Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 27

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 27

Language
Sanskrit

27.1

sakṣīraṃ kṣīravad‌vṛkṣaprakṛtikam | sthūlaṃ mūle mūlapradeśe | bālāgram agrapradeśe sūkṣmam | madhye ca anurūpam mūlapradeśāpekṣayā sthaulyābhāvena anurūpam etādṛśaṃ yūpaṃ karoti kuryādityarthaḥ |
atha yathoktaṃ yūpaṃ vajratvena yajñavighnakarttṛrakṣoghnatvena ca praśaṃsati-

27.2

yūpo vajra eva | tathā ca taittirīyakam - indro vṛtrāya vajraṃ prāharat | sa tredhā vyabhak | sphyastṛtīyaṃ rathastṛtīyaṃ yūpastṛtīyam (tai. saṃ. 5.2.6. 1-2) iti | ataḥ asmai yajamānārthaṃ vajreṇaiva bhrātṛvyaṃ yāgavighnakāriṇaṃ rākṣasaṃ praharati |
yūpasya aṣṭāśrīkaraṇaṃ vidhatte-

27.3

tasya yūpasya aṣṭasaṃkhyākā aśrīḥ karoti kuryāt | dikṣu catasraḥ vidikṣu catasra iti |
tat praśaṃsati—

27.4

tathā sati ūrdhvādhodigbhyāṃ saha daśa diśaḥ parigṛhītavān bhavati | tataśca yūpe yūpaviṣaye ubhayataḥ dvayoḥ pārśvayoḥ dve pāṅkte dve pañcasaṃkhye karoti kṛtavān bhavati | pañcapadā paṅktiḥ (sa. a. sū. 5-6) iti saṃkhyāmnānāt |
vikalpena dharmāntaraṃ darśayati—

27.5

pañcadaśāratniṃ vā saptadaśāratniṃ vā ekaviṃśatyaratniṃ vā kuryāt |
yūpasya kāmyāni prakṛtidravyāṇi darśayati—

27.6

puṣṭikāmasya pālāśaprakṛtikaṃ yūpaṃ kuryāt | evamanyadapi yojyam | yajñiyaṃ yajñāhaṃ yatkiṃca vaikaṅkatādikaṃ vṛkṣajātamasti tatprakṛtikaṃ yūpaṃ paśukāmasya kuryāt |
pālāśādiṣveva varjanīyān pratijñāpūrvakaṃ darśayati—

27.7

tatra teṣu varjanīyā bhavanti gaḍulo granthiyuktaḥ | vraṇilaḥ pakṣādikṛtavraṇopetaḥ | vyāvṛtaḥ viruddhāvṛttaḥ apradakṣiṇāvarta ityarthaḥ | kuṣṭhiḥ muṇḍaḥ kuṭilo vā | kubjaḥ śūlaḥ | kubjo vakrāgraḥ śūlastīkṣṇāgraḥ | dagdhaḥ dāvāgninā | śuṣkaḥ nīrasaḥ | suṣiraḥ sanālaḥ | ghuṇajagdhaḥ kṛmyādibhirbhakṣitaḥ | ityete apraśastāḥ |
pratijñāpūrvakamupādeyān darśayati—

27.8

athāpraśastapradarśanānantaraṃ praśastā ucyanta iti śeṣaḥ | śuddhāvartāḥ pradakṣiṇāvartāḥ anupūrvasamāḥ ānupūrvyeṇa samāśca praśastā upādeyā ityarthaḥ |
yūpāśridevatāḥ pratijñāpūrvaṃ darśayati—

27.9

atha yūpasyā'śridevatānyucyanta iti śeṣaḥ | pūrvāyāmaśrāvagnirdevatā | anyatsamānam | yā vidiśaḥ santi tā vidiśaste prasiddhā ādityādayo yathāsaṃkhyamadhitiṣṭhanti | aparājitāḥ | yasyāṃ diśi devā asuraiḥ parājitā nābhavan sā aparājitā | adharā digityarthaḥ | sā pitṛbhyaḥ | ūrdhvāyāṃ ca diśi sādhyāḥ tiṣṭhanti | [sā] taddevatyetyarthaḥ |

27.10

ata eva sarvadevatyo yūpaḥ | kiṃ ca yūpo'nekāśritvād bahurūpa eva yad vajrībhūtvā vajrātmakatvaṃ pratipadya devānupatiṣṭhate |

27.11

prāptayūgāste devāḥ prajāpatimupādhāvan | upetya ca te labdhānujñāḥ santaḥ yūpena vajrātmakena rākṣasān praharanti āropayanti āvṛṇvate ca | tathā āyodhayanti taiḥ saha yuddhaṃ kurvanti tat tena yūpasya yūpatvam |

27.12

pitrādisaṃbandhena yūpaṃ punaḥ stauti—

27.13

tasya yūpasya yannaikhānyaṃ nikhanasaṃbandhi sthānaṃ tat pitṝṇām āśrayaḥ | yadūrdhvaṃ sthānaṃ tanmanuṣyāṇām | raśanāyā yūpe baddhāyā darbhamayyā rajjvā adho yat sthānaṃ tat oṣadhivanaspatīnām | tadadhiṣṭhātṛdevānāmityarthaḥ | raśanāyā ūrdhvaṃ yat sthānaṃ tadviśreṣāṃ devānām | āśraya ityarthaḥ |
dharmāntarāṇi darśayati—

27.14

yūpam āplāvayanti abhiṣiñceyuḥ | tathā alaṃkurvanti | kiṃ ca | ahatena vasanena vastreṇa ācchādayanti ācchādayeyuḥ |
yathoktamāplāvanādikaṃ praśaṃsati—

27.15

tadetadāplāvanādi gandharvāṇāmapsarasāṃ cārthe kṛtaṃ bhavati |
tadīyaṃ caṣālaṃ tadūrdhvapradeśaṃ ca indrādisaṃbandhena praśaṃsati—

27.16

sapraśaṃsaṃ dharmāntaraṃ vidhatte—

27.17

taṃ yūpaṃ prācīṃ diśaṃ prati saṃnamati saṃnamayedityarthaḥ | etadvai etadeva prācīsaṃnamanaṃ viṣṇordevasya paramam utkṛṣṭaṃ padaṃ sthānam |
punaryūpaṃ tadīyaśarīrāderṛtvādyātmakatvenopavarṇanena praśaṃsati—

27.18

tasya yūpasya śarīraṃ vasantādyṛtavaḥ | śiraḥ saṃvatsaraḥ | vedāśca rūpāṇi ityevaṃ yo veda sa saṃvatsara eva pratitiṣṭhati | dīrghāyurbhavatītyarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye pañcamādhyāye caturthaḥ khaṇḍaḥ |
atha saviśeṣāṃ saṃdhyāṃ praśnapūrvakamākhyāyikayā nirūpayituṃ brahmavādināṃ praśnaṃ tāvadupasthāpayati—

Linked texts (1)