Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 26
Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 26
- Language
- Sanskrit
26.1
yataḥ purā prajāpatiḥ khalvetat prasiddhaṃ sahasrasaṃvatsaram | saṃvatsaraśabdo dinaparaḥ | śatāyuḥ puruṣaḥ (tai. saṃ 3. 2. 6. 3) iti śruteḥ sahasrasaṃvatsaraṃ jīva[nasya] manuṣyasya kasyāpya[saṃ]bhāvāt | gandharvādīnāṃ sahasrasaṃvatsarajīvane'pi teṣāmanurūpasaṃhārādyasāmarthyānnādhikāraḥ | na ca yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ ( ) iti darśanāt saṃvatsaraśabdo māsapara iti śaṅkanīyam | tatrāpi ādhānādūrdhvaṃ sahasramāsajīvanāsambhavāt | nāpi saṃvatsarapratimā vai dvādaśarātra iti prayogāt dvādaśarātraparatā saṃvatsaraśabdasyeti śaṅkanīyam | pratimāviśeṣaṇatvenaivātra saṃvatsaraśabdasya prayogāt | na tu
dvādaśarātreṣu prayogā iti | ataḥ sahasradivasasādhyaṃ satramasṛjatetyarthaḥ | sṛṣṭvā ca prajāpatiḥ teṣāmupasannānāṃ devānāmurthe sahasrasaṃvatsaraṃ satraṃ gavāmayane ekasaṃvatsarasādhye satre avārundhat nyarautsīt | tacca gavāmayanaṃ dvādaśāhe saṃsthāyajñe avārundhadityanuṣaṅgaḥ | evamanyadapi vyākhyeyam | tasmāt agnihotre sarvasyāpyavarodhāt agnihotramātreṇa sarvairyajñakratubhiriṣṭaṃ bhavatīti siddhamityarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe pañcamādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
athedānīmaudumbarī saviśeṣā nirūpyate | tatra audumbaryā ucchrayaṇaṃ vidhātuṃ praśaṃsati—
purā prajāpatirdevebhyaḥ svīye yāge asuṣiramūlām acchidramūlām agranthiṃ granthirahitāṃ pṛthubudhnāṃ sthūlamūlām ekajām anekaśākhārahitām audumbarīmucchrayati | ata etādṛgaudumbaryā ucchrayaṇaṃ praśastamityarthaḥ |
kiyatparimāṇamaudumbaryā ityatrāha—
26.2
audumbarī yajamānasaṃmitā bhavatītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaram— yajamānena saṃmitaudumbarī bhavati (tai. saṃ 6. 2. 10. 3) iti |
yadi kubjādayo yajamānāstadā kathamityāśaṅkyāha—
26.3
kubjo nāma kuṇahrasvaḥ | vāmano nāma atihrasvasarvāṅgaḥ | hrasvāśca, hrasvo nāma śāstroktapramāṇāpekṣayā, bhaveyustarhi
praśnapūrvakamaudumbaryā yāgaviśeṣe chadanasaṃkhyāviśeṣaṃ darśayati—
26.4
audumbarī katicchadanā bhavatīti praśnaḥ | athottaram | agniṣṭomasādyaskreṣu yāgeṣu | audumbarī navacchadanā bhavatīti | vaiśyastomādyākhyeṣu triṣu audumbaryāḥ chadanāni ekādaśa kuryāt | evamanyadapi vyākhyeyam |
idānīmaudumbaryā ucchrayaṇaṃ vidhatte—
26.5
yaḥ pumānevam audumbarīvartmān veda | viditvā ca yathoktāmaudumbarīṃ yat yadocchrayati tadā apacitiṃ pūjām āpnoti |
atha yathoktaudumbaryucchrayaṇasyāpacitisādhanatāmākhyāyikopapādayati-
26.6
pūrvaṃ prajāpatirapacitiṃ prāpnavānīti akāmayata | kiṃ ca, udumbaraḥ ūrka | taddhetutvāt ūrk ca annam | annaṃ ca sāma | yataḥ sāma annātmakaṃ tasmāt sāmagebhyaḥ | sāma gāyantīti sāmagāḥ | tebhyaḥ apacitiṃ pūjāṃ karavāṇīti prajāpatiḥ akāmayateti saṃbandhaḥ | ato yaḥ pumān evaṃ yathoktalakṣaṇāmaudumbarīṃ vittvā ucchrayati so'pacitimāpnotyeveti |
atha saviśeṣaṃ yūpaṃ nirūpayitumupakramate-
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit