Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 20

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 20

Language
Sanskrit

20.1

ucyata iti śeṣaḥ |
idānīṃ vidhatte-

20.2

tasya trivṛdagniṣṭomasya iṣum iṣusaṃjñakāṃ viṣṭutiṃ kṛtvānicaran bhrātṛvyaṃ jighāṃsustena yajeta | dve iṣusaṃjñake viṣṭutī prāk pradarśite | atra viśeṣāśravaṇāt tayoranyatarā grāhyā |
yathoktaṃ praśaṃsati-

20.3

iṣuvadhaḥ iṣvākhyaṃ hananasādhanam āyudham āyuṣaḥ śatavarṣalakṣaṇāt purā purastādeva hanti | tasmāt yadiṣum iṣvākhyāṃ viṣṭutim atra karoti kuryāt tarhi enaṃ bhrātṛvyamāyuṣaḥ puraiva pravṛścati yathā viṣṭutyā prakarṣeṇa chinatti |
trivṛtstomaṃ sapraśaṃsaṃ vidhatte—

20.4

yat yasmāt stomānāṃ madhye trivṛt stoma eva kṣepiṣṭhaḥ ata āref: āśutaraṃ bhrātṛvyaṃ stṛṇavai hiṃsānīti | tat trivṛdeva stomo bhavati nānya ityarthaḥ |
sāmaviśeṣaṃ darśayati—

20.5

vyākhyātacaram | yadyapi samānamitaracchyenenetyanenaiva vaṣaṭkāraṇidhanaṃ siddhaṃ, tathāpi tadvacanaṃ pavamāne rathantaraṃ kuryāt bṛhatpṛṣṭhaṃ plavaṃ brahmasāma (ṣa. vi. brā. 4.2.14) iti vihitasya dharmaviśeṣasyāprāptyartham |
stotravikāraṃ sapraśaṃsaṃ vidhatte—

20.6

tvāmiddhi havāmahe (sā. 234) ityasyāmṛci saptahaṃ saptahanāmakaṃ sāma bhavati pṛṣṭhasya | tena sāmnā āsaptamāt puruṣāt | abhividhāvāṅ | saptapuruṣaparyantaṃ so'nāyatano bhavati apratiṣṭhito bhavati | yaṃ bhrātṛvyametena yāgenābhicaranti | anenāsya sāmnaḥ saptahanāmakatvaṃ pradarśitaṃ bhavati | saptapuruṣahananasādhanatvapratipādanāt | yadvā tasya tvāmiddhi havāmahe (sā. 234) ityasyāṃ gānena saptahakārasaṃpatteḥ saptahanāmakatvaṃ draṣṭavyam |
evaṃ viśeṣadharmānuktvā idānīṃ śyenavaiśeṣikadharmānatidiśati —

20.7

ye śyenayāge vaiśeṣikā lohitoṣṇīṣatvādayo dharmā vihitāste sarve'pyatra kartavyā ityarthaḥ | nanu itaracchabdasya saṃnihitavācakatvena śyenavaiśeṣikadharmāṇāṃ cāsaṃnihitatvena tadvācakatvamayuktam | kiṃ tu atideśataḥ prāptā ye jyotiṣṭomadharmāste śyene'pi vidyamānāḥ tatsādṛśyamutpādayantīti tadanuvādo yukta iti cet | satyam | itaracchabdaḥ, saṃnihitaparaḥ na tu tanmātraparaḥ | api tu yat pūrvoktasadṛśaṃ saṃnihitaṃ ca tadevetaracchabda ācaṣṭe | tathā ca sati iha yaccodakaprāptajyotiṣṭomikadharmajātamāsannaṃ na tat sarvaṃ pūrvanirdiṣṭasaptahādidharmasadṛśam ye cāprākṛtā lohitoṣṇīṣatvādayaḥ śyenavaiśeṣikāḥ vaiśeṣikadharmatvena sadṛśāste na saṃnihitāḥ | tatra sādṛśyasaṃnihitatvayorubhayorekasmin avaśyaparityaktavye sati vacananairarthakyaparihārāya saṃnihitamapi jyotiṣṭomikaṃ dharmajātaṃ parityajya sādṛśyamādāya śyenavaiśeṣikāṇāmeva lohitoṣṇīṣatvādīnāmabhidhānamiti yuktamutpaśyāmaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye caturthādhyāye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ |
atha saṃdaṃśākhyaṃ yāgaṃ pratijānīte -

Linked texts (1)