Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 19
Vedārthaprakāśa 19
- Language
- Sanskrit
19.1
atha vikṛtibhūtavyūḍhadvādaśāhadharmanirūpaṇānantaraṃ prasaṅgāt eṣa vakṣyamāṇaḥ śyenaḥ vikṛtibhūtaḥ śyenākhyo yāgo nirūpyate |
evaṃ pratijñāya śyenayāgaṃ vidhatte —
19.2
abhicaran bhrātṛvyahiṃsāṃ kartukāma etena śyenena yajeta śyenanāmadheyena yāgena bhrātṛvyahiṃsāṃ bhāvayedityarthaḥ | nanu bhavedevaṃ yadi śyenaśabdaḥ karmanāmadheyaṃ syāt | na tvevam | pakṣiviśeṣe'tyantarūḍhatvāt | ato jyotiṣṭomādau guṇavidhiḥ | yadyapi tatrotpattiśiṣṭaṃ somādidravyamasti, tathāpi kāmyatvādū anena tasya bādhaḥ | godohaneneva camasasya | athavā śyenaviśiṣṭaṃ karmāntaramatra vidhīyate | śyenavatā yajateti matvarthalakṣaṇāpi śreyasī | yadyapi yathā śyena ādadītetyādivākyaśeṣapratipāditasādṛśyena karmaṇi gauṇī vṛttiḥ śyenaśabdasya saṃbhavati tathāpyasyāḥ atyantaviprakṛṣṭatvāt
svārthaparityāgena śrutibādhitavyeti ca matvarthalakṣaṇaiva yuktā | ataḥ somena yajetetyasminnapi gaurave gatyabhāvādviśiṣṭaḥ vidhireveti | tadanupapannam | guṇavidhiparatve ya eva guṇo vidhīyate sa eva stotavyaḥ iti śyenadravyaviśeṣasyaiva stutiḥ syāt na cātra yathā śyena ādadītetyādivākyaśeṣe tasya stutiḥ | svenaiva svasyopamānena stuterayuktatvāt | atastadvyapadeśādvākyaśeṣanairarthakyaparihārāya viprakṛṣṭārthenāpi gauṇyā vṛttyā śyenaśabdaḥ karmaṇi vartate | ataḥ sa(ga?)tisaṃbhave gauravāt somādivat viśiṣṭavidhyaṅgīkaraṇamayuktam | ityalamratiprasaṅgena | ataḥ śyenanāmadheyena yāgena śatruhiṃsāṃ bhāvayedityayamevārthaḥ |
śyenaśabdasya yāge pravṛttiṃ darśayituṃ prasiddhaśyenasādṛśyena yāgaṃ stauti—
5
19.3
vayasāṃ pakṣiṇāṃ madhye śyeno vai śyenākhyaḥ pakṣyeva kṣepiṣṭhaḥ kṣipratamaḥ| kiṃca yathā śyeno nipatya pakṣyantarāṇi hantumādadīta svīkaroti evamevābhicaran enaṃ bhrātṛvyam etena yāgenādatte | yadyapyādāne yāgasya karaṇatā pratīyate tathāpi tadādānasya hiṃsārthatvāt bhrātṛvyahiṃsākaraṇataivātra vidhīyate |
tatra pavamāneṣu saśraśaṃsaṃ trivṛtstomaṃ vidhatte—
19.4
tat praśaṃsati—
19.5
yat yasmāt stomānāṃ madhye trivṛt stoma eva kṣepiṣṭhaḥ phaladāne kṣipratamaḥ tasmādāśīyaḥ āśutaraḥ stṛṇavai, —stṛ hiṃsāyāṃ—, bhrātṛvyaṃ hinasānīti trivṛd bhavati| trivṛdeva stomaḥ kāryaḥ| pavamānānānyaḥ prākṛtaḥ pañcadaśādistomaḥ kārya ityarthaḥ |
19.6
atratye havirdhāne ratho bhavataḥ| yathā prakṛtau havirdhāne śakaṭākāre, na tathā| kiṃtu rathākāre kuryādityarthaḥ| tat tathā sati asmai bhrātṛvyāya rathavajraṃ caturaṅge yuddhaparikare rathātmakaṃ hiṃsāsādhanameva pravartayati | stṛtyai bhrātṛvyasya hananāyeti |
tatra sāma vidhatte—
19.7
punānaḥ soma dhāraya (sā. 511) ityetasyāmṛci vaṣaṭkāraṇidhanaṃ sāma kuryādityarthaḥ |
tatpraśaṃsati--
19.8
vajrāṇāṃ hiṃsāsādhanānāṃ madhye eṣa vai ayameva ojiṣṭhaḥ ojasvitamaḥ yat yaḥ sāmātmako vajraḥ | kiṃ ca yaṃ vaṣaṭkāraṃ bahavo hotrādayo vaṣaṭkurvanti prayuñjate | sarve nidhanamupayanti (drā. śrau. su. 2. 2. 10 ?) iti vacanāt | so'pi [tameva] vajrameva ubhayātmakaṃ vajramasmai bhrātṛvyāya praharati | sāmnā vaṣaṭkāraṇidhaneneti śeṣaḥ | stutyai bhrātṛvyahananāyeti |
sapraśaṃsaṃ viśeṣāntaramāha-
19.9
brahmasāma bṛhat | rathantaraṃ hotuḥ pṛṣṭham | te ubhe api atra bhavataḥ | tābhyām ubhābhyāṃ bṛhadrathantarābhyām eva asmai vajraṃ hiṃsāsādhanaṃ praharati stutyai tasyeti |
ukte bṛhadrathantare parācīṣveva kuryāditi niyamayati-
19.10
yathā pṛṣṭhasthāne rathantaraṃ kriyate tathā pṛṣṭhānāṃ trikatvāt parācīṣvanabhyastāsu tisṛṣu ṛkṣu rathantaraṃ bhavati | etad bṛhato'pyupalakṣaṇam | bṛhadapi parācīṣveva kuryādityarthaḥ |
athotkārthaṃ praśaṃsati-
19.11
tathā sati asmai bhrātṛvyāya parāñcam anāvṛttaṃ vajrameva praharati tasya stutyai |
viśeṣamāha-
19.12
hotuḥ pṛṣṭhaṃ rathantaraṃ kuryāt | brahmasāma bṛhat kuryāt |
evaṃ bhrātṛvyahiṃsākāmasya hotuḥ pṛṣṭhaṃ rathantaraṃ, brahmasāma bṛhaditi darśayitvā idānīṃ jīvata eva bhrātṛvyasya paścādirāhityam icchato yajamānasya prayogaviśeṣaṃ darśayati—
19.13
yaṃ bhrātṛvyaṃ jīvantaṃ kṣīyeta paścādibhirhīyeteti yo yajamānaḥ kāmayeta tasya hotuḥ pṛṣṭhaṃ bṛhat kuryāt | brahmasāma rathantaram | yataḥ kṣatraṃ vīryameva bṛhat | pravṛddhatvāt | paśava eva rathantaram | kāryakāraṇabhāvāt | tasmāt kṣatreṇaivāsya bhrātṛvyasya paśūn hanti | tathā sati bhrātṛvyo'paśuḥ paśurahito bhavati | ataḥ kṣīyate apakṣayaṃ prāpnoti |
atha jīvata eva bhrātṛvyasya apratiṣṭhākāmasya yajamānasya prayogaviśeṣaṃ vidhatte—
19.14
yaṃ bhrātṛvyaṃ parāṃ parāvatamatidūram iyāt gacchet na kvāpi pratitiṣṭhediti yo yajamānaḥ kāmayeta tasya pavamāne rathantaraṃ kuryāt | tadetadāha drākṣyāyaṇaḥ—pavamāne rathantaraṃ kuryāditi bṛhatyāṃ ekarcānāṃ sthāne syāt | taddhi bārhatānāṃ sthānam ( ) iti | asyārthaḥ— śyenakalpe ye bṛhatyāmekarcāḥ rauravamekasyāṃ yaudhājayamekasyāṃ vaṣaṭkāraṇidhanamekasyām (ma. sū. 3.7) iti teṣāṃ sthāne rathantaraṃ kāryam | taddhi bārhatānāṃ sāmnāṃ sthānam | rathantaraṃ ca bṛhatyāmutpannamiti | tathā pṛṣṭhaṃ bṛhat kuryāt | brahmasāma plavaṃ sāma kuryāt | tataśca enaṃ bhrātṛvyaṃ bṛhadrathantarābhyāmeva ebhyo lokebhya uddhṛtya plavena sāmnā praplāvayati gamayati apratiṣṭhaṃ kuryādityarthaḥ | so'pi parāṃ parāvatam atidūrameti gacchati na kvacit pratitiṣṭhati |
punarbhrātṛvyasya hiṃsākāmasyaiva prayogaviśeṣaṃ darśayati—
19.15
pavamānamukhe uktayoḥ mādhyaṃdinārbhavayoḥ pavamānayoḥ mukhe vārṣāhare etannāmadheye sāmanī bhavataḥ | gāyatrasāmna ūrdhvaṃ vārṣāharayoḥ sāmnoḥ niveśaḥ sarvatra | gāyatrasyāpracyutatvāt | tathā mādhyaṃdinapavamāne arṣā soma dyumattama
(sā. 503) iti ekasyāṃ gāyatraṃ parasyāṃ vārṣāhiram | ārbhavapavamāne yaste mado vareṇyaḥ (sā. 470) iti gāyatravārṣāhire ekasyāmeveti kalpakāravacanānniścīyate | tathā saphaupagave sāmanī pavasva (sā. 479) indramacchā (sā. 566) ityanayoḥ ṛcoḥ; nānadaṃ—purojitī vo andhasaḥ (sā. 545) ityasyām ṛcīti krūrāṇi śatruhiṃsākārīṇi sāmāni saṃbharanti udgātāraḥ saṃpādayanti | stutyai bhrātṛvyasyeti |
athānuvākaśeṣe yūpādīnāṃ śyenayāge prākṛtebhyo vikārā abhidhīyante | tatra yūpasya vikāraṃ prathamaṃ darśayati—
19.16
tilvako nāmāprakṣīraḥ kaścid vṛkṣaviśeṣaḥ tadvikāro vā, bādhako nāma rājavṛkṣaḥ tadvikāro vā yūpaḥ kartavyaḥ | tatrāpi sphacāgraḥ sphyaḥ, vedyuddhananasādhanaṃ yajñāsubscriptionyudhaṃ, tadākārāgraṃ sphyāgrasadṛśaṃ[sa]caṣālaṃ yūpaṃ kuryāditi | atra sūtram—yūpaḥ sphacāgra itya(iva vā-?)caṣālaḥ syāt | (lā. sū. 8. 5. 7.) iti |
adhiṣavaṇaphalakayorvikāraṃ darśayati—
19.17
yena śakaṭena śavaṃ ninayanti tasya cakrayoḥ madhyame ye phalake te śavanabhye nābhau [tatra] bhava (pā. 4. 3. 53) iti yatpratyayaḥ nābhiśabdasya nabhādeśaśca | te evādhiṣavaṇaphalake kuryāt | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—yena yānena mṛtaṃ nirhareyustasya nabhye adhiṣavaṇaphalake kuryuḥ (?) iti |
savanīyapaśau viśeṣaṃ darśayati—
19.18
yo hyagnaye rudravate savanīyaḥ paśuḥ sa lohitavarṇo bhavet |
upāṃśvantaryāmagrahayoḥ sādane viśeṣaṃ darśayati —
19.19
upāṃśvantaryāmākhyau grahau prakṛtau homādanantaraṃ sādayanti | atra tu na tathā | kiṃ tu homāt pūrvaṃ somagrahaṇānantaraṃ sādayanti sādanaṃ kuryuḥ |
barhirviśeṣaṃ darśayati—
19.20
śaraḥ suṣiradaṇḍaḥ gulmaviśeṣaḥ tanmayaṃ barhiḥ kāryam | śītyai bhrātṛvyahiṃsārtham | śīrtyā iti śarastutiḥ | ubhayorapi śṛṇāterniṣpannatvena śabdasāmānyam |
idhmaviśeṣaṃ darśayati—
19.21
vibhītako'kṣadāruḥ tadvikāro vaibhītakaḥ sa idhmaḥ kāryaḥ vibhītyai bhrātṛvyasya | atrāpi śabdasāmānyāt vibhītakastutiḥ |
ṛtvikṣu dharmaviśeṣamāha--
19.22
ye'tra ṛtvijaḥ te lohitoṣṇīṣā lohitavarṇamuṣṇīṣaṃ śiroveṣṭanaṃ yeṣāṃ tathoktāḥ | tathā lohitavāsasaḥ lohitaṃ vāsaḥ paridhānīyamuttarīyaṃ ca yeṣāṃ
te tathoktāḥ | tathā nivītāḥ kaṇṭhalambitabrahmasūtrottarīyāḥ santaḥ pracaranti karmānutiṣṭheyurityarthaḥ | stutyai bhrātṛvyasyeti |
ṛtvigdakṣiṇāyāṃ viśeṣamāha—
19.23
navanaveti vīpsā | ekaikasmai ṛtvije navavargāḥ dakṣiṇā bhavanti | tathā ca drāhmāyaṇaḥ—navanava dakṣiṇā iti navavargān yathotsāhaṃ dadyāt kāṇakhorakūṭapāṇḍānām iti | asyārthaḥ—navakāṇān sa eko vargaḥ | navakhorān sa eko vargaḥ | navakūṭān so'pyekaḥ | navapāṇḍān sa ekaḥ | ityetān vargān yathotsāhaṃ dadyāditi |
tat praśaṃsati—
19.24
tat tena yathoktadakṣiṇādānena enaṃ bhrātṛvyaṃ nāvayanti śarīrāntaraprāpaṇena nūtanaṃ kurvantyevetyarthaḥ | śyenaprayogaṃ saviśeṣaṃ kalpasūtrakāro darśayāmāsa—pavamānasya jighnataḥ (sā. 1310), punāno akramīdabhi (sā. 488), pavamānasya te kave (sā. 657), agnimūrdhā (sā. 27), agnirvṛtrāṇi jaṅghanat (sā. 4), mitraṃ huve pūtadakṣam (sā. 847), u tvā mandantu somāḥ (sā. 194) tā huve yayoridam (sā. 853), arṣī soma dyumattamaḥ (sā. 503) iti gāyatramekasyāṃ vārṣāharamekasyāṃ śākkaravarṇamekasyām | punānaḥ soma dhārayā (sā. 511) iti vaṣaṭkāranidhanamekasyām, rauravamekasyāṃ yaudhājayamekasyām, auśanamantyaṃ, rathantaraṃ ca vāmadevyaṃ ca bṛhacca kāleyaṃ ca | yaste mado vareṇyaḥ (sā. 470) iti gāyatravārṣāhare | pavasva (sā. 578) indramaccha (sā. 566) iti saphaupagave | purojitī vo andhasaḥ (sā. 545) iti nānadāndhīgave |
kāvamantyaṃ yajñāyajñīyamagniṣṭomasāma trivṛtaḥ pavamānā agniṣṭomasāma ca tisṛbhiḥ tisṛbhiḥ ājyapṛṣṭhāni (ma. sū. 3. 7) iti | asyāya̱marthaḥ— tisṛbhirānyāni pṛṣṭhānīti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇabhāṣye caturthādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
evaṃ śyenayāgaṃ saviśeṣaṃ pratipādyedānīṃ trivṛdagniṣṭomaṃ nirūpayituṃ pratijānīte-
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit