Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 3
Vedārthaprakāśa 3
- Language
- Sanskrit
3.1
prātaḥsavanamekacchandaḥ ekaṃ gāyatrameva chando yasya tat tathoktam | bahiṣpavamānīyānām ājyastotrīyāṇāṃ ca ṛcāṃ sarvāṃsāmapi gāyatracchandaskatvāt | tasmāt tata eva puruṣa ekapād bhavati | kathamekapāt puruṣaḥ ? dvipāddhi sarvatra dṛśyate | śrūyate ca dvipādvai puruṣaḥ (ai. brā. 5. 23. 2) iti | ata[evama] uktam yadyapi dvipāt puruṣaḥ tathāpi pathi gacchan anyamekaṃ pādamanyatra purodeśe harati kṣipati anyenekena pādena bhūmau pratitiṣṭhati | ata ekapāt puruṣa iti |
atha mādhyaṃdine savane vijñeyaṃ darśayati—
3.2
mādhyaṃdino madhyaṃdinasavanasaṃbandhī pavamānaḥ tricchandāḥ trīṇi gāyatrībṛhatītriṣṭubrāhmāṇi chandāṃsi yasya saḥ tathoktaḥ | tasmāt tata eva
puruṣasya adhaḥ avāñcaḥ prāṇāstrayaḥ | eko mūtravisarjanasya hetuḥ | aparaḥ purīṣavisarjanasya | anyo retovisarjanasya iti | trayo'vāñco retasyo mūtryaḥ purīṣya (ai. brā. 1. 4. 3.) iti śruteḥ |
tatraiva viṅgeyāntaramāha--
3.3
mādhyaṃdine pavamāne gāyatryāṃ gāyatrīcchandaskāyām ṛci dve sāmanī gāyatryāmahīyavanāmadheye kriyete | tasmāt tata eva dvayaṃ mūtravisarjanaṃ purīṣavisarjanaṃ cetyetad dvayam adhareṇa adhovartinā prāṇena karoti pumān | yadyapi retovisarjanaṃ tṛtīyamapi karma adhareṇa prāṇena karoti tathāpi retomūtrayorekīkaraṇena dvayamadhareṇa karotītyucyate |
tatraiva vijñeyāntaramāha—
3.4
bṛhatyāṃ bṛhatīcchandaskāyāmṛci dve sāmanī rauravayaudhājayanāmadheye kriyete | tasmāt tata eva dvayaṃ prāṇanamapānanaṃ cetyetad dvayam uttareṇordhvavartinā prāṇena karoti pumān |
vijñeyāntaramāha —
3.5
tatraiva triṣṭubhi triṣṭupūchandaskāyām ṛci ekaṃ sāmauśanākhyaṃ kriyate | tasmāt tata eva ekaiva nābhiḥ | nābhiriva madhyavartī prāṇaḥ | nava vai puruṣe prāṇāḥ | nābhirdaśamī (tai. brā. 1. 3. 7. 4) iti śruteḥ | sa tu eka eva | itaraprāṇavattasya vṛttibhedābhāva.t |
nābheḥ kiṃ karmetyatrāha—
3.6
nābhistu prāṇānāmūrdhvādhobhāgavartināmubhayeṣāmapi vidhṛtirvidhārikā | yathā itaraprāṇānāṃ prāṇadhāraṇādanyat karmāsti tadvadasya karmāntaraṃ nāsti | kiṃtu prāṇadhāraṇamekameva karmetyabhiprāyaḥ |
evaṃ puruṣavidhasya yajñasya prātaḥsavanaṃ pādasthānīyam | prāṇasthānīyo mādhyaṃdinaḥ pavamānaḥ eva ityabhihitam | ayedānīṃ tata ūrdhvaṃ kriyamāṇāni catvāri stotrīyāṇi kimātmakānītyatrāha —
3.7
atha punaḥ tato mādhyaṃdināt pavamānāt ūrdhvaṃ yadeva stotraṃ kriyate | yacchabdena sarvastotrāṇāṃ sāmānyena nirdeśād yāni stotrāṇi kriyante ityarthaḥ | tāni pṛṣṭhāni — pṛṣṭhaṃ madhyadehasya paścādbhāgaḥ | tatsthānīyāni |
kathamityatrāha —
3.8
tāni pṛṣṭhāni bārhatāni bṛhatīṣu bhavāni | tatra bṛhadrathantarayorbṛhatīpramukhatvāt śyaitanauvasakāleyānāṃ punarbṛhatīṣvevotpannatvāt | kiṃca | tānyekagāyatrīkāṇi | vāmadeva(vya ?)nāmakasyaikasya sāmno gāyatryāmutpannatvāt | yasmādevaṃ tasmāt puruṣe paśaṃvaḥ pārśvāsthīni bṛhatya eva bhūyasyo bṛhatyaḥ pārśvāsthisthānīyāḥ | tathā bṛhatya eva kīkasāḥ pṛṣṭhāsthyavayavāḥ tatsthānīyāḥ | pṛṣṭhamabhisamāyanti | pṛṣṭhasthānīyāmekāṃ gāyatrīṃ samāgacchanti |
tata ūrdhvaṃ kriyamāṇaṃ kimātmaka mityatrāha—
3.9
atha punaḥ tato mādhyaṃdināt pavamānādūrdhvaṃ yadeva kriyamāṇaṃ stotraṃ sa ārbhavaḥ pavamānaḥ | puruṣavidhasya yajñasya mukhaṃ bhavati | mukhe saṃbhūtatvādityarthaḥ |
mukhyānāṃ gāyatryādīnāṃ prāṇādirūpatāmāha—
3.10
mukharūpe ārbhavapavamāne vidyamānā gāyatrī prāṇasthānīyā | prāṇāpānavyānaistrivṛtprāṇaḥ | gāyatryapi tripadeti gāyatryāḥ prāṇasāmyam | uṣṇikkukubhau śrotre | anuṣṭup vāksthānīyā | vāgvā anuṣṭup (śa. brā. 1.3.2.16) iti śruteḥ | jagatī cakṣuḥ |
yadatrānudāhṛtamakṣarapaṅktyādikaṃ vikṛtiṣu kriyamāṇaṃ chandastat kimātmakamityatrāha—
3.11
yadanyadudāhṛtebhyo vyatiriktamakṣarapaṅktyādi tat puṣṭiḥ gāyatryādīnāṃ mukhyānāmapi puṣṭihetuḥ |
evaṃ chandovibhāgaṃ darśayitvā idānīṃ sāmnāṃ vibhāgaṃ darśayati—
3.12
gāyatryām ṛci dve gāyatrasaṃhitākhye sāmanī kriyete | tasmāt puruṣaḥ prāṇena dvayaṃ prāṇanamapānanaṃ ca karoti | tasyaiva vivaraṇam | prāṇiti cāpāniti ceti | kakubuṣṇihau dve api ekameva chandaḥ | dvayorapi aṣṭāviṃśatyakṣarātmakatvāt | tatra kakubhi dvau prathamatṛtīyau pādāvaṣṭākṣarau madhyamaḥ pādo dvādaśākṣaraḥ | uṣṇihi tu prathamadvitīẏāvaṣṭākṣarau tṛtīyo dvādaśākṣara iti viśeṣaḥ | tatra dve saphapauṣkalākhye sāmanī kriyete | tasmāt pumān samānam aikye sat śrotram ekenaiva śrotrendriyeṇa dvedhaiva dvidhaiva purastāt paścācca śṛṇoti | anuṣṭubhi dve śyāvāśvāndhīgavanāmake sāmanī bhavataḥ | tasmāt puruṣo dvayaṃ satyamanṛtaṃ caikayā vācā karoti vadati |
tasyaiva vivaraṇam | satyaṃ cānṛtaṃ ca vadatīti | jagatyāṃ kāvākhyam ekaṃ sāma bhavati | tasmād adhiṣṭhānabhedād akṣiṇī dve satī samānam availakṣaṇyena purastādāyantaṃ padārthaṃ paśyataḥ | karaṇe kartṛtvopacāraḥ | na tu paścāt pṛṣṭhata āyantaṃ bhāvaṃ cakṣuṣā pumān paśyati | śrotreṇa yathā pṛṣṭhataḥ śabdaṃ śṛṇoti na tadvadityarthaḥ |
avaśiṣṭasya yajñāyajñīyasya mūrdhātmakatvaṃ darśayati—
3.13
atha punaḥ tato yathoktebhyo gāyatryā(trā?)dibhyaḥ sāmabhyaḥ ūrdhvaṃ yadeva sāma bhavati tadyajñāyajñīyam mūrdhā puruṣavidhasya yajñasya śirasthānīyam | uttamatvāt |
yathoktaṃ yajñāyajñīyavidaṃ stauti—
3.14
yaḥ pumān evaṃ yajñāyajñīyaṃ mūrdhānaṃ veda sa svānāṃ jñātīnāṃ madhye mūrdhā śreṣṭho bhavati |
etadeva vivṛṇoti—
3.15
mūrdhno'nyānyaṅgāni adha iva vai adhastādeva bhavanti khalu | mūrdhā tu eṣāmupariva uparyeva bhavati | yaḥ pumānevaṃ yajñāyajñīyaṃ mūrdhānaṃ veda asmād
evaṃviduṣo'nye svā jñātayo'dha iva adharā eva bhavanti | vidvāṃstu svānāṃ jñātīnāmuparīva śreṣṭha eva bhavati |
atha yajñapratipādakasya vedasyārthato vijñānaṃ tatpravacanaṃ ca praśaṃsati—
3.16
athaśabdo vākyādau samavaiti | yajño vai jananahetutvājjajñaḥ | ayameva yajña iti parokṣaṃ nāma āhuḥ | tadvido vyavaharanti | yaḥ pumān etaṃ yajñapratipādakaṃ vedaṃ viditvā anubrūte pravacanaṃ karoti eṣa vāva ayameva khalu jātaḥ 10 saphalajanmā bhavati | anyastu jāto'pyajātaprāya ityabhiprāyaḥ | kiṃ ca eṣo'yameva avaluptajarāyuḥ avaluptaṃ jarāyuḥ garbhaveṣṭanaṃ tatsthānīyamācchādakaṃ veda | tadarthaviṣayamajñānaṃ jarāyuśabdena vivakṣitam | tadavaluptaṃ yasya sa tathoktaḥ | kiṃ ca | eṣo'yamārtvijīnaḥ ṛtvikkarmārhaḥ | anuṣṭhānasya jñānapūrvakatvāt | api ca yadā vai yasmin eva kāle evaṃ yajñapratipādakaṃ vedmanu- 15 brūte | atha ha tadaiva etamanubruvāṇaṃ śṛṇvanti | asāvanvavocateti samyaganu- 16
vacanamakārṣīditi | prasūtakīrtirbhavatītyarthaḥ | taddhai yadā ayaṃ vikhyāto bhavati tadā khalu so'nuvaktā jāyate puṇyajanmā bhavati |
yajñeṣu prātaḥsavanādiṣu bahuṣu pradeśeṣu gāyatryādīnāṃ chandasāṃ nyūnākṣaratvamasti | tatra prātaḥsavane sāmānyena gāyatryā ūnākṣaratvaṃ stauti—
3.17
prātaḥsavane gāyatrī ūnākṣarā | tadyathā—bahiṣpavamāne upāsmai gāyatā naraḥ (sā. 651) ityeṣā gāyatrī ūnākṣarā | pavamānāyendave (sā. 651ᵇ) iti dvitīyapādasya saptākṣaratvāt tathā tatraiva davidyutatyā rucā (sā. 654) ityeṣā gāyatrī nyūnākṣarā | tathā ājyeṣvapi hoturājye taṃ tvā samidbhiraṅgiraḥ (sā. 661) ityeṣā gāyatrī | tatra bṛhacchocā yaviṣṭhyaḥ (sā. 661ᶜ) iti tṛtīyaḥ saptākṣaraḥ | tathā āno mitrāvaruṇā (sā. 663) ityayaṃ pādaḥ saptākṣaraḥ | acchāvākājye'pi indrāgnī āgataṃ sutam (sā. 669) ityeṣā gāyatrī | tatra gīrbhirnabho vareṇyam (sā. 669ᵇ) iti dvitīyaḥ pādaḥ saptākṣaraḥ | evamanyadapi udāhāryam | etad gāyatryā ūnākṣaratvaṃ prajānāṃ prajātyai prajananāya bhavati | tathā hi loke prajāḥ sarvāḥ ūnādiva nyūnādeva deśāt paricchinnadeśāt prajāyante 17 ||
evaṃ sāmānyataḥ prātaḥsavane gāyatryā nyūnākṣaratvaṃ pradarśya idānīṃ tatraivāmahīyave gāyatryā nyūnākṣaratvaṃ stauti—
3.18
āmahīyave sāmni gāyatrī nyūnākṣarā | tadyathā–uccā te jātamandhasaḥ (sā.467) ityeṣā gāyatrī nyūnākṣarā | divi sadbhūmyā dade (sā.467 b) iti dvitīyasya saptākṣaratvāt | tathā enā viśvānyarya ā (sā. 593) ityeṣāpi | ādyadvitīyayoḥ saptākṣaratvāt | prajānām ityādi pūrvavat |
mādhyaṃdine savane pṛṣṭheṣu vāmadevye gāyatryā ūnākṣaratvaṃ stauti —
3.19
pṛṣṭheṣu stotreṣu vāmadevye sāmni abhīṣuṇaḥ sakhīnām (sā. 684) ityeṣā gāyatrī nyūnākṣarā | trayāṇāmapi padānāṃ saptākṣaratvāt | tathā sati yajamānaloka eva yajamānasthāna eva nyūnatā bhavet | anyaiścānākrānte eva hi deśe yajamānastiṣṭhati | na tvanyairākrānte | ataḥ tatsthāne gāyatryā nyūnākṣaratvaṃ guṇa eva | vāmadevyasya yajamānasthānatvopapādanam | tathā hi—yadā yajñasya madhye vāmadevyaṃ kriyate sa yajamānaśca tadānīṃ yajñasya madhye [hi] eva varteta iti |
tṛtīyasavana ārbhavepavamāne saṃhitasāmni gāyatryā nyūnākṣaratvaṃ praśaṃsati—
3.20
saṃhitanāmadheye sāmni varivodhātamo bhuvaḥ (sā. 691) ityeṣā gāyatrī nyūnākṣarā | parṣi rādho maghonām (sā. 6918) iti tṛtīyasya saptākṣaratvāt | yadetannyūnākṣaratvaṃ gāyatryāstat prāṇāpānayoruccāre saṃcaraṇe tannimittameva bhavatītyarthaḥ | tathā hi—prāṇāpānāvūnādiva paricchinnādeva nāsāvivarād uccarataḥ saṃcarataḥ | ato nyūnākṣaratvaṃ praśastam ityarthaḥ |
tatraiva yajñāyajñīye, sato bṛhatyā nyūnākṣaratvaṃ stauti—
3.21
yajñāyajñīyaṃ sāma ūnākṣaram | tadīyapragāthe ūrjo napātam (sā. 704) ityeṣā sato bṛhatī nyūnākṣarā | tṛtīyapādasyaikādaśākṣaratvāccaturthasya saptākṣaratvāt | tataḥ tatra gīyamānaṃ yajñāyajñīyaṃ nyūnākṣaramityucyate | tadetannyūnatvaṃ prāṇānāmutsṛṣṭyai bhavati | svāvakāśapradeśa eva prāṇānāṃ gatirnānyatreti nyūnākṣaratvaṃ guṇa eva |
tadetatsodāharaṇamupapādayati—
3.22
yo hi pumān loke nālādyantargatatṛṇādyapanayanāyodakapūrṇaṃ karakādikaṃ yadyupadhamet yadi ca tadupadhamanaṃ pratīyāt pratigacchet tarhi sa upadhmātā
videpan vipanno bhavati | vyarthaprayāso bhavatītyarthaḥ | yadyupadhamanaṃ na pratīyāt | na kuryādityarthaḥ | tarhi viṣyandeta karakādinālaśuddherabhāvādabhīṣṭādudapānādahīyetetyarthaḥ | tasmādapūrṇameva karakādikaṃ tṛṇādyapanayanāyopadhamet | tathā sati vāyoḥ saṃcaraṇāt tṛṇāpanayo bhavati | tadvadatrāpi nyūnākṣarameva yajñāyajñīyaṃ prāṇāmutsṛṣṭyai gāyedityarthaḥ |
3.23
tatraitamāhurbrahmavādinaḥ — savanānāṃ vai savanānāmeva khalu ete gāyatryādirūpāḥ prāṇāḥ udānāḥ saṃcārahīnāstiṣṭhanti | teṣāṃ savanatrayasaṃbandhināṃ gāyatryādīnāṃ nyūnākṣaratvena prāṇānāmutsṛṣṭireva bhavatīti |
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ṣaḍviṃśabrāhmaṇe prathamādhyāye tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ |
jyotiṣṭome sutye'hani prātaranuvākāt pūrvaṃ viśvarūpagānaṃ vidhātuṃ tatra kiṃcit prakāramādau vidhatte—
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit