Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 18
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 18
- Language
- Sanskrit
18.1
etayā vakṣyamāṇayā viṣṭutyā abhicaran śatrūn jighāṃsuḥ stuvīta |
saptadaśaṃ stauti—
tisṛbhyaḥ tisro gātuṃ hiṃkuryāt | saḥ hiṃkartā parācībhirānulomyena paṭhitābhiḥ ādyaṃ paryāyaṃ kuryāditi śeṣaḥ ! uttarau ekaikasyā ṛcaḥ trirāvṛttyā kāryāvityarthaḥ | anayā ekaviṃśastomaviṣṭutyā abhicaran puruṣaḥ stuvīteti śeṣaḥ |
uktamekaviṃśaṃ stauti--
udgātā navabhyo nava ṛco gātuṃ hiṃkuryāt | sa hiṃkartā trīnapi paryāyān ekaikasyā ṛcastrirāvṛttyā tisṛbhiḥ ṛgbhiḥ kuryādityarthaḥ | anayā triṇavastomaviṣṭutyā abhicaran stuvīteti śeṣaḥ |
uktaṃ triṇavaṃ vajrasādṛśyena praśaṃsati—
prathamastrirātraḥ svarāntaḥ svaritamakṣaram ante yasya saḥ, tathoktaḥ | trirātrasaṃbandhī pavamānaḥ svarānta iti bhāvaḥ | tathā ca pañcaviṃśabrāhmaṇe ārbhavapavamāne sāmavidhyantaramāmnāyate - svāramu svareṇa (tāṃ.brā. 11.5.26) iti | tathā chando gāyatrī | tatratyaṃ chando gāyatrīpramukhamityarthaḥ |
prāyaśo gāyatratvāt prātaḥsavanasya tadubhayaṃ praśaṃsati—
18.2
vajrasya trivṛttvaṃ suprasiddham | vajraḥ pañcadaśaḥ | etasyaindratvāt | vajrastriṇavaḥ | yat yasmāt trivṛdādibhiḥ saptadaśaṃ vidadhāti | tisṛbhiḥ trivṛto vidhānam, pañcabhiḥ pañcadaśasya navabhiḥ triṇavasya | etaduktaṃ bhavati | tisṛbhiḥ parācībhiḥ prathamaḥ paryāyaḥ | pañcabhiḥ madhyamo navabhiruttama iti | tat tena vajrameva vajrāvayave samyak saṃdadhātīti |
vajrasya trivṛdādisādṛśyaṃ darśayati —
yat yena trivṛttiṇavābhyāṃ stomābhyām ekaviṃśaṃ vidadhāti | tisṛbhiḥ trivṛto vidhānam | navabhiḥ triṇavasyeti |
vajrasya trivṛdādisādṛśyaṃ praśaṃsāṃ ca karoti--
triṇava eva vajraḥ | tisṛbhiḥ trivṛdbhiḥ niṣpannatvāt | trivṛto vajratvaṃ prasiddham | tat tasmāt vajrameva parāñcaṃ parāgñcanaṃ pravartayati | bhrātṛvyastṛtyai hiṃsāyai | ṛcāmānulomyena gīyamānatvāt parāktvamityarthaḥ | tena pāpmānaṃ
vedārthasya prakāśena tamo hārdaṃ nivārayan | pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ || iti śrīrājādhirājarājaparameśvaravaidikamārgapravartakaśrīvīrabukka bhūpālasāmrājyadhuraṃdhareṇa sāyaṇācāryeṇa viracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ |
yasya niḥśvasitaṃ vedā yo vedebhyo'khilaṃ jagat | nirmame tamahaṃ vande vidyātīrthamaheśvaram |
atha caturthādhyāyasya prathamānuvāke pañcaviṃśabrāhmoktād dvādaśāhād viviktasya vyūḍhadvādaśāhasya dharmā nirūpyante | tatra prathamam ādyantayoḥ prāyaṇīyodayanīyayorahnoḥ sarvayajñasādhāraṇatvāt avaśiṣṭānāmahnāṃ madhye daśamasyāpyatikriyatvāt tatrāpi na kiṃcidvaktavyamastītyato'vaśiṣṭasya navarātrasyaivātra bhedā anuvarṇyante ||
tatra prathamaṃ prathamatrirātrasya dharmaviśeṣamāha-
gāyatrī prāṇa eva | prāṇāpānavyānaiḥ trivṛtprāṇaḥ | gāyatryapi tripadā | ato gāyatryāḥ prāṇasāmyam | athavā mukhe prāṇo gāyatryapi mukhādutpanneti prāṇasāmyaṃ draṣṭavyam | tasmāt tena cchandasā yajamānaḥ sarvamāyuretīti śeṣaḥ | svaraḥ prajāpatireva | tayostādātmyaṃ śāstrasiddhameva | tena svareṇa dehānte yajamānaḥ prajāpatimevāpnoti |
dvitīyatrirātradharmamāha—
18.3
atra pañcadaśāpekṣayā trivṛto'lpasaṃkhyā | tasyāpi triṇavāpekṣayeti | śiṣṭaṃ vyākhyātam |
tatpraśaṃsati—
etayā ekaviṃśastomaviṣṭutyā stute | śiṣṭaṃ vyākhyātacaram |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyā'dhyāye aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ |
8 ||
atha triṇavasya viṣṭutividhāyakaṃ brāhmaṇamevamāmnāyate—
dvitīyaḥ trirātre nidhanāntaḥ nidhanam ante yasya saḥ, tathoktaḥ | dvitīyāḥ pavamānā nidhanāntā ityarthaḥ | tathoktaṃ pañcaviṃśabrāhmaṇe—nidhanāntāḥ pavamānā bhavanti (tāṃ. brā. 13.5.28) iti | tathā triṣṭup tadīyacchandovyūhena triṣṭuppramukham |
tadubhayaṃ praśaṃsati—
18.4
etayā saptadaśaviṣṭutyā | samānamanyat |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyādhyāye saptamaḥ khaṇḍaḥ |
7 ||
athaikaviṃśatistomasya viṣṭutividhāyakaṃ brāhmaṇamevāmnāyate--
triṣṭub vīryameva | indreṇa sahotpannatvāt | puruṣastraiṣṭubhaḥ | catuṣpādbhyo vīryavattamatvāt | nidhanaṃ nidhānaṃ tadāsthitaḥ pumān | tenāśrayāśrayisaṃbandhena puruṣaśabdena nidhanaṃ lakṣyate | tathā ca nidhanaṃ traiṣṭubhamityarthaḥ | tena yajamānaḥ puruṣaṃ putrapautrādikamevāpnoti |
tṛtīyatrirātradharmamāha-
18.5
tṛtīyatrirātra iḍāntaḥ iḍā ante yasya saḥ, tathoktaḥ | tadīyāḥ pavamānā iḍāntā ityarthaḥ | tathā coktaṃ pañcaviṃśabrāhmaṇe - iḍāntāḥ pāvamānāḥ bhavanti (tāṃ. brā. 14. 5. 31.) iti | jagatī tadīyacchandovyūhena jagatīpramukhamityarthaḥ |
tadubhayaṃ praśaṃsati-
18.6
atirohitārthametat |
nanu yadi gāyatraḥ prathamatrirātraḥ tarhi prathame viniyuktāyā eva gāyatryā dvitīyatṛtīyayorapyahnoḥ prayogāt tasya yātayāmatvaṃ bhavedityata āha—
18.7
satyam | tathāpi prathamastrirātraḥ prasṛtacchandāḥ prasṛtāni vistīrṇāni gāyatryādīni cchandāṃsi yasminniti sa tathoktaḥ | prātaḥsavanasya gāyatratvāt | mādhyaṃdinasavanasya traiṣṭubhatvāt | tṛtīyasavanasya jāgatatvācca | tenaiva cchandobhedena so'yaṃ trirātro'yātayāmaḥ | gatāro na bhavatītyarthaḥ |
atha dvitīyatrirātrasya cchandovibhāgenāyātayāmatvaṃ darśayati—
18.8
athaśabdo vākyopakrame | uttarasya dvitīyatrirātrasya cchandāṃsi vyūhanti | vyūhena vibhinnāni kāryāṇi kuryuḥ | tasyaiva vivaraṇam | triṣṭubhaḥ
triṣṭupchandaskāḥ pratipadyante prārabhyante ābhiḥ ṛgbhiriti pratipad ādyā bhavanti | tatra bahiṣpavamānānām ājyagaṇānāṃ gāyatrīṇāṃ sthāne triṣṭubho bhavantītyarthaḥ | triṣṭubhāṃ loke sthāne mādhyaṃdinapavamānānteṣu jagatyo bhavanti | jagatīnāṃ loke ārbhavapavamānānteṣu gāyatryo bhavanti | tenaiva chandovyūhena so'yaṃ dvitīyatrirātro'yātayāmā |
18.9
atha uttamasya tṛtīyatrirātrasya cchandāṃsi vyūhantyeva | katham ? tatra bahiṣpavamānājyeṣu jagatyaḥ pratipado bhavanti | jagatīnāṃ sthāne triṣṭubho bhavanti | triṣṭubhāṃ sthāne gāyatryaḥ tenaiva ca so'yaṃ tṛtīyatrirātro'yātayāmā bhavediti |
yathoktamarthaṃ stauti—
18.10
etā vibhinnacchandaskā ṛcaḥ anyonyasyai lokaṃ vyūhena parasparasthānamabhyadhyāyan | adhitiṣṭhantyeva | enāḥ vibhaktipariṇāmaḥ | etābhiḥ parasparaṃ lokaṃ prāptābhiḥ ṛgbhiḥ kāmam abhīṣṭameva yajamāno gamayati gacchati | tasyaiva vivaraṇam | yasmai kāmāya yaṃ kāmaṃ prāptum eṣa dvādaśāha āhriyate anuṣṭhīyate taṃ kāmamāpnoti |
atha prathamatrirātrasya prasṛtacchandastvaṃ dvitīyatṛtīyayorvyūḍhacchandastvaṃ ca stauti—
18.11
ato yato yajñātmakasya rathasya vāhanasthānīyāni gāyatryādīni cchandāṃsi vaiṣamyeṇa taṃ vahanti tasmādyujau viṣamabalau gajāśvāvekatra yuktau santau sahak samānaṃ na vahata ityetena prathame 'hye savanatrayasya yajñavahanadvārā prasṛtacchandastvaṃ stutaṃ bhavati | yasmācchandāṃsi anyo'nyasthānaṃ prāptānyeva yajñahārīṇi vahanti | tasmālloke vipariṇautau kālaprabhedena anyo'nyasthānaṃ prāptau pūrvāhṇe dakṣiṇato yuktamanaḍvāhaṃ vimucya madhyāhne tatsthāne uttarato'vasthite yukte tatsthāne'pi dakṣiṇataḥ sthite yukte sati ubhāvapi vahīyāṃsau voḍhṛtārau
bhavata ityanenottarayostrirātrayośchandasāṃ vyūhanaṃ stutaṃ bhavati| yasmāt navarātrasya cchandāṃsi vilakṣaṇasthānāvasthitāni tasmādeva ubhayatodanto'śvādayaḥ syadante ekatodadvayo gavādibhyo'dhikaṃ gacchantītyanena navarātrasya cchandasāṃ sthānavaiṣamyaṃ stutaṃ bhavatīti vākyatrayasyāpyarthavattā |
idānīṃ prakṛtibhūte dvādaśāhe parīto ṣiñcatā sutam (sā. 512) abhi somāsa āyavaḥ (sā. 518) iti sādhyāsayoḥ pragāthayoḥ pragāthāṃśe pragrathanena tisṛṣvekaṃ sāma gīyate | adhyāsyāyāṃ dvipadāyāmanyat | atra vyūḍhadvādaśāhe vikṛtibhūte na tathā| kiṃ tu adhyāsyāyāmayukte catasrṛrce ekameva sāma geyamiti darśayitumāha-
18.12
vasiṣṭhād anye ṛṣayaḥ tṛce kakubuttaratayā gīte pragāthe virājam | tatrādyā bṛhatī catuṣpadā| uttare kakubhau pratyekaṃ tripade| ityanena prakāreṇātrāptadaśasaṃkhyāmapaśyan | daśākṣarā virāḍ (śa.brā. 1.1.22.2; e brā. 3.41.4) iti śruteḥ | vasiṣṭhastu - sādhyāse caturṛce prathamā bṛhatī ṣaṭtriṃśadakṣarā pragrathanena saṃpannā uttarāstisraḥ kakubhaḥ pratyekamaṣṭāviṃśatyakṣarā ityevaṃ viṃśatyuttaraśatamakṣarāṇi bhavanti | evaṃ ca dvādaśa virājo bhavantītyakṣayyāṃ hi virājam apaśyat |
bhavatvevam | anena caturṛce sāmakaraṇaṃ kathaṃ sidhyatītyatrāha—
18.13
tṛce'nyat sāma ekarce ekasyāmṛci anyat sāma bhavatīti yat tena sa vivakṣitaḥ caturṛco na bhavati | kiṃtu catasṛṣu eva ṛkṣu ekaṃ sāma bhavatīti yat sa evātra vivakṣitaścaturṛca iti |
yadukaṃ caturṛce sāma geyamiti tat praśaṃsati—
18.14
tatraiva gīyamānaṃ sāma bhūyāṃsaṃ poṣaṃ mahatīṃ puṣṭiṃ puṣyati prāpnoti | taṃ sāmnaḥ poṣamanu paścāt yajamānaḥ poṣakaḥ puṣṭimān bhavatīti |
tadetadasāṃpradāyikamityāśaṅkya śrutiḥ svayameva pūrvācāryāṇāṃ saṃmatiṃ darśayati--
18.15
sāmaśravasaḥ sāmaśravāḥ kaścidṛṣiḥ tasyāpatyaṃ sāmaśravaso muñjanāmā śrotriyaḥ | etad vakṣyamāṇam āha sma | tasyaiva pradarśanam | yaccaturṛce sāma
etameva sāmnaḥ poṣaṃ vayaṃ vidma jānīma iti yasmāt tasmād vayamapratigṛhṇantaḥ kuto'pi dhanādipratigrahanirapekṣāḥ santaḥ sahasrapoṣāmarimatāyāḥ puṣṭerna cyavāmahai na pracyutā bhavema | itiśabdo muñjasya vākyasamāptiyotanārthaḥ ||
yathoktasya dārthyārthamācāryāntarasaṃmatiṃ darśayati—
18.16
vāsiṣṭha vasiṣṭhagotrotpannaścaikitāneyo nāmatastadevāha sma | katham ? | sāma ha vai caturṛce gīyamānaṃ sāmaiva nūnam avaśyaṃ bhūyāṃsaṃ poṣaṃ puṣyati | taṃ sāmnaḥ poṣamanu yajamāno'pi poṣako bhavati | kiṃ ca caturthī adhyāsyā ṛk asāmnī tṛcāśritasāmarahiteti yat, etat vidhavā yā gatabhartṛkāyā janma
nirarthakamiva ityevameva ete caturṛce sāma gāyantaḥ śrotriyāḥ viduḥ jānanti iti | api ca yasmāccaturthyā tṛcānāśritaṃ sāmakaraṇaṃ vidhavājanmasadṛśaṃ tasmāt eteṣāṃ tṛce anyat adhyāsyāyām anyat sāma kurvatāṃ kule śrotriyāḥ śrutācārasaṃpannāḥ yuvānaśca santaḥ śatasaṃvatsaralakṣaṇāt āyuṣaḥ purā pūrvameva pramāyukā maraṇaśīlā bhavanti | ata eva teṣāṃ jāyā yuvatayaḥ satyaḥ vidhavā bhavanti | tatraiva hetupradarśanam | yat yasmāt tṛce'nyat sāma ekarce adhyāsyāyāmanyadbhavatīti | ato yadeva catasṛṣvṛkṣu ekaṃ sāma kriyate sa evātra vivakṣitaścaturṛcaḥ | itiśabdaścaikitāneyavākyasamāptyarthaḥ | etat caturṛce sāmagānaṃ pṛṣṭhyaṣaḍahasya tṛtīye ahni chandomānāmahnāṃ madhye dvayorhvoḥ mādhyaṃdinapavamāne veditavyam |
evaṃ caturṛce sāma vidhāya idānīmasminneva dvādaśāhe savanīyā ekādaśina āgneyakṛṣṇagrīvā ityādyāḥ paśavaḥ pratyaham ekaikaśa ālabhyante | uttame'hnāne ekaḥ paśuḥ ālabdhavyaḥ | sa kaḥ savanīya (kiṃsavanīya ?) ityapekṣāyāṃ vikalpenālabhyaṃ paśuṃ darśayituṃ prathamaṃ pakṣaṃ tāvadupanyasyati —
18.17
udayanīye'hri yaḥ paśurālabhyatvenātiricyate sa aindrāgna ālabhyaḥ | indrāgnī devatā yasya tathoktaḥ |
yathoktamarthaṃ praśaṃsati—
18.18
devānāṃ madhye indrāgnī eva ojiṣṭhau ojasvitarau tāvevāyātāyāmānau apratihatasāmarthyau tat tasmāt tāveva yunakti yāgena yajamānaḥ svargasya lokasya samaṣṭyai prāptyai |
pakṣāntaramāha—
18.19
yo brahmavarcasakāmaḥ sa sauryaṃ sūryadevatyaṃ paśumālabheta |
tatpraśaṃsati—
18.20
etasyāṃ prasiddhāyāṃ paśusaṃbandhinyām ekādaśinyāmādityāḥ sarve sūryamajanayan udapādayan | sa sūryaḥ tasyāṃ tejaḥ prakāśaṃ brahmavarcasaṃ cāvarundha[te] adadhāt | ato ya evaṃ veda sa tejasvī brahmavarcasvī bhavati |
kalpāntaraṃ darśayati—
18.21
atho athavā brahmavādina evamāhuḥ | udayanīye'hni āgneya agnidevatya evālambhyaḥ khalu | yasmādagnivai agnirave sarvā devatāḥ | tatpramukhatvāt | tena sarvāsāṃ devatāna mantarā madhye kāṃcana anyāṃ devatāṃ na kuryāditi śeṣaḥ | itiśabdaḥ pakṣāntarābhāvadyotanārthaḥ | ata evāha bhagavānāpastambaḥ - āgneyamudayanīya aindrāgnaṃ vā saurya brahmavarcasakāmaḥ (ā. śrau. sū. 21.14.9-10) iti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye caturthādhyāye prathamaḥ khaṇḍaḥ |
ita ūrdhvamanuvākacatuṣṭayena śyenādināmakāścatvāra ābhicārayajñā vidhīyante | tatra prathamaṃ śyenayāgaṃ vidhātuṃ pratijānīte —
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit