Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 25

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 25

Language
Sanskrit

25.1

prajāpatirvidhātā purā tapo'tapyata cakāra | tasya tapasā tapyamānasya viśuddhasattvasya devān sṛjeyamiti mano buddhiḥ prājāyata | tataḥ te ime prasiddhā indrādayo devāḥ tena asṛjyanta | katham? divā ahani devān , naktaṃ rātrau asurān [asṛjata] | yat yato divā devānasṛjata prajāpatiḥ tad devānāṃ devatvam atiśayitadīptimattvam | yat yato asūryaṃ, na vidyate sūryo yasmin tat asūryaṃ naktam | kālādhvanoratyantasaṃyoge (pā. 2. 3. 5) iti dvitīyā | asurānasṛjatetyanuṣaṅgaḥ | tat tenāsurāṇāmasuratvaṃ karmaṇi prakāśarāhityam | yat yataḥ pītatvam | pā pāna
iti dhātoḥ pīyanta iti kartari kvip | teṣāṃ bhāvaḥ pītatvam | kavyasyāmṛtasya pātṛtvam | tena pitṝṇāṃ pitṛtvam |
santvetādṛśāḥ devāḥ | kiṃ tata ityatrāha—

25.2

tataḥ te devāḥ agnihotrāt svargaṃ kāmayamānā santaḥ tapaḥ cakruḥ | teṣāṃ tapyamānānāṃ tebhyastapyamānebhyaḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyauriti lokatrayātmako raso'jāyata | tatsārabhūtāḥ pṛthivyādayo lokā abhyatapan ṛgvedādīnuddiśya tapaścakruḥ | tebhyastapyamānebhyaḥ ṛgvedādyātmako raso'jāyata | katham ? pṛthivyā ṛgvedātmako rasaḥ samajani | evamuttaratrāpi | te vedā abhyatapan | tebhyo gārhapatyādyātmako raso'jāyata| katham? ṛgvedād gārhapatyo raso'jāyata | samānamanyat | te gārhapatyādayo'pyabhyatapan | tebhyastapyamānebhyaḥ sahasraśīrṣaḥ aparimitamūrdhā sahasrākṣaḥ asaṃkhyātanayanaḥ sahasrapāt aparimitapādaḥ puruṣo raso'jāyata | evaṃ caturtharasātmakatvāt praśastatamo'yaṃ puruṣa ityarthaḥ |
bhavatvevam | tataḥ kimityatrāha—

25.3

tataḥ te devā prajāpatiṃ sraṣṭāram upādhāvan | upetya ca vedaśarīraiḥ ṛgvedādyātmakaiḥ gārhapatyādibhiḥ yadidam amṛtaśarīramutpannaṃ tad idaṃ mṛtyorna samāpsyate samāptiṃ prāpnotīti | ha vā ityetāvaitihāsadyotanārthau | sa puruṣaḥ ko nāma kaḥ khalvasīti evaṃ prajāpatimabruvan | antima itikāro devānāṃ praśnaparisamāptidyotanārthaḥ |
prajāpateruttaramāha—

25.4

sa tairevaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ uvāca | yajño nāma agnihotrayajña eva so'yaṃ puruṣaḥ nānyaḥ kaściditi |
tadidaṃ vivikṣitamagnihotraṃ sadyoyajñasaṃsthātmakatvena praśaṃsati—

25.5

teṣāmutpannānāṃ devānārthe prajāpatiḥ sadyoyajñasaṃsthāmupaiti | sadyaḥ samāpyamānayajñātmakatvādagnihotraṃ prāpnotītyarthaḥ | ata eva eṣo'gnihotrarūpo yajñaḥ sadyaḥ saṃsthāṃ samāptimupaiti prāpnoti |
nanu dīkṣaṇīyādītikarttavyatāyā abhāvāt kathamasya yajñatvamityāśaṅkya prasiddhajyotiṣṭomādiyajñasādṛśyasiddhayartham atrāpi dīkṣaṇīyādītikarttavyatāṃ saṃpādayati—

25.6

gārhapatyam agniṃ yat prāduṣkaroti agnihotrārthaṃ prādurbhāvayati sā dīkṣaṇīyā dīkṣaṇīyākhyeṣṭiḥ | prāthamyasāmyāt | dakṣiṇāgnimāhavanīyaṃ cāgniṃ yat prāduṣkaroti sā prāyaṇīyeṣṭiḥ upakārakatvasāmyāt | samidho'bhyādadhate samidādhānaṃ kurvanti iti yat tā upasadaḥ upasadākhyahomāḥ |
atha agnihotre utpūtājyaskandane prāyaścittaṃ darśayati—

25.7

athaśabdo vākyòpakrame | yasya yajamānasya utpūtam utpavanena saṃskṛtam ājyaṃ skandati pātrāt sā vai saiva skannā nāma skannarūpā āhutirbhavatīti | tato vai skannāhutyā yajamānaḥ pramāyurbhavati maraṇaśīlo bhavatītyarthaḥ | tasminnimitte varo deyaḥ gorūpāṃ dakṣiṇāṃ dadyādityarthaḥ | saiva dakṣiṇā tasya ājyaskandasya prāyaścittiḥ | pratyavāyaparihārārthaṃ karmetyāhurbrahmavādinaḥ |
anutpūtājyaskandane prāyaścittamāha -

25.8

atha punaḥ yasya yajamānasya saṃbandhi ājyam anutpūtam utpavanarahitaṃ skandati pātrāt, asāvaskannā nāma askannarūpā āhutiḥ | tataḥ tayaivāhutyā yajamānasya cittaṃ pramāyurvināśi bhavatīti tannimittaṃ citraṃ nānāvidhaṃ dravyaṃ deyam | saiva tasya prāyaścittiranutpūtaskandaprāyaścittiriti |
agnihotre savanatrayaṃ saṃpādayati -

25.10

atraivodayanīyādisaṃpattiṃ darśayati—

25.11

annā annāni havīṃṣi ādadāti iti yat tena udayanīyasya etadākhyasya karmaṇaḥ udavasānīyasya ca samāptyai kṛtaṃ bhavatītyarthaḥ || 10-11 ||
agnihotra eva mathane agneranutpāde vikalpena prāyaścittaṃ darśayati—

25.12

atha punaḥ yasya yajamānasya agnirmathyamāno yadi na jāyeta tarhi anyamāhṛtya laukikamagniReleasemānīya asminnavakāśe āhavanīyādhāre vyāhṛtibhirjuhuyāt | laukikāgnerapyabhāve brāhmaṇasya haste juhuyāt | evamanyadapi vyākhyeyat | tathā cāśvalāyanaḥ—agnihotrāya kāle'gnāvajāyamāne'nyamānīya juhuyāt | pūrvvābhābhe uttarottaraṃ brāhmaṇapāṇyajakarṇadarbhastambāpsu (ā. śrau. sū. 3.14.14-16) ityādi |
agnihotre svayaṃkṛtahomastutyarthaṃ gauṇakartṛ[pradarśana]puraḥsaram uttarottaraṃ mukhyān kartṛn darśayati—

25.13

anyaiḥ śiṣyādivyatiriktaiḥ śatahutān śataśo hutān kṛtān homān apekṣya śiṣyahutaḥ śiṣyeṇa kṛtaḥ eko homaḥ varam utkṛṣṭaḥ | evamanyadapi vyākhyeyam |
astvevaṃ kiṃ tata ityāha—

25.14

yata evamātmakṛto homaḥ praśastaḥ tasmāt svayaṃ hotā devānāmāhvātā svayameva dohī agnihotrārthaṃ payaso dogdhā san svayameva yajamānaḥ svayamevāgnihotramupatiṣṭheta |
tatra dakṣiṇāṃ darśayati—

25.15

haumyaśeṣaṃ hutāvaśiṣṭaṃ havireva dakṣiṇā | nānyadityarthaḥ |
athoktamagnihotraṃ praśaṃsati—

25.16

ya evam uktarītyā vidvān jānan agnihotraṃ juhoti etasya sarvairyajñakratubhiḥ eva iṣṭaṃ bhavati | sarve kratavaḥ kṛtā bhavantītyarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe pañcamādhyāye prathamaḥ khaṇḍaḥ |
yaduktamagnihotramātreṇaiva sarvakratubhiriṣṭaṃ bhavatīti tadetadākhyāyikayā upapādayati—

Linked texts (1)