Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 16
Vedārthaprakāśa 16
- Language
- Sanskrit
16.1
yajñe yāvān rasaḥ sārabhūtaṃ yaṣṭavyaṃ dravyaṃ sthitaṃ tena dravyeṇa ato'vabhṛthāt pūrvameva prācīnaṃ prāṅmukhatayā pracaranti coditānusāreṇa prakṣipanti juhvatītyarthaḥ | atha punaryadyātayāmaṃ gatarasaṃ tadetat pariśiṣyate'vaśiṣṭaṃ bhavati | 10 tat pariśiṣṭaṃ dravyam ṛjīṣannā[mā]ha vidvān | tṛtīyasavanasyāpi samāptatvena rasagrahaṇārthatvābhāvāt | kiṃ ca vṛthaiva apāsyeyustyajeyuriti yat tasmā api na bhavati | vṛthā tyāgāyāpi na bhavatītyarthaḥ | api cāgnāvnuprahareyu ranujuhuyuriti yat tasmā api na bhavati | punarhomārthamapi na bhavatītyarthaḥ | tena anyatropayogābhāvenāpa eva abhyavayanti pratinayanti |
15
yāḥ prati yajñāvaśiṣṭasya nayanaṃ tā apaḥ praśaṃsati—
16.2
sarvasya āpa eva śāntiḥ śāntikāraṇam | kiṃ ca sarvasya jagata eva pratiṣṭhā | adbhyaḥ pṛthivī (tai. brā. 2.1.1) iti śruteḥ |
tatraiva prastotṛkṛtyaṃ darśayati—
16.3
yo yajamāno yajate eṣa svayaṃ pāpmānameva hanti | atastamimaṃ pāpmānaṃ hataṃ pāpasya hantāraṃ yajamānamapaḥ pratiharāṇīti prastotā manvītetyarthaḥ |
avabhṛthagamane gantṝṇāṃ kaṃcinniyamaṃ darśayati—
16.4
cātvālam cotkaraṃ cāntareṇa cātvālotkarayormadhye tena pathā pratipadyante apaḥ pratigaccheyuḥ |
yathoktaṃ mārgaṃ praśaṃsati—
16.5
etadvai etadeva yathoktaṃ mārgasvarūpaṃ devānāṃ tīrtham | sarvapāpanivārakatvāt |
uktārthe mantrasaṃmatimāha—
16.6
ṛṣiḥ atīndriyārthadarśī sadhrīnāmā ṛṣiḥ dhārmo vā āha ātmānaṃ vyāpakaṃ tīrtham iha loke kaḥ pravocat tasya mahimānaṃ ko vā vadedityarthaḥ | yena tīrtharūpeṇa pathā mārgeṇa āgatya sutasya tasya sutaṃ somaṃ devāḥ prapibante prakarṣeṇa pibanti | itiśabdo mantrasamāptidyotanārthaḥ |
prakārāntareṇa tadeva praśaṃsati-
16.7
etadeva devānāṃ saṃbandhi tīrtham | ato'smādanyat yadyajñasya saṃbandhi tadatīrthameva |
yathoktamarthamupasaṃharati-
16.8
yasmādevaṃ tasmāt yathā tena mārgeṇaiva prasṛte pradeśe prapadyeta gacchet tathā etenaiva pathā niṣkrāmet avabhṛthārthaṃ nirgacchet |
tannirgamanakāle rakṣoghnamavabhṛthasāma geyamiti darśayitumākhyāyikayā tat praśaṃsati-
16.9
devayajanāt pracyutān nirgatān apaḥ udakāni aprāptān devān etasminnavakāśe madhye mārge rakṣāṃsi rākṣasāḥ ajighāṃsan apīḍayan | tatra sa yaḥ prasiddho rakṣohā rakṣāṃsāṃ hantā agniḥ, etat agniṣṭapati (grā. ge. 12.12. 465. 3) ityasyāmṛci geyaṃ sāmāpaśyat | tatastāni rakṣāṃsi etena sāmnā agnirapāhata avadhīt | tāni rakṣāṃsi amurhi saṃgrāme apahatāni santi abhūvanniti devā akurvan manasi [a]manyantetyarthaḥ | ityeva ata evaitadidānīmapi rakṣāṃsyapasedhati tena sāmnā hinasti ityarthaḥ |
tatra gāne kiṃcidviśeṣamāha-
16.10
tasya sāmnaḥ ahāvohāva ityevaṃrūpān stobhān stobhayati kuryādityarthaḥ | ata evaitadidānīm ahāvo'stvahāvo'stvityevaṃvāvayaiḥ rakṣāṃsyapasedhati nirākaroti |
sāmāśrayasya mantrasya prathamapādmanūdya vyācaṣṭe-
16.11
agniṣṭapati bhṛśaṃ prakāśate tena rakṣāṃsi pratidahati ityāha | tena rakṣāṃsyeva tat pratidahati bhasmasāt karoti |
pratipādaṃ stobhānuvṛttiṃ darśayati-
16.12
yathoktastobhāḥ pādāya pādāya pratipādam anuvartante rakṣasāmapahananāya |
tasyaiva pādāntaramanūdya vyācaṣṭe-
viśvaṃ sarvam atriṇaṃ māṃsāderattāraṃ rākṣasaṃ saṃdaha | dviruktirāvṛttidyotanārthā | iti yadā tena pāpmāna evātriṇo'triṇa eva rakṣāṃsi rakṣasāmetadrūpaṃ pāpmānamevāpasedhati |
16.14
tasya sāmna iti yannidhanaṃ tat tristrivāram āvartayedityāhuḥ brahmavādinaḥ |
uktāṃ trirāvṛttiṃ stauti-
16.15
iyaṃ vai iyaṃ nidhanatrirāvṛttireva rākṣasaṃ suhataṃ ghnanti hanti | vacanavyatyayaśchāndasaḥ | atha sa rākṣasaḥ punarnodriṅkte | nottiṣṭhedityarthaḥ | yathā ha
yathā khalu loke suhataṃ suṣṭhu hantavyam upadravakāriṇaṃ punaḥpunarāyudham ādāya kaṃ na hanyāt ? etat trinidhanoccāraṇaṃ hi tādṛg rākṣasahananāyetyarthaḥ |
tasya sāmno'ticchandasi gānaṃ darśayati-
16.16
tadetat sāma aticchandaḥsu bhavati | bahuvacanam adhvaryupraiṣabhedāyattāvṛttyapekṣayā, na tu svarūpeṇa | ekatvādṛcaḥ |
yathoktāticchandaḥ praśaṃsati-
16.17
etacchandaḥ vāraṇamiva vai rakṣasāṃ nivārakameva khalu | yat yena aticchandā ayaṃ mantraḥ | yata eva rakṣāṃsi vāraṇīva nivāraṇīyānyeva araṇyāyatanāni araṇyagṛhāṇi bhavanti | tat tasmādrakṣovargaḥ svaṃ svīyamaraṇyam abhayena svārasyena yathātikrāmet gacchet etadaticchando'pi tādṛk tathā rakṣasāmaraṇyaprāpakam |
kiṃ tadaticchandaḥ yasmin aticchandasyetadavabhṛthasāma gāyedityatrāha-
16.18
saptapadāsu saptapadopetāsu ṛkṣu etatsāma bhavati | bahuvacanaṃ gānāvṛttyapekṣayā |
yathoktāṃ saṃkhyāṃ stauti—
16.19
caturuttarāṇi uttarottarādhikyenākṣara catuṣṭayopetāni gāyatryādīni chandāṃsi sapta vai saptaiva | tat tena yathā loke sarvaiḥ chandobhirabhayena bhayarahityenātikrāmet sarvaṃ duritam | etadapi tādṛk rakṣonivārakam |
praśaṃsāpūrvakamavabhṛthasāmnaḥ trirgānaṃ darśayati—
16.20
agniṃ hotāram (sā. 465) ityasyāmṛci sāma trirāha trirgāyet | tasya trivaṃcane sati padāni pādā ekaviṃśatiḥ sāmāni trīṇi bhavanti | tat tathā sati caturviṃśatisaṃkhyā saṃpadyate | atastrirgānaṃ praśastamityarthaḥ |
yathoktāṃ saṃkhyāmupajīvya punastat saṃvatsarātmanā stauti—
16.21
saṃvatsaraścaturviṃśatirardhamāsāḥ | ataḥ sāmāpi caturviṃśatisaṃkhyāsāmyāt saṃvatsaraḥ |
saṃvatsarasāmyaṃ sāmna upapādayati—
16.22
tasyaitasya saṃvatsarasya saṃvatsarātmakasya ca sāmno hiṃkāra evāhorātrāṇi | prāthamyasāmyāt | prastāva evārdhamāsāḥ | prastūyamānatvasāmyāt | ādyākhyā bhaktireva māsāḥ | śreṣṭhatvasāmyāt | udgītha eva ṛtavo vasantādayaḥ | mukhyatvasāmyāt | pratihārabhaktireva paurṇamāsyaḥ | pratiharaṇasāmyāt | upadravākhyā bhaktirevāṣṭakāḥ | nidhanamevāmāvāsyāḥ | samāptisāmyāt |
evaṃ sāmnaḥ saptabhaktipakṣe saṃvatsarasāmyamupapādya idānīṃ pañcapaktipakṣe tātsāmyamupapādayati—
16.23
tasyaitattasya saṃvatsarātmakasya sāmno hiṃkārādaya eva vasantādaya ityarthaḥ |
hemantasya nidhanasāmyaṃ darśayati—
16.24
tasmāt ata eva hemantam ṛtuṃ prajāḥ sarvā nidhanakṛtā nidhanakāriṇya upasaṃhṛtavyāpārā ivāsate etarhi evaṃ ca sati nidhanarūpamiva hemantasya rūpam | vyāpāroparatisāmyāt |
evaṃ rakṣoghnamavabhṛthasāma darśayitvā idānīṃ prācyādiṣu catasṛṣu dikṣu aicchikavikalpena praśnapūrvakamavabhṛthagamanaṃ darśayituṃ vṛddhānāṃ praśnaṃ tāvadupakṣipati—
16.25
tadāhuḥ kāṃ diśamabhilakṣya avabhṛthamabhyaveyuḥ | ṛtvijaḥ prayantīti |
tatra prathamaṃ kalpaṃ saprarocanamāha—
16.26
prāñcaḥ prāgabhimukhāḥ santo'bhyaveyuḥ avabhṛthārtham apaḥ pratigaccheyuḥ | eṣā dik devānāṃ saṃbandhitī khalu | yat yā prācī | yā devānāṃ dik no'smākaṃ yajñaḥ tāṃ diśamanusaṃtiṣṭhātai | tiṣṭhaterleṭi eta ai (pā. 3.4.93) ityaikāraḥ | pratiṣṭhito bhavatviti | prācīmenam (0manu?) ityarthaḥ |
dvitīyaṃ kalpaṃ saprarocanaṃ darśayati—
16.27
dakṣiṇā dakṣiṇato'bhyaveyuḥ ata eva eṣa yajamānaḥ pāpmānameva hanti yo yajate tamimaṃ pāpmānaṃ hataṃ niṣpāpaṃ yajamānaṃ dakṣiṇā harāṇi nayānīti prastotā bravīti | eṣā dik pitṝṇāṃ saṃbandhinī khalu | yat yā dakṣiṇā | tathā ca śrutyantaraṃ—devamanuṣyā diśo vyabhajanta | prācīṃ devā', dakṣiṇāṃ pitaraḥ, pratīcīṃ manuṣyā iti | spaṣṭamanyat |
16.28
pūrvavadvyākhyeyam |
16.29
udaṅmukhā avabhṛthamabhyaveyuḥ | eṣā dik nakṣatrāṇāṃ svabhūtā yā udīcī | nakṣatrādhipateḥ somasya saṃbandhitvāt | spaṣṭamanyat |
yathoktānāṃ diśāṃ madhye yasyāṃ diśi bhūyiṣṭhā āpo bhavanti tatraiva gaccheyuriti niyamaṃ darśayati—
16.30
ato vāva yatamathā katamathā yasyāṃ kasyāṃ diśi | bahūnāṃ diśāṃ prakṛtatvāt | nirdhāraṇe ḍatamap | āpo bhūyiṣṭhāḥ syuḥ tatrābhyaveyuḥ gaccheyuḥ | na tatra prācyādidiṅniyama ityarthaḥ |
yathoktārthavidaṃ praśaṃsati —
16.31
asmāt karmaṇaḥ idaṃ śreyo bhavatīti vidvān jānan yat karma karoti | tena karmaṇā vasīyān atiśayena vasumāneva bhavati |
nadyādiṣu vā taṭākādiṣu vā avabhṛthagamanamiti vicārapūrvakaṃ vyavasthitavikalpaṃ darśayituṃ vicāraṃ tāvadāha —
16.32
tadāhuḥ tatra brahmavādina āhuḥ sravantīṣu calāsvapsu abhyaveyuḥ avabhṛthārthaṃ gaccheyuḥ | sthāvarāsu acalāsu veti | plutau vicārārthoṃ |
tatrādyaṃ pakṣaṃ sapraśaṃsaṃ darśayati —
16.33
sravantīṣu apsu abhyaveyuḥ | eṣa pāpmānaṃ hantyeva yastatra yajate | tamimaṃ pāpmānaṃ hataṃ hatapāpmānaṃ apaḥ prati [pra] vahatām | yajñaḥ prāpayatviti sravantīṣu gamanamityarthaḥ |
sapraśaṃsaṃ pakṣāntaramāha—
16.34
yāḥ sthāvarāḥ acalāḥ [śīpalyāḥ] śaivalayuktāśca āpaḥ santi tāsvabhyaveyuravabhṛthārtham | ito'smāt kṛto'ddhvayo yajño vikṣubdhaḥ san mā pratyupatiṣṭhātai | mā gacchatviti | śaivalāsvapsu gamanamityarthaḥ | atra saṃbhavāsaṃbhavābhyāṃ vikalpo vyavasthito draṣṭavyaḥ |
nadītaṭākayormadhye yatrāpo bhūyiṣṭhāstatraiva gaccheyuriti niyamamāha—
16.35
ato vāva api ca yatarathā katarathā caiva yatrakutracit | pakṣadvayasya pūrvamupanyastatvāt dvayorekatarasya nirdhāraṇārthe tarap | āpo bhūyiṣṭhāḥ syuḥ | tatraiva abhyaveyuriti |
uktārthavidaṃ praśaṃsati—
16.36
vyākhyātacarametat |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye tṛtīyā'dhyāye caturthaḥ khaṇḍaḥ |
athābhicaraṇīyayajñeṣu ekasmai hiṃkarotītyādyāḥ pañcānuvākāḥ trivṛdādīnāṃ triṇavaparyantānāṃ viṣṭuticodanāḥ | tatra trivṛtstomasyeṣusaṃjñike dve viṣṭutī ste iti tadvidhāyakaṃ brāhmaṇamevamāmnāyate—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit