Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 15

Vedārthaprakāśa 15

Language
Sanskrit

15.1

tatra sa yajamānaḥ yadi paśuto paśubhyo vyādhīyeta bhraśyeta tarhi me mama idam aniṣṭam adhvaryuḥ svakarmaparityāgenākārṣīditi vidyājjānīyāt || atha punaryadyenaṃ yajamānaṃ pāpikā pāpasaṃbandhinī kīrtiranūdiyāt anugacchet tarhi mamedaṃ kaṣṭaṃ hotā svakarmatyāgenākārṣīditi vidyāt || atha punaḥ yadyasya yogakṣemo vyatheta naśyet tarhi brahmedaṃ kaṣṭamakārṣīditi vidyāt || atha yadyasau ātmanā vā ādhyātmikakleśena prajayā putrādikayā vā vyādhīyate vipanno bhavet tarhi udgātā mamedamaniṣṭamakārṣīditi vidyāditi |
atha naimittikān homān darśayati-
te vai prasiddhā eva ṛtvijaḥ sa vikhyāta eva yajamānaḥ| tatra daivāḥ devarūpā ṛtvijaḥ anye tathā mānuṣāḥ manuṣyasaṃbandhino'pyanye tatra yaṃ yajamānaṃ daivā ṛtvijo yājayanti sa yajamānaḥ devalokameva taiḥ ṛtvigbhiḥ avarundhe vyāpnoti| na manuṣyalokam| atha punaryaṃ mānuṣā ṛtvijo yājayanti sa yajamāno manuṣyalokameva tairavarundhe na devalokam| atha punaḥ yaṃ yajamānam ubhaye daivā mānuṣāśca ṛtvijo yājayanti sa devalokaṃ ca manuṣyalokaṃ ca taiḥ ubhayaiḥ ṛtvigbhiḥ avarundhe |
evam ubhayavidhān ṛtvijaḥ praśasya tatra daivatvigvaraṇaṃ vidhatte—

15.2

brahmā prāṇadevatyo vai prāṇadevatyaḥ khalu | vyāno me brahmeti vyānākhyaprāṇātmakatvenoktatvāt | brahmaṇaḥ itare hotrādayaḥ ṛtvijo vāgde- 10 vatyāḥ ! vāṅme hotetyādiśruteḥ | tatra yadi sa yajamāno brahmā me mama yajñe idam ahitam akaḥ akārṣīd iti manyeta niścinuyāt tarhi haritaṃ pārthivāvayavopaṣṭambhāddharitavarṇaṃ hiraṇyaṃ darbhanāḍyā prabadhya pragrathya srucyavadhāya nidhāya ājyaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā namaḥ prāṇāya vācaspataye svāhetyanena mantreṇa coditāgnau juhuyāt | atha punaryadi vai yadyeva itare hotrādayo 15 ṛtvijo mama yajñe hīnamakārṣuriti yajamāno manyeta tarhi namo vāce prāṇapatnyai svāhetyanena mantreṇa pūrvavaccaturgṛhītamājyaṃ juhuyāt | yadi vā itaro brahmā, yadi vā itare hotrādayaḥ sarve'pi nyūnamakārṣuriti yajamāno manyeta tarhi 18
sruci nihitasya tasya hiraṇyasya pratipattiṃ darśayati—
sa yajamāno'gnirme hotetyādibhiḥ saptabhiḥ mantraiḥ etān daivānṛtvijo vṛṇīteti |
athānantaraṃ mānuṣartvigvaraṇaṃ vidhatte—

15.3

prāyaścittahomaṃ punaryajñatvena stauti—
sa yajamānaḥ etānuktān daivān ṛtvijo yathoktaprakāreṇa vṛtvā atha paścād etān mānuṣān ṛtvijo vṛṇīta | ye ṛtvijaḥ enamabhirādhayeyuḥ samyak svasvakarmānuṣṭhānena phalaprāptisamarthaṃ kuryuḥ | tatrāyamṛtvigvaraṇaprakāraḥ | etannāmakenautaḥsaṃsthenaitatpṛṣṭhenaitāvaddakṣiṇena yajñenāhaṃ yakṣye | tatra me tvaṃ hotādhvaryurityādi |
atha devayajaneṣu vijñeyamucyate | tatra prathamaṃ kṣatriyaṃ prati devayajanaprārthanāṃ darśayati—

15.4

athaśabdo vākyopakrame | yajño vāva punaryajña eva yajñasya prāyaścittirati yadāha vedaḥ sa eva punaḥ yajña ete u ha yathokte ubhe tvevāhutī yajñavibhraṣṭasya yajñanyūnatvasya prāyaścittiriti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
atha ṛtvigvaraṇaṃ vidhātuṃ stauti—
athaśabdo vākyopakrame | kṣatriyaṃ rājānaṃ | devayajanam, devā ijyante'smin deśa iti devayajanaṃ yāgadeśastaṃ yācet yajamānaḥ prārthayet |
rājñā devayajane datte yajamānastu kiṃ brūyādityatrāha—

15.5

sa rājā yadyasmai devayajanaṃ dadyāt tarhi taṃ rājānaṃ tvaṃ devayajanavān bhūyā ityāśīrvacanaṃ brūyāt |
viparyaye vacanaprakāraṃ darśayati—

15.6

asmai prārthayitre yajamānāya sa rājā devayajanaṃ yadi na dadyāt tarhi yaddevayajanamahaṃ veda anyato jānāmi vindāmītyarthaḥ | labdhe tasmin deśe tvā tvāṃ vṛkṣāṇi chindānītyenaṃ rājānaṃ brūyāt |
yathoktaṃ praśaṃsati-

15.7

agnirvāva agnirava taddevayajanam | anyadapyevaṃ vyākhyeyam | eteṣvagnya dirūpeṣveva devayajaneṣu enam adātāraṃ rājānam āvṛścati | atho ha ata eva apauruṣeyīṃ devakartṛkāmevārti neti nayati | tasmāt rājā devayajanaṃ yācito dadyādeva na nivārayedityarthaḥ |
evaṃ rājānaṃ prati devayajanaprārthanāṃ darśayitvā idānīṃ ṛtvijaḥ prati tattatprārthanāṃ darśayati--

15.8

atha kṣatriyaṃ devayajanaṃ prārthayitvā (1) tataḥ kṣatriyādetyāgatya ṛtvijo hotrādīn devayajanaṃ yajamāno yācet |
tatprakāraṃ darśayati-

15.9

me mama agneirava hotā | so'gnirūpo hotā me mahyaṃ devayajanaṃ dadātu ityupāṃśūccārya hotarme devayajanaṃ dehītyuccairmantrayet | anyadapyevaṃ vyākhyeyam |
yathoktaprakāraṃ praśaṃsati—

15.10

tā etā agnyādaya eva devatā ṛtvijāṃ saṃbandhinībhiḥ prārthanārūpābhiḥ vāgbhiḥ prārthitāḥ satyo devayajanaṃ dadati | yajamānāya prayacchanti | sa ca yajamāno'gnyādibhireva datte devayajane yajate | na tu mānuṣairdatta ityarthaḥ |
kīdṛśaṃ devayajanamityāśaṅkya tallakṣaṇaṃ darśayitumupakramate—

15.11

yat bhūtalaṃ bhūmyāḥ svasamīpasthāyā bhūmerunnataṃ svayameva | na tu samīpasthaṃ pradeśāntaram | unnataṃ tadeva devayajanatvena grāhyam | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—na cāsya sthalataramadūre syāt (1. 1. 18) iti | asyārthaḥ | asya devayajanasyādūre samīpe sthalataram atyunnataṃ deśāntaraṃ na
syāt | kiṃ tu devayajanameva samīpadeśādunnataṃ bhavedityarthaḥ | kiṃ ca anūṣaram ūṣararahitameva bhūtalaṃ devayajanasya| etasyaiva vivaraṇaṃ yatreti| yatra yasmin bhūtale oṣadhayo bahulā vanyā bhaveyustadanūṣaram | ūṣarapradeśe tāsāmanudgamāt | api ca yatra yasmin deśe cātvālasāriṇyaḥ cātvālagāminyaḥ āpaḥ syuḥ | yasya cātvāladeśasya puraḥ purastādāpo na saṃcaranti taddevayajanaṃ kāryam |
viśeṣaṇāntaramāha —

15.12

tasya devayajanasya parigrāhyasya bhūtalasya purastāt samīpabhāge śamyānipātanāt arvāk yāvān deśo'sti tatra puro devayajanamātraṃ devayajanasya yāvatpramāṇaṃ tāvanmātraṃ pradeśaṃ nātiśiṣyānnātiśeṣayet |
tadavaśeṣaṇe pratyavāyamāha —

15.13

yasya devayajanasya purastādbhāge śamyānipātanādarvāgeva devayajanamātramatirecayanti atiśeṣayanti asmāt tadavaśeṣādaparapuruṣā yajamānātiriktā dveṣṭāra ityarthaḥ | te śreyāṃso'tiśayena praśasyā bhavanti |
prasaṅgāddevayajanasya dakṣiṇabhāge tadyogyadeśasthitau na doṣa ityāha—

15.14

dakṣiṇataḥ kāmaṃ yatheṣṭamatirecayeyuḥ | tarhi enaṃ yajamānaṃ dakṣiṇa| āgāmukā bhavantīti |
paścimabhāge tāvadavaśeṣaṇe punaḥ pratyavāyamāha—

15.15

kāmam icchayā paścādbhāge yadi tāvanmātradeśamavaśeṣayeyuḥ asmādaparapuruṣāḥ śreyāṃso bhavanti |
uttarabhāge tāvanmātradeśāvaśeṣaṇe śreyaḥprāptiṃ darśayati—

15.16

uttarataḥ kāmam icchayātirekaḥ kāryaḥ tarhi enaṃ yajamānam uttarā api devayajyopanāmukā bhavati | prāpnotītyarthaḥ | kiṃ ca asya śrīḥ uttarottaraṇī paraṃparāpi vṛddhā bhavati |
dharmāntaraṃ darśayati—

15.17

yasya deśasya purastādagnirupa āditya iti trīṇi jyotīṃṣi dṛśyeran tadeva devayajanaṃ kāryam | evaṃ sati tat triśukriyaṃ śukraṃ jyotiḥ trijyotiṣkaṃ
bhavatītyarthaḥ | tatra devayajanasya purastādbhāge'pāmevāvasthānaṃ vidhīyate | agnyādityayoravasthānamanūdyate | purastādbhāge āhavanīyasyāvasthānaniyamāt ādityāvasthānasya pratyakṣasiddhatvāt |
apāmabhāve nyagrodhādināpi bhavitavyamiti darśayati—

15.18

devayajanaṃ purastāt purobhāge citraṃ citraścitriyo vanaspatiḥ nyagrodhādiḥ, tadyuktameva kāryam | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—apāmabhāve mahāvṛkṣa udapāno mahāpatho vā (1.10.17) iti | asyārthaḥ | nadītaṭākādīnāmabhāve mahāvṛkṣa udapānaḥ kūpaḥ mahāpatho vā grāhyaḥ |
paścādbhāge mahāvṛkṣāvasthāne pratyavāyamāha—

15.19

yadi devayajanaṃ paścāt citraṃ bhavet tarhi śmaśānakaraṇameva syāt |
dharmāntaramāha—

15.20

pūrvottaradeśaḥ pravaṇo nimno yasya tat tathoktam |
devayajanasya anyapravaṇatāṃ nindati—

15.21

yathoktalakṣaṇaṃ devayajanaṃ stauti—

15.22

yathā vai dakṣiṇaḥ pāṇiḥ sarveṣu puṇyakarmasu śreṣṭhaḥ evaṃ devayajanaṃ śreṣṭham |
śmaśānakaraṇaṃ nindati—

15.23

yathā savyaḥ pāṇiḥ puṇyakarmasu garhitaḥ evaṃ paścāccittvā dilakṣaṇaṃ śmaśānakaraṇam apraśastamityarthaḥ |

15.24

abhicaraṇīyānāṃ śyenādīnāṃ yāgānāṃ devayajanaṃ yathā śmaśānakaraṇaṃ paścāccittvādiyuktaṃ bhavati tathā kuryāt | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—viparyasya abhicaraṇīyeṣu sthalādanyedevayajanamātrācca (1. 1. 20; lā. 1. 1. 19) iti | asyārthaḥ | abhicārārtheṣu kratuṣu sthalādunnatadevayajanamātrāt purastāt devayajanamātrāvaśeṣācca anyat sarvamanūṣaratvādikaṃ viparyasya kuryāditi | etaduktaṃ bhavati | ūṣaraṃ viṣamaṃ purastājjalaśūnyaṃ paścāccitraṃ dakṣiṇāpratyakpravaṇaṃ devayajanaṃ kāryamiti |
yathoktalakṣaṇadeśāsaṃbhave kiṃ yāga eva parityajyaḥ ? netyāha —

15.25

apiśabdasvarthe | eke anye tu evamāhuḥ | yasmin kasmiṃściddeśe śraddadhānaḥ anena phalaṃ bhaviṣyatītyāstikaḥ san yaḥ yajate sa ṛdhnoti yathoktaphalaṃ prāpnotyeveti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyādhyāye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ |
athāvabhṛthadharmā ucyante | tatra prathamaṃ yajñāvaśiṣṭasya dravyasyānyatra viniyogābhāvapradarśanapuraḥsaramapaḥ prati nayanaṃ vidhatte—

Linked texts (1)