Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 6
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇaṭīkā 6
- Language
- Sanskrit
6.1
ye ṛtvijaḥ virājaṃ daśasaṃkhyām, daśākṣarā virāḍ (śa. brā. 1.1.22, ai. brā. 3.41.4) iti śruteḥ | catuṣṭomasya jyotiṣṭomasya tasya navatiśataṃ stotrīyā (tāṃ brā. 16.1.8) iti stotrīyāṇāṃ saṃkhyāsaṃpattirbrāhmaṇe'bhihitā | tāśca virājā saṃpādyante | atastatsaṃpattiheturdaśasaṃkhyā virāṭ | tāṃ yadi atiyajeran atikramya stuvīran te amuṣmin paraloke virājaṃ vairājyam annaṃ vā, 'annaṃ vai viraḍ' (śa. brā. 8.3.2.13) iti śruteḥ, īpsantaḥ kāmayamānāḥ śrāmyanti eva | na tu virājaṃ labhante ityarthaḥ ||
atha punaḥ ye ṛtvijaḥ enāṃ virājaṃ arvāg dadhnuvanti [te] uktastotrīyāsaṃkhyāṃ nyūnāṃ kuryustyarthaḥ | anyat samānam | kiṃ ca, tathā śrāmyatāṃ vyarthamāyasyatāṃ teṣāṃ sukṛtaṃ pūrvārjitamapi puṇyaṃ kṣīyate | tathā hi-yat karma akṛtvāsmāllokāt prayanti paralokaṃ, tatkarmaphalaṃ prāptumamuṣmin loke na śaknuvanti iti virājo'tireke nyūnatve pratyavāyahetutvāt prāyaścittanimitte | tatra prāyaścittaviśeṣasyānuktatvāt pūrvavat sāmolbaṇe yat āhavanīye ravaḥ svāhā (ṣa.viṃ.brā.1.5.10) iti prāyaścittamuktaṃ tadevātrāpītyupagantavyam |
hotrādīnāṃ vyāpārābhāve'pi brahmaṇo vāgyamamalope prāyaścittavidhānāya tatrāpi brahmaṇo vāgyamanamākhyāyikāpūrvaṃ vidhātum upakramate-
6.2
etat vakṣyamāṇam āruṇiḥ aruṇaputraḥ uddālakanāmā ṛṣiḥ [ha] eva āha sma uktavān kila | ye ṛtvijaḥ yajñasya vyṛddhena samṛddhayabhāvena | aṅgavaikalyenetyarthaḥ | na nandanti duḥkhitā bhavanti | yatsamṛddhena yasya yajñasya saṃpūtryā nandanti hṛṣṭā bhavanti | te kathaṃ kena prakāreṇa kasmin kāle yajeran vā athavā kathaṃ yājayeyuriti |
tataḥ kimityatra āha—
6.3
ahaṃ vāva ahameva kāle yajeya | ahameva kāle yājayeyam | matto'nyaḥ kaḥ kāle yajeta yājayedvā | anyadatirohitārtham |
kathamityatrāha—
6.4
yo brahmāṇamakṛtvā kāle na yajeta yājayedvā sa yajñasya saṃbandhinaḥ svāt svīyāt kāmādapi vyarddhayatyeva hīyate eva khalu | ato'haṃ bhiṣakkṛtvā brahmāṇaṃ bhiṣajaṃ prāyaścittavidaṃ kṛtvā bhūyasīrupāpsīḥ prāptavyān bahūn kāmān upāpsyāmīti |
brahmakaraṇe vidvatsaṃmatiṃ darśayati—
6.5
tadetat vakṣyamāṇaṃ vidvānāha sma uktavān kila | yāvadvai yāvatyeva kāle hotā ṛcā karoti śastrādikaṃ paṭhati tāvaddhotṝṣveva yajñastiṣṭhati | yāvadeva
adhvaryuryajuṣā yajurvedavihitaṃ karma karoti tāvadadhvaryuṣveva yajñastiṣṭhati | yāvadudgātā sāmnā stotrādikaṃ paṭhati tāvadudgātṛṣveva yajñastiṣṭhati | yatra yasmin kāle uparatā hotrādayaḥ karmarahitāstiṣṭhanti tāvad brahmaṇyeva yajñastiṣṭhatīti |
astvevam, tataḥ kim ? tatrāha—
6.6
yasmādevaṃ tasmāttasminnantardhau hotrādīnāṃ vyāpārābhāvakāle brahmā vācaṃyamo bubhūṣet sāvadhāno bhavedevetyarthaḥ |
evaṃ vāgyamanaṃ vidhāya tallope prāyaścittamāha—
6.7
yadi brahmā pramattaḥ anavahitaḥ san vyāharet maunaṃ tyajet tarhi bhūrbhuvaḥsvariti etā vyāhṛtīḥ manasā anudravet cintayet |
vāśabdasūcitaṃ prāyaścittāntaramāha—
6.8
yadi pramādād brahmā tadā vyāharettarhi idaṃ viṣṇurvicakrame (sā. 222) iti vaiṣṇavīmṛcaṃ vā manasā anudravedityanuṣaṅgaḥ |
atha sarvaprāyaścittatayā mahāvyāhṛtibhiḥ homaṃ vidhātum upakramate—
6.9
mitasya muṣṭibhiḥ parimitasya rājñaḥ somasya aṃśūn avayavān ādāya markaṭaḥ markaṭaveṣadhārī indraḥ | uttaratra maghavanniti markaṭasya saṃbodhyamānatvāt | vṛkṣamapupluve udapatat |
tataḥ kimityatrāha-
6.10
paścāt āruṇiḥ uddālakaḥ prāyaścittaṃ kartum āhutimudyatya evam uvāca - he markaṭa ! tvam enān aṃśūn punaḥ nivapsyasi prakṣepsyasi vā, athavā mṛtaḥ san ato vṛkṣād avapapsyase avapatsyasīti |
markaṭasyottaraṃ darśayati -
6.11
punarāruṇervacanaṃ darśayati -
6.12
prāyaścittaṃ hoṣyāmīti |
punarmarkaṭasya praśnamāha--
6.13
āruṇiruttaramāha -
6.14
punarmarkaṭaḥ pṛcchati--
6.15
āruṇiruttaramāha--
6.16
he maghavan ! mahāvyāhṛtīreva prāyaścittārthaṃ hoṣyāmīti śeṣaḥ |
punaḥ āruṇiṃ markaṭaḥ pṛcchati--
6.17
saḥ markaṭaḥ omiti aṅgīkṛtya evamuvāca ha-he āruṇe ! āhutimanū ! udyatāhutiyuktastvaṃ, markaṭoṃ'śūn ādatta ājahāra ataḥ sarvaprāyaścittaṃ hoṣyāmīti, yadūciṣe kathaṃ nu kathamiva tat vidāṃcakartha asyedaṃ prāyaścittamiti kathamajñāsīrityarthaḥ |
punarāṇeruttaramāha-
6.18
sa evamuvāca ha yat karmaṇo nyūnatvamadhikatvaṃ vā avagataṃ jñātaṃ yadapi cānavagataṃ tasya sarvasya jñātasyājñātasyāvihitaviśeṣaprāyaścittasyaiṣaiva mahāvyāhṛtireva prāyaścittiriti śāstrato'vagacchāmīti |
astu, prastute kimāyātama ! ityatrāha-
6.19
tatraiva prāyaścittāntaramāha—
6.20
api vā athavā ājñātam avagataṃ yannyūnatvam adhikatvaṃ vā yadapi ca anājñātaṃ yajñasya saṃbandhi mithu mithaḥ kriyate he agne asya yajñasya saṃbandhi tad ubhayaṃ kalpaya phalasamarthaṃ kuru | hi yasmāt tvaṃ yathāyathaṃ karmaṇaḥ svarūpaṃ vettha jānāsi svāhā suhutamastu iti anena mantreṇa juhuyāt | api vā athavā he prajāpate ! yānyetāni viśvā viśvāni jātāni bhuvanāni [tvat] tvatto'nyo na paritā babhūva | tvameva paribhavasītyarthaḥ | vayaṃ yatkāmāḥ yadabhīṣṭaṃ kāmayamānāḥ te tubhyaṃ juhumaḥ naḥ asmākaṃ tad abhīṣṭam astu | kiṃ ca, vayaṃ rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ syāma svāheti anena mantreṇa prājāpatyāṃ prajāpatidevatākām āhutiṃ juhuyāt | tadvai tenaiva ātmānaṃ ca yajamānaṃ ca svena abhīṣṭena rasena yajñaphalena samarddhayati samṛddhaṃ karoti iti |
atha yajñe mṛṇmayapātrabhedane prāyaścittaṃ darśayati—
6.21
atha punaḥ yadvai kiṃca yadapi śarāvodañcanādikaṃ mṛnmayaṃ pātraṃ yajñe bhidyeta tad bhinnaṃ pātraṃ bhūmirbhūmim ityādinā mantreṇa abhimṛśet | asya mantrasya ayamarthaḥ—bhūmiḥ vikārātmikā bhūmiḥ prakṛtibhūtāṃ bhūmiṃ pṛthivīm agāt | api ca, mātā sarvasya jagato nirmātrī pṛthivī mātaraṃ pṛthivīmevāgāt | dyauḥ pitā pṛthivī mātā (tai. brā. 2.8.6.5) iti śruteḥ | vayaṃ tu putraiḥ paśubhiśca samṛddhā bhūyāma bhūyāsma | yaḥ śatruḥ asmān dveṣṭi sa bhidyatāṃ vidīryatām iti | tadvai tenaiva tadabhimarśanena ātmānaṃ ca yajamānaṃ ca svena rasena yajñaphalena samarddhayati iti |
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit