Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 4

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 4

Language: Sanskrit

4.1

he adhvaryo ! me mahyamudgātre mānivedya nivedanamāmantraṇamakṛtvā hotre pratāranuvākaṃ śastraṃ mā smopākaroḥ upākaraṇaṃ mā kārṣīrityadgātādhvaryuṃ prati āha vadedityarthaḥ | itiśabdo'vāntaravākyaparisamāptidyotanārthaḥ | tathā ca drāhyāyaṇaḥ—na māmanāmantrya prātaranuvākamupākuryādityadhvaryuṃ brūyāt (2. 4. 7; lā. 1. 8. 6) iti |
tataḥ kimityatrāha—

4.2

sa evamudgātrokto'dhvaryuḥ prāha prātaranuvākoṣakaraṇāt pūrvam evāmantrayedityarthaḥ |
tataḥ kiṃ kuryādudgātetyatrāha—

4.3

sa udgātā hūtaḥ adhvaryuṇāmantritaḥ san vrajati havirdhānamaṇḍapaṃ gacchet | gatvā ca sa pūrvayā dvārā havirdhānamaṇḍapasya pūrveṇa dvāreṇa havirdhāne somātmakasya haviṣaḥ ādhārabhūte dve śakaṭe prapadyate prapadyeta |
atra havirdhānadvayaṃ prāptasyodgātuḥ saniyamaṃ viśvarūpagānaṃ vidhatte—

4.4

tataḥ sa udgātā dakṣiṇasya dakṣiṇataḥ sthitasya havirdhānasya śakaṭasya uttaraṃ cakram abhyapaśrayamāṇaḥ udaṅṅāsīnaḥ udaṅmukho mantravarjamupaviṣṭo viśvarūpāḥ viśvarūpaśabdavatīḥ yuñje vācaṃ śatapadīṃ (sā. 1829) ityetasyāṃ paṅktau gāyatrīkāraṃ pragāthagānenotpannāstisraḥ stotrīyāḥ gāyati | tathā ca drāhyāyaṇaḥ—pūrveyā dvārā prapadyāntareṇa havirdhāne pūrveṇa cakre udaṅmukha upaviśettūṣṇīm (2. 4. 9. lā. 1. 8 7.) iti | asyārthaḥ—pūrvayā dvārā havirdhānaṃ prapadya antareṇa havirdhāne śakaṭayormadhye pūrveṇa cakre cakrayoḥ purastādudaṅmukhastūṣṇīṃ stotrīyadharmamātram āste | upadeśanaṃ hitvā upaviśediti | viśvarūpāgānavidhirna nityaḥ | kiṃtu, ṣoḍaśigrahavidhivad vaikalpikaḥ | tathā copapāditaṃ drāhyāyaṇena pūrvottarapakṣopanyāsena—viśvarūpāṇāṃ gānaṃ jyotiṣṭome yajamānenoktaṃ pratyācakṣīta | catuṣṭomastoma saṃpadatirekādgrahaśastrābhāvācca | vasatīvaryā grahaḥ prātaranuvākaḥ śastramāsāṃ na ca saṃpatkopo yathānyaiḥ parisāmabhiḥ gāyeti cet brūyāt (2.4.6-7.) iti | asyārthaḥ—yajamānena codito'pi udgātā viśvarūpāṇāṃ gānaṃ
pratyācakṣīta na kuryāt | anyathā catuṣṭomasyāgniṣṭomasya stomānāṃ trivṛtpañcadaśasaptadaśaikaviṃśānāṃ tasya navatiśataṃ stotrīyāḥ (tāṃ. brā. 16. 1. 8) iti brāhmaṇe'bhihitāyāḥ saṃkhyāyāḥ saṃpatteratirekaprasaṅgādviśvarūpāgāne tisraḥ stotrīyā atiricyeran iti | kiṃ ca | gānapakṣe grahaṃ vā gṛhītvā camasaṃ vonnīya stotramupākuryāt (tai. saṃ. 3.1.2.4) iti | stutama(stutameva tad 0?)nuśaṃsati (tāṃ. brā. 4. 9. 13) iti grahaśastrayorāvaśyakatvāt tayoratrābhāvādviśvarūpāgānaṃ na kuryāditi gānaniṣedhaḥ | atha tadupapādanam | vasatīvarya eva grahaḥ | prātaranuvāka eva śastram | āsāmārbhirviśvarūpābhiḥ saṃpannatvādvirodho'pi nāsti | somasya taddevatānāṃ vā stuterabhāvāt | yathānyaiḥ saṃpadvirodho nāsti tadvat | tasmāt, he udgātaḥ tvaṃ viśvarūpā gāyeti yadi yajamāno brūyāt tadā gāyedeva | na hyatra yajamānaniyogaḥ pradhānam, kiṃtu, yathoktagrahaśastraklṛptiḥ | tathā sati yadīcchet tarhi yajamānenānukto'pi gāyediti vivakṣitamarthaḥ | ato vidhipratiṣedhayorubhayorapi sūtrakāreṇa darśitatvāt vaikalpikro'yaṃ vidhirityavagamyate |
viśvarūpāgānaṃ praśaṃsati—

4.5

pragītamantrasādhyā stutiḥ stotraṃ, kṣatraṃ vai kṣatrameva | yāgarakṣāhetutvāt | apragītamantrasādhyā stutiḥ śastraṃ viṭ | yāgasaṃpaddhetutvāt | yad viśvarūpā gāyati iti, tat asmai yajamānāya kṣatreṇa viśamanu puṣṭimanusṛtya vīryamanu vartmānaṃ saṃtatagāminaṃ karoti | atho api ca stutaśastrayoreva samārambhāya samyagutpattaye eva avyavasraṃsāya avicchedāya saṃtatyai ca viśvarūpāgānaṃ bhavati |
viśvarūpāgānasya kartṛviśeṣapradarśanāt parīkṣayā kartavyatāṃ draḍhayati-

4.6

mitrayusuto glāvo glāvanāmā kaścidṛṣiḥ etadvakṣyamāṇamāha uktavān kila | adya prāhe vai prātareva | pāpavasīyasaṃ vyākariṣyāmīti idaṃ śreṣṭhamidamaśreṣṭhamiti vibhāgaṃ karomīti | evamuktvā sa glāvaḥ upavasathye agnīṣomīye'hani
apararātre prātaranuvākāt pūrvamityarthaḥ | sadasyevodaṅmukha āsīna upaviṣṭo viśvarūpā gāyati | agāsīt | sadasītyetat samīpasthaṃ havirdhānamaṇḍapaṃ lakṣayati | sa pūrvayā dvārā havirdhāne prapadyata (ṣa. viṃ. brā. 1. 4. 3) iti pūrvatra vidhānāt | sadasi havirdhānayorabhāvāt |

4.7

tatropavādo'nyonyasya saṃvādaḥ kaścit asti | tasyaiva pradarśanam — he adhvaryo ! stutaṃ stotramanu hotā prātaranuvākena śastreṇa kimanvaśaṃsīt iti śaṃsanamakārṣīditi | evamupavaktṛbhiḥ pṛṣṭaḥ so'dhvaryuḥ brūyāt yanmama karma tadahamakārṣaṃ tad hotāraṃ pṛcchateti | tena pratyuktā upavaktāro he hotaḥ kiṃ stutaṃ stotramanu prātaranuvākena śastreṇa tvamaśaṃsīriti apṛcchan | tataḥ saḥ hotā brūyāt yanmama karma tadahamakārṣam | tadudgātāraṃ pṛcchateti | tena pratyuktāḥ
santaḥ udgātāraṃ pṛcchantaḥ he udgāta sam ślotramanu hotā prātaranuvākena śastreṇa kimaśaṃsīriti | tairaditaḥ sa udgātā brūyāt yanmama karma tadahamakārṣam | tasyaiva pradarśanam-yaddeyaṃ tadagāsiṣamiti |
tataḥ kimityatrāha-

4.8

tam udgātāraṃ cet upavaktāraḥ evaṃ brūyuḥ he udgātaḥ ! tvaṃ tamo vai tama eva jyotirahitameva sāmagāsīḥ jyotirnāgāsīriti |
tatrodgātrā yadvaktavyaṃ tadāha-

4.9

saḥ evaṃ taiḥ paryanuyuktaḥ udgātā, evaṃ brūyāt | tena prasiddhena yena jyotiṣā | jyotiḥ sūryātmakaṃ teja jyotiḥ prakāśakamabhūt | tena yena ṛg jyotiḥ ṛgapi jyotiḥ abhivyaktākṣarā bhavati | yadvā, ṛkśabdena tadadhiṣṭhānāgnistatkṣayate | kiṃ ca, tena yena gāyatrī jyotiḥ | api ca tena yena chandaḥ chandomātraṃ jyotiḥ | tathā tena yena sāmāpi jyotiḥ | tejo vai sāmarūpam (tai. saṃ. 3. 2. 9. 3) iti śruteḥ | yadvā sāmnāmadhiṣṭhātā sūryo lakṣyate |
kiṃ bahunā | tena yena gāyatrī jyotiḥ | tena yena sarvāṇi devatā jyotiḥ | jyotirākhyaṃ sāmaivāhamagāsiṣaṃ na tama iti | kiṃca, yuṣmāṃstu prativaktṝn yuṣmā̍neva pāpmanā pāparūpeṇa tamasā vidhyeti bādhe | yuṣmā̍neva ajñān karomītyāha brūyāt | tatraivaṃ sati enān prativaktṝn pāpmanaiva tamasā vidhyatīti | evamatipraśastatvāt viśvarūpagānapakṣe jyotīṃṣi gāyedityarthaḥ | yat stūyate tad vidhīyate iti nyāyena stutyā vidhikalpanasya yuktatvāt | ata eva drāhyāyaṇo viśvarūpagānapakṣe jyotirgānaṃ kālaṃ prakāraṃ ca darśayāmāsa | viśvarūpāścedgāyejjyotīṃṣyapi gāyet | parihite prātaranuvāke'ponaptrīyaṃ nāma sūktaṃ purā tasmāttaddhotāramāramayitvāgrayaṇasya vā'nuhiṃkāraṃ pavitraṃ dhārayannāstāve vā prāpya purā stomayogādagnirjyotirjyotiragnirindro jyotirjyotirindraḥ sūryo jyotirjyotiḥ sūrya (sā. 1831) ityeteṣu pādeṣu tristrirekaikam abhyāsaṃ manasā gāyatraṃ gāyet (2.4.18-22; lā. 1. 8. 13-14) iti | asyārthaḥ | yadi viśvarūpā gāyet tarhi hotrā prātaranuvāke śastre samāpite sati tenaivānuvaktavyamaponaptrīyaṃ nāma kiṃcit sūktamasti | tadanuvacanāt pūrvaṃ hotāramārametyuktvā udgātā jyotīṃṣi gāyet |
yadvā | āgrayaṇaṃ gṛhṇato'dhvaryoḥ hiṃkāravelāyāṃ daśāpavitraṃ dhārayan tāni gāyet | athavā āstāvaṃ bahiṣpavamānastutideśaṃ prāpya stomayogāt pūrvamagnirjyotirjyotiragnirityevaṃ prathamaḥ pādaḥ | indro jyotirjyotirindra iti dvitīyaḥ | sūryo jyotirjyotiḥ sūrya iti tṛtīyaḥ | evametāṃstrīn pādān pratyekaṃ trirabhyasya, prathame pāde trirabhyaste manasā gāyatram [a] niruktaṃ gāyet | evamuttarayorapi |
viśvarūpagānasya ṛcaḥ prathamaṃ pādamanūdya vyācaṣṭe—

4.10

śatapadīṃ vācaṃ yuñje sāmnā yunajmīti yadāha vāgvāva vācā vai śatapadī bahupādayuktā ṛgapi śatapadī gāyatryādibhedena bahupādopetā | tadā tayā śatapadyā ātmānaṃ yajamānaṃ ca, śatasaniṃ, saniḥ dānaṃ bahudānamevodgātā karotīti |
dvitīyapādamanūdya vyācaṣṭe—

4.11

sahasravartani stobhādibhedena bahuvartani sāma gāyediti | sāma vai sahasravartani, tat tadā tena sāmnā ātmānaṃ ca yajamānaṃ ca sahasrasanimeva udgātā karotīti |
tṛtīyapādmanūdya vyācaṣṭe—

4.12

kiṃca gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagad (sā. 1829ᶜ&1830ᵃ) iti yadāha gāyatrameva prātaḥsavanam | tatpracuratvāt | traiṣṭubhaṃ triṣṭupchandaskaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam | triṣṭubbahulatvāt | jāgataṃ tṛtīyasavanam | tacchandoyuktatvāt | tat tena trīṇyapi savanāni yathāsthānaṃ svasvasthānamanatikramya yathārūpaṃ gāyatryānupetarūpādikarūpamanatikramya kalpayati udgātā samarthayati |
caturthaṃ pādamanūdya vyācaṣṭe —

4.13

viśvā sarvāṇi rūpāṇi dhanāni saṃbhṛtā taiḥ savanaiḥ saṃbhṛtāni saṃpāditāni teṣveva samastakāryakaraṇāt iti yadāha tat tena viśvaṃ sarvam eva
pañcamaṃ pādamanuvadati—

4.14

devā indrādayaśca etāni savanāni okāṃsi sthānāni cakrire kṛtavantaḥ |
iti veditāraṃ praśaṃsati—

4.15

yaḥ pumān evam uktaprakāreṇa viśvarūpāgānaṃ veda asmin yajñe jyotiṣṭomādiḥ okaḥ sthānameva kurute | tatraiva pratiṣṭhatītyarthaḥ |
punarākhyāyikayā viśvarūpāgānaṃ stauti—

4.16

purā pūrvaṃ kaśyapāḥ tadgotrotpannā ṛṣayaḥ asitamṛgāḥ santaḥ viśvarūpāḥ udgāyanti sma khalu | atha punastatra yuvānamanūcānaṃ sāṅgavedādhyāyinam
auddālakim uddālakasyāpatyaṃ kusurubindanāmānamṛṣiṃ brāhmaṇāḥ kecidudgīthāya udgīthabhaktigānāya vavre vavrire vṛtavantaḥ | tataḥ te brāhmaṇā ūcuḥ parasparamevamavocan kila | ayaṃ kusurubindaḥ naḥ asmākam ārtvijyam ṛtvikkarma paryādatta eva | hanteti praśne | imaṃ kusurubindam anuvyāharāma yatkiṃcit pṛcchāma iti | te punaḥ anuvyāhariṣyantaḥ santaḥ tamupaniṣeduḥ samīpaṃ prāptāḥ | sa punasteṣāmabhiprāyaṃ jñātvā evamuvāca—he brāhmaṇāḥ ! vaḥ yuṣmabhyaṃ namaḥ namaskāraḥ astu | prāhṇe vai prātareva ahaṃ yajñaṃ samasthāpayaṃ parisamāpayāmi | yathā tu vai yathā tu khalu yātasya gatasya grāmasya śīrṇaṃ kīṭādyupahataṃ vāhanaṃ vā gṛhādikaṃ vā bhagnam anusamādadhet (0vahet ?) | kaścit samarthaḥ samādadhīta evaṃ vai evameva ahaṃ yajñasya atoḥ vaikalyaparihārāya | anena yajamānena adhikāriṣyāmi niyukto'smīti | tenoktāste brāhmaṇāḥ asmai kusurubindāya idam asmanmanasi sthitam abhiprāyajātaṃ kaḥ khalu avocaditi bruvāṇāḥ hiṃkṛtya hiṃkāraṃ kṛtvā uttasthuriti | itiśabdo vākyasamāptidyotanārthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye caturthaḥ khaṇḍaḥ||
vāṅmanasasvarūpavidaṃ vāsiṣṭhaṃ vā brahmāṇaṃ kuryāditi vidhātumādau tatpraśaṃsārthamidamāmnāyate—

Linked texts (1)

Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit