<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa) › [Vedarthaprakasha](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya) › 2

# Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 2

Vedārthaprakāśa 2

- **Language:** Sanskrit

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.1)

atha-śabdaḥ ākhyāyikopakramalakṣaṇārthaḥ | yatra deveṣu yajamāneṣu | yasmin kāle subrahmaṇyaḥ etannāmā ṛtvik subrahmaṇyāmāhvayati tasminnāhvānakāle devānāṃ saṃbandhirnaṃ yajñamasurāśca rakṣāṃsi ca asurarakṣāṃsi devayonayaḥ krūrakarmāṇaḥ | ata eva yāskaḥ asurā rakṣāṃsītyeke (ni. 3. 2. 8) iti | ajighāṃsan hantumaicchan kila |  
tataḥ kimityatrāha—

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.2)

devāḥ parasparaṃ nihavaṃ devatayā nīcairupādvānam eva ām anunāsikaḥ chāndasaḥ | ābhimukhyena akurvata | brahmoṃ subrahmog iti evam | subrahmaṇyomityarthaḥ | varṇalopaścāndasaḥ |  
tataḥ paraṃ kimabhūdityatrāha—

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.3)

tairevamāhūta āditya ādityātmaka indraḥ parjanyaḥ varṣonmukho meghaḥ san | tatrāpi purobalākaḥ sarveṣāṃ purogāmī megho bhūtvā tān devān abhipret abhimukhaṃ prāgacchat | āgatya ca tān yajñavighnakāriṇo'surān rākṣasāṃśca aśanyā ahitayā vṛṣṭyā vidyutā vidyotanena svaprakāśena ahan ahaṃsīt | 10 etattu vakṣyamāṇavicārārthatvenābhihitamiti mantavyam |  
subrahmaṇyāyāḥ strīpuṃnapuṃsakātmakatvaṃ vimarśapūrvakaṃ vyutpādayituṃ saṃśayaṃ tāvaddarśayati—

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.4)

uttaraṃ darśayati—

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.5)

yadyevaṃ vicāraṃ kuryuḥ tarhi sarvaṃ strīpuṃnapuṃsakātmakameva subrahmaṇyetyuttaraṃ brūyāt |  
katham ekasya strīpuṃnapuṃsakātmakatvamityatrāha—

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.6)

yad yenendraḥ parjanyo varṣonmukho meghaḥ san purogāmī balāko bhūtvā abhipret devān tena puṃrūpaparjanyātmakatvena pumān | yat yena vṛṣṭyā yat yena vāśanyā asurānavadhīt tena strīrūpavṛṣṭyaśanyātmakatvena strī bhavati | yat yena vidyutāhan | vidyucchabdo napuṃsakaliṅgo'pyasti | auṇādikaḥ kip bahulavacanānnapuṃsakaliṅge'pi bhavatīti | tena napuṃsakavidyudātmakatvena napuṃsakam | tasmāt subrahmaṇyā sarvameva bhavatīti brūyāditi sūktameva |  
atha subrahmaṇyāyā mantraviṣayatve'pi strīpuṃnapuṃsakātmakatvaṃ vyutpādayituṃ vimarśapūrvakam ṛgyajuḥsāmātmakatvaṃ darśayati—

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.7)

tatra subrahmaṇyāśabdasya mantranāmadheyatve subrahmaṇyā kim ṛk kiṃ vā yajuḥ uta sāma | vicārārthaḥ plutaḥ | iti yadyāhuḥ tarhi sarvameva ṛgyajuḥsāmāni sarvāṇyapi subrahmaṇyetyuttaram | tasya vivaraṇam | ṛca iva yathā ṛgrūpasya mantrasya strīliṅgaḥ ṛkśabdo nāmadheyama, tathāsyāḥ subrahmaṇyasya mantrasya, subrahmaṇyeti strīliṅgaṃ nāmadheyam | tasmālliṅgasāmyāt ṛk subrahmaṇyā | ayaṃ subrahmaṇyāśabdavācyo mantro nigadabhūta eva bhavati khalu | nigado nāma yajurviśeṣaḥ tasmādyajuḥ | yathā yasmāt sāmakāriṇaḥ sāmagāḥ anyaiḥ sāmabhiḥ saha kurvanti evaṃ paṭhanti tasmāt sāma | taiḥ paṭhyamānatvāt | tasmāt sarvameva ṛgyajuḥsāmeti brūyāt | ṛṅnigadasāmātmakatvena mantraviṣaye'pi strīpuṃnapuṃsakatvamityabhiprāyaḥ |  
evaṃ subrahmaṇyāhvānaṃ darśayitvā tato yat kartavyaṃ tadāha—

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.8)

subrahmaṇyāmāhūya tat tadā etad vakṣyamāṇaṃ yajuḥ yajamānaṃ vācayati vācayet | rakṣasāṃ subrahmaṇyādevatādhiṣṭhiteṣṭakeṣu saṃcaratāmapahatyai apahananāya | yajamānavacanaṃ stutyartham |  
vācanīyamantrabhāgānanūdyānūdya vyācaṣṭe—

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.9)

he subrahmaṇye tvaṃ sā prasiddhā sarvadevatātmakendrarūpā asi bhavasi | tasyāste pṛthivī prathamaḥ pāda iti yajurbhāgam āha yajamānaḥ paṭhet | tena mantrapāṭhena yānyeva asurarakṣāṃsi asurāśca rakṣāṃsi ca pṛthivyāṃ santi tāni sarvāṇyevāpahate vināśayati | evamanyadapi vyākhyeyam | tatte tava parorajāḥ rajaso lokāt paraḥ utkṛṣṭo brahmaṇo lokaḥ sa parorajāḥ | sa eva pañcamaḥ pādaḥ iti tadāha | rajasaḥ paraṃ brahmaṇaḥ sthānam | tadetat sthānaṃ parorajāḥ ityetat padamāha | tathā sā prasiddhā tvaṃ naḥ asmabhyam iṣam annam ūrjaṃ tadrasaṃ ca dhukṣva prapūraya iti yadāha tena sā devatā asmai yajamānāya iṣamūrjaṃ ca dugdhe | kiṃ ca vīryaṃ balam annādyam annādikaṃ dhanaṃ ca dhehi prayaccheti yadāha tena sā asmai yajamānāya vīryam annādyaṃ ca dadhāti |  
nigadapraśaṃsāpūrvakaṃ subrahmaṇyāhvānasya kālaṃ darśayati—

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.10)

ayaṃ subrahmaṇyānigado brahmaśrīrvai brahmaṇa| vedena śrīyate | brahma vedaṃ śrayatīti vā brahmaśrīreva | kiṃca | subrahmaṇyeti yat \[etat\] tsāma nāma | nāma prasiddhaṃ sāma | sāmagaiḥ kriyamāṇatvāt | yasmādevaṃ tasmāt prātaranuvāke upākṛte prārabdhe visaṃsthite asamāpte ca yajñe pratyahamahargaṇeṣu subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati |  
praśaṃsāpūrvakaṃ subrahmaṇyāya anaḍudyuktasya anaso dānaṃ vidhatte—

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.11)

eṣa vai ayameva yajamānaḥ brahma agniṃ subrahma indraṃ ca āpnoti | yo yuktam anaḍuddrayām etadanaḥ subrahmaṇyāya dadāti |  
yathoktalakṣaṇāyāḥ subrahmaṇyāyā veditāraṃ stauti—

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.12)

yaḥ subrahmaṇya evaṃ yathoktaprakāreṇa veda jānāti so'sya yajamānasya yajñaṃ brahmaṇā ṛgyajuḥsāmātmakena vedenaiva ca śriyā annapaśuputrādīnāṃ samṛddhayā ca samarddhayati samṛddhaṃ karoti |  
punarapi subrahmaṇyāṃ praśaṃsati—

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2.13)

atho ityavāntaravākyopakramārtham | āhuḥ khalu prāyaścittavidaḥ | yadyajñe yacca yadapi avagatam anyathā jñātam | yacca anavagatam aparijñātam | tasya sarvasyaiṣaiva prāyaścittiḥ | viduṣā subrahmaṇyena kṛtaṃ subrahmaṇyāhvānameva prāyaścittam | tasmādevaṃvidaṃ yathoktaprakāreṇa jñātāraṃ brāhmaṇaṃ subrahmaṇyaṃ kurvīta yajamānaḥ | anevaṃvidaṃ na kurvīta iti |  
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |  
atha sarvayajñavyāptāni vijñātavyāni darśayituṃ prathamaṃ prātaḥsavane vijñeyaṃ darśayati—

## Linked texts (1)

- [Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa.7.1.p1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.sadvimsa!sayanacarya.2) · Pramāṇa
