<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa) › [Shadvimshabrahmanabhashya (Sayana)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana) › 26

# Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 26

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 26

- **Language:** Sanskrit

### [26.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.1)

yataḥ purā prajāpatiḥ khalvetat prasiddhaṃ sahasrasaṃvatsaram | saṃvatsaraśabdo dinaparaḥ | śatāyuḥ puruṣaḥ (tai. saṃ 3. 2. 6. 3) iti śruteḥ sahasrasaṃvatsaraṃ jīva\[nasya\] manuṣyasya kasyāpya\[saṃ\]bhāvāt | gandharvādīnāṃ sahasrasaṃvatsarajīvane'pi teṣāmanurūpasaṃhārādyasāmarthyānnādhikāraḥ | na ca yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ ( ) iti darśanāt saṃvatsaraśabdo māsapara iti śaṅkanīyam | tatrāpi ādhānādūrdhvaṃ sahasramāsajīvanāsambhavāt | nāpi saṃvatsarapratimā vai dvādaśarātra iti prayogāt dvādaśarātraparatā saṃvatsaraśabdasyeti śaṅkanīyam | pratimāviśeṣaṇatvenaivātra saṃvatsaraśabdasya prayogāt | na tu  
dvādaśarātreṣu prayogā iti | ataḥ sahasradivasasādhyaṃ satramasṛjatetyarthaḥ | sṛṣṭvā ca prajāpatiḥ teṣāmupasannānāṃ devānāmurthe sahasrasaṃvatsaraṃ satraṃ gavāmayane ekasaṃvatsarasādhye satre avārundhat nyarautsīt | tacca gavāmayanaṃ dvādaśāhe saṃsthāyajñe avārundhadityanuṣaṅgaḥ | evamanyadapi vyākhyeyam | tasmāt agnihotre sarvasyāpyavarodhāt agnihotramātreṇa sarvairyajñakratubhiriṣṭaṃ bhavatīti siddhamityarthaḥ |  
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe pañcamādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |  
athedānīmaudumbarī saviśeṣā nirūpyate | tatra audumbaryā ucchrayaṇaṃ vidhātuṃ praśaṃsati—  
purā prajāpatirdevebhyaḥ svīye yāge asuṣiramūlām acchidramūlām agranthiṃ granthirahitāṃ pṛthubudhnāṃ sthūlamūlām ekajām anekaśākhārahitām audumbarīmucchrayati | ata etādṛgaudumbaryā ucchrayaṇaṃ praśastamityarthaḥ |  
kiyatparimāṇamaudumbaryā ityatrāha—

### [26.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.2)

audumbarī yajamānasaṃmitā bhavatītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaram— yajamānena saṃmitaudumbarī bhavati (tai. saṃ 6. 2. 10. 3) iti |  
yadi kubjādayo yajamānāstadā kathamityāśaṅkyāha—

### [26.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.3)

kubjo nāma kuṇahrasvaḥ | vāmano nāma atihrasvasarvāṅgaḥ | hrasvāśca, hrasvo nāma śāstroktapramāṇāpekṣayā, bhaveyustarhi  
praśnapūrvakamaudumbaryā yāgaviśeṣe chadanasaṃkhyāviśeṣaṃ darśayati—

### [26.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.4)

audumbarī katicchadanā bhavatīti praśnaḥ | athottaram | agniṣṭomasādyaskreṣu yāgeṣu | audumbarī navacchadanā bhavatīti | vaiśyastomādyākhyeṣu triṣu audumbaryāḥ chadanāni ekādaśa kuryāt | evamanyadapi vyākhyeyam |  
idānīmaudumbaryā ucchrayaṇaṃ vidhatte—

### [26.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.5)

yaḥ pumānevam audumbarīvartmān veda | viditvā ca yathoktāmaudumbarīṃ yat yadocchrayati tadā apacitiṃ pūjām āpnoti |  
atha yathoktaudumbaryucchrayaṇasyāpacitisādhanatāmākhyāyikopapādayati-

### [26.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26.6)

pūrvaṃ prajāpatirapacitiṃ prāpnavānīti akāmayata | kiṃ ca, udumbaraḥ ūrka | taddhetutvāt ūrk ca annam | annaṃ ca sāma | yataḥ sāma annātmakaṃ tasmāt sāmagebhyaḥ | sāma gāyantīti sāmagāḥ | tebhyaḥ apacitiṃ pūjāṃ karavāṇīti prajāpatiḥ akāmayateti saṃbandhaḥ | ato yaḥ pumān evaṃ yathoktalakṣaṇāmaudumbarīṃ vittvā ucchrayati so'pacitimāpnotyeveti |  
atha saviśeṣaṃ yūpaṃ nirūpayitumupakramate-

## Linked texts (1)

- [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa.68.1.p2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.26) · Pramāṇa
