<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa) › [Shadvimshabrahmanatika](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika) › 25

# Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 25

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 25

- **Language:** Sanskrit

### [25.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.1)

prajāpatirvidhātā purā tapo'tapyata cakāra | tasya tapasā tapyamānasya viśuddhasattvasya devān sṛjeyamiti mano buddhiḥ prājāyata | tataḥ te ime prasiddhā indrādayo devāḥ tena asṛjyanta | katham? divā ahani devān , naktaṃ rātrau asurān \[asṛjata\] | yat yato divā devānasṛjata prajāpatiḥ tad devānāṃ devatvam atiśayitadīptimattvam | yat yato asūryaṃ, na vidyate sūryo yasmin tat asūryaṃ naktam | kālādhvanoratyantasaṃyoge (pā. 2. 3. 5) iti dvitīyā | asurānasṛjatetyanuṣaṅgaḥ | tat tenāsurāṇāmasuratvaṃ karmaṇi prakāśarāhityam | yat yataḥ pītatvam | pā pāna  
iti dhātoḥ pīyanta iti kartari kvip | teṣāṃ bhāvaḥ pītatvam | kavyasyāmṛtasya pātṛtvam | tena pitṝṇāṃ pitṛtvam |  
santvetādṛśāḥ devāḥ | kiṃ tata ityatrāha—

### [25.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.2)

tataḥ te devāḥ agnihotrāt svargaṃ kāmayamānā santaḥ tapaḥ cakruḥ | teṣāṃ tapyamānānāṃ tebhyastapyamānebhyaḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyauriti lokatrayātmako raso'jāyata | tatsārabhūtāḥ pṛthivyādayo lokā abhyatapan ṛgvedādīnuddiśya tapaścakruḥ | tebhyastapyamānebhyaḥ ṛgvedādyātmako raso'jāyata | katham ? pṛthivyā ṛgvedātmako rasaḥ samajani | evamuttaratrāpi | te vedā abhyatapan | tebhyo gārhapatyādyātmako raso'jāyata| katham? ṛgvedād gārhapatyo raso'jāyata | samānamanyat | te gārhapatyādayo'pyabhyatapan | tebhyastapyamānebhyaḥ sahasraśīrṣaḥ aparimitamūrdhā sahasrākṣaḥ asaṃkhyātanayanaḥ sahasrapāt aparimitapādaḥ puruṣo raso'jāyata | evaṃ caturtharasātmakatvāt praśastatamo'yaṃ puruṣa ityarthaḥ |  
bhavatvevam | tataḥ kimityatrāha—

### [25.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.3)

tataḥ te devā prajāpatiṃ sraṣṭāram upādhāvan | upetya ca vedaśarīraiḥ ṛgvedādyātmakaiḥ gārhapatyādibhiḥ yadidam amṛtaśarīramutpannaṃ tad idaṃ mṛtyorna samāpsyate samāptiṃ prāpnotīti | ha vā ityetāvaitihāsadyotanārthau | sa puruṣaḥ ko nāma kaḥ khalvasīti evaṃ prajāpatimabruvan | antima itikāro devānāṃ praśnaparisamāptidyotanārthaḥ |  
prajāpateruttaramāha—

### [25.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.4)

sa tairevaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ uvāca | yajño nāma agnihotrayajña eva so'yaṃ puruṣaḥ nānyaḥ kaściditi |  
tadidaṃ vivikṣitamagnihotraṃ sadyoyajñasaṃsthātmakatvena praśaṃsati—

### [25.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.5)

teṣāmutpannānāṃ devānārthe prajāpatiḥ sadyoyajñasaṃsthāmupaiti | sadyaḥ samāpyamānayajñātmakatvādagnihotraṃ prāpnotītyarthaḥ | ata eva eṣo'gnihotrarūpo yajñaḥ sadyaḥ saṃsthāṃ samāptimupaiti prāpnoti |  
nanu dīkṣaṇīyādītikarttavyatāyā abhāvāt kathamasya yajñatvamityāśaṅkya prasiddhajyotiṣṭomādiyajñasādṛśyasiddhayartham atrāpi dīkṣaṇīyādītikarttavyatāṃ saṃpādayati—

### [25.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.6)

gārhapatyam agniṃ yat prāduṣkaroti agnihotrārthaṃ prādurbhāvayati sā dīkṣaṇīyā dīkṣaṇīyākhyeṣṭiḥ | prāthamyasāmyāt | dakṣiṇāgnimāhavanīyaṃ cāgniṃ yat prāduṣkaroti sā prāyaṇīyeṣṭiḥ upakārakatvasāmyāt | samidho'bhyādadhate samidādhānaṃ kurvanti iti yat tā upasadaḥ upasadākhyahomāḥ |  
atha agnihotre utpūtājyaskandane prāyaścittaṃ darśayati—

### [25.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.7)

athaśabdo vākyòpakrame | yasya yajamānasya utpūtam utpavanena saṃskṛtam ājyaṃ skandati pātrāt sā vai saiva skannā nāma skannarūpā āhutirbhavatīti | tato vai skannāhutyā yajamānaḥ pramāyurbhavati maraṇaśīlo bhavatītyarthaḥ | tasminnimitte varo deyaḥ gorūpāṃ dakṣiṇāṃ dadyādityarthaḥ | saiva dakṣiṇā tasya ājyaskandasya prāyaścittiḥ | pratyavāyaparihārārthaṃ karmetyāhurbrahmavādinaḥ |  
anutpūtājyaskandane prāyaścittamāha -

### [25.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.8)

atha punaḥ yasya yajamānasya saṃbandhi ājyam anutpūtam utpavanarahitaṃ skandati pātrāt, asāvaskannā nāma askannarūpā āhutiḥ | tataḥ tayaivāhutyā yajamānasya cittaṃ pramāyurvināśi bhavatīti tannimittaṃ citraṃ nānāvidhaṃ dravyaṃ deyam | saiva tasya prāyaścittiranutpūtaskandaprāyaścittiriti |  
agnihotre savanatrayaṃ saṃpādayati -

### [25.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.10)

atraivodayanīyādisaṃpattiṃ darśayati—

### [25.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.11)

annā annāni havīṃṣi ādadāti iti yat tena udayanīyasya etadākhyasya karmaṇaḥ udavasānīyasya ca samāptyai kṛtaṃ bhavatītyarthaḥ || 10-11 ||  
agnihotra eva mathane agneranutpāde vikalpena prāyaścittaṃ darśayati—

### [25.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.12)

atha punaḥ yasya yajamānasya agnirmathyamāno yadi na jāyeta tarhi anyamāhṛtya laukikamagniReleasemānīya asminnavakāśe āhavanīyādhāre vyāhṛtibhirjuhuyāt | laukikāgnerapyabhāve brāhmaṇasya haste juhuyāt | evamanyadapi vyākhyeyat | tathā cāśvalāyanaḥ—agnihotrāya kāle'gnāvajāyamāne'nyamānīya juhuyāt | pūrvvābhābhe uttarottaraṃ brāhmaṇapāṇyajakarṇadarbhastambāpsu (ā. śrau. sū. 3.14.14-16) ityādi |  
agnihotre svayaṃkṛtahomastutyarthaṃ gauṇakartṛ\[pradarśana\]puraḥsaram uttarottaraṃ mukhyān kartṛn darśayati—

### [25.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.13)

anyaiḥ śiṣyādivyatiriktaiḥ śatahutān śataśo hutān kṛtān homān apekṣya śiṣyahutaḥ śiṣyeṇa kṛtaḥ eko homaḥ varam utkṛṣṭaḥ | evamanyadapi vyākhyeyam |  
astvevaṃ kiṃ tata ityāha—

### [25.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.14)

yata evamātmakṛto homaḥ praśastaḥ tasmāt svayaṃ hotā devānāmāhvātā svayameva dohī agnihotrārthaṃ payaso dogdhā san svayameva yajamānaḥ svayamevāgnihotramupatiṣṭheta |  
tatra dakṣiṇāṃ darśayati—

### [25.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.15)

haumyaśeṣaṃ hutāvaśiṣṭaṃ havireva dakṣiṇā | nānyadityarthaḥ |  
athoktamagnihotraṃ praśaṃsati—

### [25.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25.16)

ya evam uktarītyā vidvān jānan agnihotraṃ juhoti etasya sarvairyajñakratubhiḥ eva iṣṭaṃ bhavati | sarve kratavaḥ kṛtā bhavantītyarthaḥ |  
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe pañcamādhyāye prathamaḥ khaṇḍaḥ |  
yaduktamagnihotramātreṇaiva sarvakratubhiriṣṭaṃ bhavatīti tadetadākhyāyikayā upapādayati—

## Linked texts (1)

- [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa.66.1.p1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sadvimsabrahmanatika.25) · Pramāṇa
