<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa) › [Shadvimshabrahmanabhashya (Sayana)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana) › 30.2

# Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 30.2

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 30.2

- **Language:** Sanskrit

### [30.2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2.1)

tataḥ anantaraṃ te devāḥ śāntīkāḥ | praharaṇārthe śaktiyaṣṭyorīkak (pā. 4.4.59) iti vihita īkakpratyayo bāhulakācchānterapi bhavati | tena prajāpatidarśitaśāntihomāyudhāḥ santaḥ asurānabhyajayan | tato devāḥ śatrukṛtopadravarahitā abhavan | asurāstu parābhūtā āsan | kiṃ ca, ya evamuktaprakāreṇa veda tasyāsya bhrātṛvyaḥ śatruḥ ātmanā svenaiva parāmavati | yadarthamākhyāyikā darśitā taṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati— atha punaḥ yadāsya puruṣasya saṃbandhināṃ maṇiḥ hārādisaṃbaddhaḥ | tadādīnāṃ daraṇaṃ bhedanam | āyāsaḥ cittapīḍā | athavā rājakulena saha 15 vivādo bhavet | tathā yānam āndolikā | tadādīnāṃ bhañjaneṣu | teṣu bhagneṣvityarthaḥ | api vā, gajavājiprabhṛtayaḥ apramīyāḥ pramāpaṇāyogyāḥ yadi pramīyante | ityevamādīni hārādibhañjanādīni tānyetāni sarvāṇi adbhutāni indradevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavantītyarthaḥ | evaṃ nimittāni darśayitvā idānīṃ taddoṣanibarhaṇasādhanaṃ setikarttavyatākaṃ homaṃ darśayati— atha punaḥ yadāsya puruṣasya saṃbandheṣu prajayā putrādikayā sahiteṣu gavādiṣu svaśarīre vāriṣṭāni pīḍāḥ prādurbhavanti | athavā anekavidhā jvarādayo vyādhayaḥ prādurbhavanti | tathā atisvapnaṃ duḥsvapnaṃ dṛśyeta | asvapnam anidrā | atibhojanaṃ bhasmakarogavaśena bahutaramabhyavahāraḥ | evaṃ nimittaviśeṣān darśayitvā idānīṃ taddhetudoṣanirharaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati—

### [30.2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2.2)

atha yadāsya puruṣasya kṣetragṛhasaṃstheṣu kṣetrastheṣu gṛhasthiteṣu vā dhānyeṣvītayaḥ vakṣyamāṇāḥ prādurbhavanti | ītīreva pradarśayati | ītayo vā anekavidhā anekaprakārāḥ khalu | ākhuḥ mūṣikaḥ | pataṅgaḥ pakṣiviśeṣaḥ | pipīlikāḥ prasiddhāḥ | madhvakā madhumakṣikāḥ | bhaumakāḥ bhūmau bhavāḥ kṣudrajantavaḥ | śukāḥ kīrāḥ | śarabhakāḥ prasiddhāḥ | saukṣmakāḥ sūkṣmasaṃbandhijantavaḥ | ityevamādīni ativṛṣṭyādīni | tānyetāni sarvāṇyadbhutāni varuṇadevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha taddhetupāpanirharaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati— atha punarasya puruṣasya yadā kanakādibhyo viyogo bhavati | athavā ārambhā udyogā vipadyante | niṣphalā bhavanti | athavā, anyāni krūrāṇi piśācādidarśanādīni, api vā mitrāṇi suhṛdo virajyante vidviṣanti | athavā, ariṣṭāni duḥkhasūcakāni | vayāṃsi kākādīni svagṛhamadhyāsate | vālmīkabhaumāni bhūmau bhavāni prāṇijātāni jāyante | prādurbhavanti | athavā chatrākaṃ siligraha upadṛśyate | athavā madhūni saraghā vābhinilīyante svagṛhe | evamādīni tānyetāni sarvāṇi anyānyapi ad‌bhutāni vaiśravaṇadevatyāni kauberāṇi prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha punarasya saṃbandhinī pṛthivī taṭati taṭataṭeti śabdaṃ karoti | sphuṭati bhidyate | kūjati śabdaṃ karoti | kampati kampate | jvalati

### [30.2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2.3)

agnyādisaṃbandhaṃ vinaiva | rudati roditi | dhūmāyati agniṃ vinaiva dhūmapracuro bhavati | akasmātsalilamudgirati vṛṣṭiṃ vinaiva | tathā salile prakṣiptaḥ pāṣāṇaḥ plavanna majjati plavamāna eva tiṣṭhati, na tu majjati | nimagnaṃ mṛtaśarīram udake prakṣiptaṃ notplavati, kiṃ tu nimajjati | kiṃ ca, akāle puṣpaṃ ca phalaṃ ca puṣpaphalam abhinirvartati vṛkṣamabhito jāyate | tathā aśvataryāṃ garbho jāyate | aśvataryāḥ prajāpatinā ātterataskatvāt garbhābhāvaḥ | tasmādaśvatarī aprajā | ātteratā hi (tāṃ. brā. 6.1.4.) iti śruteḥ | tathā yadā yasmin deśe hastinī kariṇī majjati nirnimittamudake nimajjati | tathā yatra yasmin deśe bhūkampo jāyate tatra tadā taddeśādhipatī rājā vinaśyati | kiṃ ca yadā gaurgṛhamārohet grāmamahiṣī vā | gṛhamārohed ityanuṣaṅgaḥ | āraṇyakamahiṣyā gṛhārohaṇāsaṃbhavād grāmamahiṣīti viśeṣaṇam | ityevamādīni grāmasūkarādergṛhārohaṇādīni ityādiśabdārthaḥ | tānyetāni sarvāṇyadbhutānyagnidevatyāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | tatra taddhetuduritāpūrvanibarhaṇasādhanaṃ homaṃ setikartavyatākaṃ darśayati—

### [30.2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2.4)

atha punarasya deśā yadā vivātā vātamātrarahitā ativātā atiśayitavātā vāyante | aya vaya gatāviti dhātuḥ | svaritet (Cp. pā. 1.3.72) | abhreṣu ca aparūpaṇi parvatādiṣu nirnimittaṃ bhraṃśakṛtāni virūddhāni rūpāṇi dṛśyante | tathā asya gṛhāṇi | kharaḥ gardabhaḥ | karabhakaḥ kramelakaḥ | mantho mṛgaviśeṣaḥ | kaṅkaḥ pakṣiviśeṣaḥ | kapotādayaḥ prasiddhāḥ | gomāyuḥ kroṣṭā | etaiḥ praviṣṭāni dṛśyante | kiṃca, upari antarikṣe pāṃsavo dhūlayaḥ | māṃsapeśī māṃsakhaṇḍaḥ | asthirudhire prasiddhe | eteṣāṃ varṣāṇi pravartante | tathā kākamithunāni kākamaithunāni dṛśyante | tathā rātrau maṇidhanuṃ indradhanuḥ paśyet | kiṃ ca śaśakāḥ śaśāśca grāmaṃ yadā praviśanti | vṛkṣāśca rudhirāṇi stravanti | ākāśe rājakulaṃ vasati | gandharvanagarādikamavasthitaṃ dṛśyata iti śeṣaḥ | ityevamādīni | tānyetāni sarvāṇi vāyudevatyānyadbhutāni prāyaścittāni prāyaścittanimittāni bhavanti | atha taddhetuduritāpūrvanibarhaṇasādhanaṃ homaṃ vidhyantasahitaṃ darśayati— atha punarasya gocare yadā tārāvarṣāṇi nakṣatravṛṣṭayaḥ patanti jāyanta ityarthaḥ | ulkāśca nipatanti diśo dhūmāyanti | nirnimittaṃ dhūmayuktā iva dṛśyanta ityarthaḥ | tathā tā eva dahyanti dahyante; jvālārūpā dṛśyante ityarthaḥ | kiṃca, antarikṣe ketavo dhūmaketavaḥ uttiṣṭhanti | tathā gavāṃ śṛṅgeṣu viṣāṇeṣu dhūmo jāyate | tathā gavāṃ staneṣu rudhiram eva sravati; na payaḥ | kiṃca, atyarthaṃ himaṃ bahulaṃ nipatatītyevamādīni sarvāṇyadbhutāni somadevatyāni prāyaścittanimittāni bhavanti | idānīṃ taddhetuduritāpūrvaparihārārthaṃ homaṃ darśayati—

### [30.2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2.5)

atha punarasya puruṣasya yadā yānāni ayuktāni ayogyāni kharamahiṣādīni pravartante | svapnāvasthāyāṃ tathāsya gocare bhavati | tathā devatāyatanāni kampante | nirnimittaṃ calanti | tathā daivatapratimā isanti hāsaṃ kurvanti | tathā rudanti aśrūṇi vimuñcanti | gāyanti gānaṃ kurvanti | nṛtyanti gātrāṇi vikṣipanti | sphuṭanti ekadeśataḥ sphuṭanaṃ prāpnuvanti | tathā svidyanti svedanaṃ prāpnuvanti | bhidyanti vidīryante | unmīlanti netronmīlanaṃ kurvanti | nimīlanti ca | tathā nadyaśca pratiprayānti vaiparītyena pravahanti | kiṃca, āditye tapati sati kabandhaṃ śirorahitaṃ śarīraṃ svacchāyāyāḥ dṛśyate | tathā vijale jalarahite avṛṣṭikāle pariviṣyate candrādityayoḥ pariveṣo dṛśyate | tathā ketavo dhvajāḥ | patākāḥ kṣudradhvajāḥ | chatravajraviṣāṇāni,-viṣāṇaṃ gajaviṣāṇanirmitam, -etāni niṣkāraṇaṃ prajvalanti | aśvānāṃ ca vāladhīṣu aṅgārāḥ kṣaranti patanti | ahatāni daṇḍādibhiratāḍitāni idānīṃ taddhetuduritāpūrvabarhaṇasādhanaṃ homaviśeṣaṃ setikarttavyatākaṃ darśayati —

## Linked texts (1)

- [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa.83.2-2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayana.30.2) · Pramāṇa
