Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 2

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 2

Language
Sanskrit

2.1

atha-śabdaḥ ākhyāyikopakramalakṣaṇārthaḥ | yatra deveṣu yajamāneṣu | yasmin kāle subrahmaṇyaḥ etannāmā ṛtvik subrahmaṇyāmāhvayati tasminnāhvānakāle devānāṃ saṃbandhirnaṃ yajñamasurāśca rakṣāṃsi ca asurarakṣāṃsi devayonayaḥ krūrakarmāṇaḥ | ata eva yāskaḥ asurā rakṣāṃsītyeke (ni. 3. 2. 8) iti | ajighāṃsan hantumaicchan kila |
tataḥ kimityatrāha—

2.2

devāḥ parasparaṃ nihavaṃ devatayā nīcairupādvānam eva ām anunāsikaḥ chāndasaḥ | ābhimukhyena akurvata | brahmoṃ subrahmog iti evam | subrahmaṇyomityarthaḥ | varṇalopaścāndasaḥ |
tataḥ paraṃ kimabhūdityatrāha—

2.3

tairevamāhūta āditya ādityātmaka indraḥ parjanyaḥ varṣonmukho meghaḥ san | tatrāpi purobalākaḥ sarveṣāṃ purogāmī megho bhūtvā tān devān abhipret abhimukhaṃ prāgacchat | āgatya ca tān yajñavighnakāriṇo'surān rākṣasāṃśca aśanyā ahitayā vṛṣṭyā vidyutā vidyotanena svaprakāśena ahan ahaṃsīt | 10 etattu vakṣyamāṇavicārārthatvenābhihitamiti mantavyam |
subrahmaṇyāyāḥ strīpuṃnapuṃsakātmakatvaṃ vimarśapūrvakaṃ vyutpādayituṃ saṃśayaṃ tāvaddarśayati—

2.4

uttaraṃ darśayati—

2.5

yadyevaṃ vicāraṃ kuryuḥ tarhi sarvaṃ strīpuṃnapuṃsakātmakameva subrahmaṇyetyuttaraṃ brūyāt |
katham ekasya strīpuṃnapuṃsakātmakatvamityatrāha—

2.6

yad yenendraḥ parjanyo varṣonmukho meghaḥ san purogāmī balāko bhūtvā abhipret devān tena puṃrūpaparjanyātmakatvena pumān | yat yena vṛṣṭyā yat yena vāśanyā asurānavadhīt tena strīrūpavṛṣṭyaśanyātmakatvena strī bhavati | yat yena vidyutāhan | vidyucchabdo napuṃsakaliṅgo'pyasti | auṇādikaḥ kip bahulavacanānnapuṃsakaliṅge'pi bhavatīti | tena napuṃsakavidyudātmakatvena napuṃsakam | tasmāt subrahmaṇyā sarvameva bhavatīti brūyāditi sūktameva |
atha subrahmaṇyāyā mantraviṣayatve'pi strīpuṃnapuṃsakātmakatvaṃ vyutpādayituṃ vimarśapūrvakam ṛgyajuḥsāmātmakatvaṃ darśayati—

2.7

tatra subrahmaṇyāśabdasya mantranāmadheyatve subrahmaṇyā kim ṛk kiṃ vā yajuḥ uta sāma | vicārārthaḥ plutaḥ | iti yadyāhuḥ tarhi sarvameva ṛgyajuḥsāmāni sarvāṇyapi subrahmaṇyetyuttaram | tasya vivaraṇam | ṛca iva yathā ṛgrūpasya mantrasya strīliṅgaḥ ṛkśabdo nāmadheyama, tathāsyāḥ subrahmaṇyasya mantrasya, subrahmaṇyeti strīliṅgaṃ nāmadheyam | tasmālliṅgasāmyāt ṛk subrahmaṇyā | ayaṃ subrahmaṇyāśabdavācyo mantro nigadabhūta eva bhavati khalu | nigado nāma yajurviśeṣaḥ tasmādyajuḥ | yathā yasmāt sāmakāriṇaḥ sāmagāḥ anyaiḥ sāmabhiḥ saha kurvanti evaṃ paṭhanti tasmāt sāma | taiḥ paṭhyamānatvāt | tasmāt sarvameva ṛgyajuḥsāmeti brūyāt | ṛṅnigadasāmātmakatvena mantraviṣaye'pi strīpuṃnapuṃsakatvamityabhiprāyaḥ |
evaṃ subrahmaṇyāhvānaṃ darśayitvā tato yat kartavyaṃ tadāha—

2.8

subrahmaṇyāmāhūya tat tadā etad vakṣyamāṇaṃ yajuḥ yajamānaṃ vācayati vācayet | rakṣasāṃ subrahmaṇyādevatādhiṣṭhiteṣṭakeṣu saṃcaratāmapahatyai apahananāya | yajamānavacanaṃ stutyartham |
vācanīyamantrabhāgānanūdyānūdya vyācaṣṭe—

2.9

he subrahmaṇye tvaṃ sā prasiddhā sarvadevatātmakendrarūpā asi bhavasi | tasyāste pṛthivī prathamaḥ pāda iti yajurbhāgam āha yajamānaḥ paṭhet | tena mantrapāṭhena yānyeva asurarakṣāṃsi asurāśca rakṣāṃsi ca pṛthivyāṃ santi tāni sarvāṇyevāpahate vināśayati | evamanyadapi vyākhyeyam | tatte tava parorajāḥ rajaso lokāt paraḥ utkṛṣṭo brahmaṇo lokaḥ sa parorajāḥ | sa eva pañcamaḥ pādaḥ iti tadāha | rajasaḥ paraṃ brahmaṇaḥ sthānam | tadetat sthānaṃ parorajāḥ ityetat padamāha | tathā sā prasiddhā tvaṃ naḥ asmabhyam iṣam annam ūrjaṃ tadrasaṃ ca dhukṣva prapūraya iti yadāha tena sā devatā asmai yajamānāya iṣamūrjaṃ ca dugdhe | kiṃ ca vīryaṃ balam annādyam annādikaṃ dhanaṃ ca dhehi prayaccheti yadāha tena sā asmai yajamānāya vīryam annādyaṃ ca dadhāti |
nigadapraśaṃsāpūrvakaṃ subrahmaṇyāhvānasya kālaṃ darśayati—

2.10

ayaṃ subrahmaṇyānigado brahmaśrīrvai brahmaṇa| vedena śrīyate | brahma vedaṃ śrayatīti vā brahmaśrīreva | kiṃca | subrahmaṇyeti yat [etat] tsāma nāma | nāma prasiddhaṃ sāma | sāmagaiḥ kriyamāṇatvāt | yasmādevaṃ tasmāt prātaranuvāke upākṛte prārabdhe visaṃsthite asamāpte ca yajñe pratyahamahargaṇeṣu subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati |
praśaṃsāpūrvakaṃ subrahmaṇyāya anaḍudyuktasya anaso dānaṃ vidhatte—

2.11

eṣa vai ayameva yajamānaḥ brahma agniṃ subrahma indraṃ ca āpnoti | yo yuktam anaḍuddrayām etadanaḥ subrahmaṇyāya dadāti |
yathoktalakṣaṇāyāḥ subrahmaṇyāyā veditāraṃ stauti—

2.12

yaḥ subrahmaṇya evaṃ yathoktaprakāreṇa veda jānāti so'sya yajamānasya yajñaṃ brahmaṇā ṛgyajuḥsāmātmakena vedenaiva ca śriyā annapaśuputrādīnāṃ samṛddhayā ca samarddhayati samṛddhaṃ karoti |
punarapi subrahmaṇyāṃ praśaṃsati—

2.13

atho ityavāntaravākyopakramārtham | āhuḥ khalu prāyaścittavidaḥ | yadyajñe yacca yadapi avagatam anyathā jñātam | yacca anavagatam aparijñātam | tasya sarvasyaiṣaiva prāyaścittiḥ | viduṣā subrahmaṇyena kṛtaṃ subrahmaṇyāhvānameva prāyaścittam | tasmādevaṃvidaṃ yathoktaprakāreṇa jñātāraṃ brāhmaṇaṃ subrahmaṇyaṃ kurvīta yajamānaḥ | anevaṃvidaṃ na kurvīta iti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
atha sarvayajñavyāptāni vijñātavyāni darśayituṃ prathamaṃ prātaḥsavane vijñeyaṃ darśayati—

Linked texts (1)