Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 25
Vedārthaprakāśa 25
- Language
- Sanskrit
25.1
prajāpatirvidhātā purā tapo'tapyata cakāra | tasya tapasā tapyamānasya viśuddhasattvasya devān sṛjeyamiti mano buddhiḥ prājāyata | tataḥ te ime prasiddhā indrādayo devāḥ tena asṛjyanta | katham? divā ahani devān , naktaṃ rātrau asurān [asṛjata] | yat yato divā devānasṛjata prajāpatiḥ tad devānāṃ devatvam atiśayitadīptimattvam | yat yato asūryaṃ, na vidyate sūryo yasmin tat asūryaṃ naktam | kālādhvanoratyantasaṃyoge (pā. 2. 3. 5) iti dvitīyā | asurānasṛjatetyanuṣaṅgaḥ | tat tenāsurāṇāmasuratvaṃ karmaṇi prakāśarāhityam | yat yataḥ pītatvam | pā pāna
iti dhātoḥ pīyanta iti kartari kvip | teṣāṃ bhāvaḥ pītatvam | kavyasyāmṛtasya pātṛtvam | tena pitṝṇāṃ pitṛtvam |
santvetādṛśāḥ devāḥ | kiṃ tata ityatrāha—
25.2
tataḥ te devāḥ agnihotrāt svargaṃ kāmayamānā santaḥ tapaḥ cakruḥ | teṣāṃ tapyamānānāṃ tebhyastapyamānebhyaḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyauriti lokatrayātmako raso'jāyata | tatsārabhūtāḥ pṛthivyādayo lokā abhyatapan ṛgvedādīnuddiśya tapaścakruḥ | tebhyastapyamānebhyaḥ ṛgvedādyātmako raso'jāyata | katham ? pṛthivyā ṛgvedātmako rasaḥ samajani | evamuttaratrāpi | te vedā abhyatapan | tebhyo gārhapatyādyātmako raso'jāyata| katham? ṛgvedād gārhapatyo raso'jāyata | samānamanyat | te gārhapatyādayo'pyabhyatapan | tebhyastapyamānebhyaḥ sahasraśīrṣaḥ aparimitamūrdhā sahasrākṣaḥ asaṃkhyātanayanaḥ sahasrapāt aparimitapādaḥ puruṣo raso'jāyata | evaṃ caturtharasātmakatvāt praśastatamo'yaṃ puruṣa ityarthaḥ |
bhavatvevam | tataḥ kimityatrāha—
25.3
tataḥ te devā prajāpatiṃ sraṣṭāram upādhāvan | upetya ca vedaśarīraiḥ ṛgvedādyātmakaiḥ gārhapatyādibhiḥ yadidam amṛtaśarīramutpannaṃ tad idaṃ mṛtyorna samāpsyate samāptiṃ prāpnotīti | ha vā ityetāvaitihāsadyotanārthau | sa puruṣaḥ ko nāma kaḥ khalvasīti evaṃ prajāpatimabruvan | antima itikāro devānāṃ praśnaparisamāptidyotanārthaḥ |
prajāpateruttaramāha—
25.4
sa tairevaṃ pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ uvāca | yajño nāma agnihotrayajña eva so'yaṃ puruṣaḥ nānyaḥ kaściditi |
tadidaṃ vivikṣitamagnihotraṃ sadyoyajñasaṃsthātmakatvena praśaṃsati—
25.5
teṣāmutpannānāṃ devānārthe prajāpatiḥ sadyoyajñasaṃsthāmupaiti | sadyaḥ samāpyamānayajñātmakatvādagnihotraṃ prāpnotītyarthaḥ | ata eva eṣo'gnihotrarūpo yajñaḥ sadyaḥ saṃsthāṃ samāptimupaiti prāpnoti |
nanu dīkṣaṇīyādītikarttavyatāyā abhāvāt kathamasya yajñatvamityāśaṅkya prasiddhajyotiṣṭomādiyajñasādṛśyasiddhayartham atrāpi dīkṣaṇīyādītikarttavyatāṃ saṃpādayati—
25.6
gārhapatyam agniṃ yat prāduṣkaroti agnihotrārthaṃ prādurbhāvayati sā dīkṣaṇīyā dīkṣaṇīyākhyeṣṭiḥ | prāthamyasāmyāt | dakṣiṇāgnimāhavanīyaṃ cāgniṃ yat prāduṣkaroti sā prāyaṇīyeṣṭiḥ upakārakatvasāmyāt | samidho'bhyādadhate samidādhānaṃ kurvanti iti yat tā upasadaḥ upasadākhyahomāḥ |
atha agnihotre utpūtājyaskandane prāyaścittaṃ darśayati—
25.7
athaśabdo vākyòpakrame | yasya yajamānasya utpūtam utpavanena saṃskṛtam ājyaṃ skandati pātrāt sā vai saiva skannā nāma skannarūpā āhutirbhavatīti | tato vai skannāhutyā yajamānaḥ pramāyurbhavati maraṇaśīlo bhavatītyarthaḥ | tasminnimitte varo deyaḥ gorūpāṃ dakṣiṇāṃ dadyādityarthaḥ | saiva dakṣiṇā tasya ājyaskandasya prāyaścittiḥ | pratyavāyaparihārārthaṃ karmetyāhurbrahmavādinaḥ |
anutpūtājyaskandane prāyaścittamāha -
25.8
atha punaḥ yasya yajamānasya saṃbandhi ājyam anutpūtam utpavanarahitaṃ skandati pātrāt, asāvaskannā nāma askannarūpā āhutiḥ | tataḥ tayaivāhutyā yajamānasya cittaṃ pramāyurvināśi bhavatīti tannimittaṃ citraṃ nānāvidhaṃ dravyaṃ deyam | saiva tasya prāyaścittiranutpūtaskandaprāyaścittiriti |
agnihotre savanatrayaṃ saṃpādayati -
25.10
atraivodayanīyādisaṃpattiṃ darśayati—
25.11
annā annāni havīṃṣi ādadāti iti yat tena udayanīyasya etadākhyasya karmaṇaḥ udavasānīyasya ca samāptyai kṛtaṃ bhavatītyarthaḥ || 10-11 ||
agnihotra eva mathane agneranutpāde vikalpena prāyaścittaṃ darśayati—
25.12
atha punaḥ yasya yajamānasya agnirmathyamāno yadi na jāyeta tarhi anyamāhṛtya laukikamagniReleasemānīya asminnavakāśe āhavanīyādhāre vyāhṛtibhirjuhuyāt | laukikāgnerapyabhāve brāhmaṇasya haste juhuyāt | evamanyadapi vyākhyeyat | tathā cāśvalāyanaḥ—agnihotrāya kāle'gnāvajāyamāne'nyamānīya juhuyāt | pūrvvābhābhe uttarottaraṃ brāhmaṇapāṇyajakarṇadarbhastambāpsu (ā. śrau. sū. 3.14.14-16) ityādi |
agnihotre svayaṃkṛtahomastutyarthaṃ gauṇakartṛ[pradarśana]puraḥsaram uttarottaraṃ mukhyān kartṛn darśayati—
25.13
anyaiḥ śiṣyādivyatiriktaiḥ śatahutān śataśo hutān kṛtān homān apekṣya śiṣyahutaḥ śiṣyeṇa kṛtaḥ eko homaḥ varam utkṛṣṭaḥ | evamanyadapi vyākhyeyam |
astvevaṃ kiṃ tata ityāha—
25.14
yata evamātmakṛto homaḥ praśastaḥ tasmāt svayaṃ hotā devānāmāhvātā svayameva dohī agnihotrārthaṃ payaso dogdhā san svayameva yajamānaḥ svayamevāgnihotramupatiṣṭheta |
tatra dakṣiṇāṃ darśayati—
25.15
haumyaśeṣaṃ hutāvaśiṣṭaṃ havireva dakṣiṇā | nānyadityarthaḥ |
athoktamagnihotraṃ praśaṃsati—
25.16
ya evam uktarītyā vidvān jānan agnihotraṃ juhoti etasya sarvairyajñakratubhiḥ eva iṣṭaṃ bhavati | sarve kratavaḥ kṛtā bhavantītyarthaḥ |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe pañcamādhyāye prathamaḥ khaṇḍaḥ |
yaduktamagnihotramātreṇaiva sarvakratubhiriṣṭaṃ bhavatīti tadetadākhyāyikayā upapādayati—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit