣatāṃ svāheti pañcamīṃ tadu ha smāha kauṣītakirna hotavyā atiriktā āhutayaḥ syuryaḍbhūyerannadhvaryumeva juhvatamanvārabhya pratīkairanumantrayeta mano me manasā dīkṣatāmiti prathamāṃ vāṅme vācā  
dīkṣatāmiti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāmiti tṛtīyāṃ madhye  
prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāmiti caturthīṃ śrotraṃ  
me śrotreṇa dīkṣatāmiti pañcamīṃ dīkṣayatyu haivautā yāḥ puruṣe devatā  
no atiriktā āhutayo hūyanta ityatha khalu śraddhaiva sakṛdiṣṭasyākṣitiḥ  
sa yaḥ śraddadhāno yajate tasyeṣṭaṃ na kṣīyata āpo 'kṣitiryā imā eṣu  
lokeṣu yāścemā adhyātmaṃ sa² yo mayyakṣitiriti vidvāṃnyajate tasyeṣṭaṃ  
na kṣīyata etāmu haiva tatkeśī dārbhyo hiraṇmayāya śakunāya sakṛdiṣṭasyākṣitiṃ provācāparāhne dīkṣate 'parāhne ha vā eṣa sarvāṇi bhūtāni  
saṃpṛṅkte 'pi ha vā enaṃ raśanā¹ atiyanti tasmāllohitāyannivāstametyetamevātmānaṃ dīkṣamāṇo 'bhidīkṣate ya eṣa tapati tasmādaparāhṇe  
dīkṣate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai

### [7.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.5)

prāyaṇīyena vai devāḥ prāṇamāpnuvannudayanīyenodānaṃ tatho evaitadyajamānaḥ prāyaṇīyenaiva prāṇamāpnotyudayanīyenodānaṃ tau vā etau  
prāṇodānāviva yatprāyaṇīyodayanīye tasmādya eva prāyaṇīyasyartvijasta  
udayanīyasya syuḥ samānau hīmau prāṇodānau

### [7.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana.7.6)

prāyaṇīyena ha vai devāḥ svargaṃ lokamabhiprayāya diśo na prajajñustānagniruvāca mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā ajuhavuḥ sa prācīṃ diśaṃ prājānāttasmātprāñcamagniṃ praṇayanti  
prāgyajñastāyate prāñca u evāsminnāsīnā juhvatyeṣā hi tasya dikprajñātāthābravītsomo mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā ajuhavuḥ sa dakṣiṇāṃ diśaṃ prājānāttasmātsomaṃ krītaṃ  
dakṣiṇā parivahanti dakṣiṇā tiṣṭhannabhiṣuṇoti dakṣiṇā tiṣṭhanparidadhāti  
dakṣiṇo evainamāsīnā 'abhiṣuṇvantyeṣā hi tasya dikprajñātāthābravītsavitā mahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasmā  
ajuhavuḥ sa pratīcīṃ diśaṃ prājānāttadasau vai savitā yo 'sau tapati  
tasmādenaṃ pratyañcamevāharaharyantaṃ paśyanti na prāñcameṣā hi tasya dikprajñātāthābravītpathyā svastirmahyamekāmājyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasyā ajuhavuḥ sodīcīṃ diśaṃ prājānādvāgvai pathyā svastistasmādudīcyāṃ diśi prajñātatarā vāgudyata udañca u eva yanti  
vācaṃ śikṣituṃ yo vā tata āgacchati tasya vā śuśrūṣanta iti ha  
smāhaiṣā hi vāco dikprajñātāthābravīdaditirmahyamekāmannasyāhutiṃ juhutāhamekāṃ diśaṃ prajñāsyāmīti tasyā ajuhavuḥ sordhvāṃ diśaṃ prājānādiyaṃ vā aditiratasmādasyāmūrdhvā oṣadhaya ūrdhvā vanaspataya ūrdhvā  
manuṣyā uttiṣṭhantyūrdhvo 'gnirdīpyate yadasyāṃ kiṃcordhvameva tadāyattameṣā  
hi tasyai dikprajñātā

_First 68 of 312 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana)_

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.rgvedabrahmana) · Pramāṇa
