Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 21
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 21
- Language
- Sanskrit
21.1
atha anantarameṣa vakṣyamāṇaḥ saṃdaṃśaḥ durādānagrahaṇasādhanatvena saṃdaṃśasāmyāt saṃdaṃśākhyo yajñaḥ | ucyata iti śeṣaḥ |
taṃ vidhatte -
21.2
tena saṃdaṃśayāgena abhicaran bhrātṛvyajighāṃsuryajeta |
yatsādṛśyādayaṃ kratuḥ saṃdaṃśaḥ tena kiṃ kriyata ityatrāha -
21.3
yad durādānaṃ taptāyaḥpiṇḍādi tat saṃdaṃśenādatte karmāraḥ |
kimatra saṃdaṃśasāmyaṃ kathaṃ ca tat saṃdaṃśavadanena kriyata ityatrāha -
21.4
dve trivṛtī stotre dve dvādaśe dve pañcadaśe dve ekaviṃśe dve caturviṃśe dve triṇave ityevaṃ dvau dvau stomau samānau yat saha bhavataḥ | tenāyaṃ kratuḥ saṃdaṃśasadṛśaḥ, tataśca yathā ha yathā khalu durādānamādātumaśakyaṃ taptāyaḥpiṇḍādi saṃdaṃśenānuhāya prāpayya ādadīta evamevainaṃ bhrātṛvyam etena yāgena ādatte |
asmin yāge sarveṣāṃ stomānāṃ trivṛtstomasaṃpattiṃ tadīyānāṃ stotrīyāṇāṃ bṛhatīsaṃpattiṃ cānūdya praśaṃsati—
21.5
atra stomagaṇaḥ trivṛtaṃ stomaṃ saṃpadyate | stotrīyāṇāṃ ca gaṇo bṛhatīchandaḥ saṃpadyate | tatra trivṛdvajro vai vajra eva | bṛhatī paśavaḥ | tena asya bhrātṛvyasya paśūn vajreṇaiva hanti | tathā sati bhrātṛvyo'paśurbhavatīti | tat trivṛtaḥ saṃpattirevaṃ dve trivṛtī stotre ityādinā pradarśitānāṃ stomānāṃ trivṛtostriṇavayoścāṣṭā trivṛta iti trivṛtsaṃpattiḥ siddhatvānna vaktavyā | dvābhyāṃ dvādaśābhyāṃ dvābhyāṃ pañcadaśābhyāṃ catuḥpañcāśadityataḥ ṣaṭ trivṛtaḥ saṃpadyante | dvābhyām ekaviṃśābhyāṃ dvābhyāṃ caturviṃśābhyāṃ navatiritpato daśa trivṛtaḥ saṃpadyanta iti | bṛhatīsaṃpattirviṃśatisaṃkhyābhistrivṛdbhiḥ stotrīyāṇāṃ ṣoḍaśottaraśatadvayena ṣaṭ bṛhatyaḥ saṃpadyanta iti |
stotravikāraṃ sapraśaṃsaṃ vidhatte—
21.6
punānaḥ soma dhārayā (sā. 511) ityetasyāmṛci vaiyaśvam, vyaśvaḥ kaścidṛṣiḥ, tena dṛṣṭaṃ sāma vaiyaśvaṃ, bhavati bhavet | tena enaṃ bhrātṛvyaṃ vyaśvaṃ vigatāśvameva karoti | śabdasāmyāt stutiḥ |
tadeva prakārāntareṇa stauti—
21.7
vaiyaśvameva sāma yataḥ parivdhubdheḍaṃ parivdhubdhāmiḍeti nidhanaṃ yasya tat tatheoktam | yonyāmṛci iḍeti hi nidhanam | atastena enaṃ bhrātṛvyaṃ parivṛścatyeva |
tena punaḥ prayogaviśeṣaṃ darśayati—
21.8
pavamānamukhe mādhyaṃdinārbhavayoḥ pavamānayoḥ mukhe vārṣāhare sāmanī bhavataḥ | mādhyaṃdinapavamāne arṣā soma dyumattamaḥ (sā. 503) ityekasyāṃ gāyatravārṣāhare | ārbhave tu yaste mado vareṇyaḥ (sā. 470) ityatra | yatra gāyatravārṣāharam (re ?) iti vacanāt | tathā pavasva (sā. 692) indramaccha (sā. 697) iti anayoḥ ṛcoḥ kāśītaupagave sāmano | purojitī vo andhasaḥ (sā. 545) ityatra nānadaṃ sāma | iti krūrāṇi hiṃsākārīṇi sāmāni bhavanti | udgātāraḥ saṃpādayanti | stutyai bhrātṛvyasyeti |
atra prakṛtitaḥ prāptaṃ saptadaśaṃ niṣedhati—
21.9
ayaṃ saṃdaṃśayāgo nissaptadaśaḥ saptadaśastomena hīnaḥ kāryaḥ | tena paśavyasya saptadaśastomasya rāhityena krūraḥ bhrātṛvyasya paśuhānikara iti |
atra śyenavaiśeṣikān dharmānatidiśati—
21.10
vyākhyātacarametat | atra kalpaḥ—śyenamājyabahiṣpavamānam arṣā soma dyumattamaḥ (sā. 503) iti gāyatravārṣāhare | punānaḥ soma dhārayā (sā. 511) iti vaiyaśvam ekasyāṃ, vaṣaṭkāranidhanamekasyāṃ, rauravamekasyām | yaudhājayaṃ tisṛṣvauśanamantyaṃ rathantaraṃ ca vāmadevyaṃ ca satahaṃ ca kāleyaṃ ca | yaste mado vareṇyaḥ (sā. 470) iti gāyatraṃ vārṣāharaṃ satrāsāhīyam | pavasva (sā. ) indramaccha (sā. 566) iti kāśītopagave | purojitī vo andhasaḥ (sā. 545) iti nānadāndhīgave | sāmatrayāṇāṃ yatprathamaṃ kāryam | antyaṃ yajñāyajñīyam agniṣṭomasāma dve trivṛtī stotre dve dvādaśe dve pañcadaśe dve ekaviṃśe dve caturviṃśe dve triṇave (ma. su. ?) || iti | atra sāmatrayāṇāṃ yatprathamamityasya vākyaśeṣasyāyamabhiprāyaḥ | hāu hāu hāu | as | phaṭ | sṛs has | prāyat | cakrām (ā. gā. 2.7.51.4) iti yonāvutpannaṃ purojitī vo andhasaḥ (sā. 545) ityasmiṃstṛce |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe caturthādhyāye caturthaḥ khaṇḍaḥ |
atha pratijñāpūrvakaṃ vajrayāgaṃ darśayati—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit