Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 8
Vedārthaprakāśa 8
- Language
- Sanskrit
8.1
tā evaitā ṛco devalokāya yujyante samarthā bhavanti | yat yena parācyaḥ ānulomyena gīyante ityarthaḥ |
atha ājyastotreṣu tāsāṃ prātilomyaṃ vidhatte—
8.2
yena pratīcyaḥ pratyaṅmukhāḥ prātilomyayuktā bhavanti tena manuṣyalokāya yujyante | devalokāpekṣayā manuṣyalokasya pratyagbhūtatvāt |
praśaṃsāpūrvakaṃ dhūrgānaṃ vidhatte—
8.3
yasya bahiṣpavamānasya saṃbandhino dhuro yena gīyante | gāyatragītereva kevalavikārā dhuraḥ tayogādṛco'pi dhura ityucyante | eṣa vāva ayameva jātaḥ janmaphalavān eṣo'valuptajarāyuḥ | jarāyurgarbhaveṣṭanaṃ tadrahitaḥ | ajñānarahita ityarthaḥ | ata eṣa eva ārtvijīna ṛtvikkarmārhaḥ | kiṃ ca | evaṃ vidvān jānan dhuro gāyati taṃ jātam evamannādyāya parivṛṇaktyeva | taddānamannabhakṣaṇāya samarthaṃ karotītyarthaḥ | kiṃ ca udgātā yajamānaścetyubhāvapyannamattaḥ |
tatra prathamāyā gāne viśeṣamāha-
8.4
tatra yā prathamā dhūstāmannādyaṃ bhūyāditi dhyāyan gāyet |
tatpraśaṃsati--
8.5
tat tena dhyānapūrvakeṇa gānena retasassiktāya sekāyaiva prajotpattyarthamevetyarthaḥ | annādyaṃ pratidadhāti dhārayatītyarthaḥ |
tatra hiṃkāraṃ pratiṣedhati-
8.6
hiṃkāranindayā tadvarjanaṃ praśaṃsati-
8.7
vyākhyātametat |
tasyāḥ chandaḥprāṇau darśayati--
8.8
chando retasyā prathamā gāyatrī yujyate | manaśca prajāpatinā prāṇatvena dhīyate |
asya dvitīyasyāmṛci gāne viśeṣamāha-
8.9
tasya bahiṣpavamānasya yā dvitīyā tāmāgāṃ geyatvena prāptāṃ gāyatrīṃ gāyan | udgātā tasyā ṛco dve akṣare saśayanī | saha śayāta iti saśayanī | vyatiṣajati | kathaṃ ? madhyamasya ca padasya uttamam akṣaram uttamasya ca padasya prathamam - atharvāṇo aśiśrādeyurvandevāyadā (sā. 562^{bc}) iti | anyat pūrvavat |
tṛtīyāyāṃ viśeṣānāha—
8.10
yā tṛtīyā tāṃ triṣṭubhaṃ gāyan | tasyā antimārdharve hiṅkārāt pūrvam ūrdhvaṃ vā dve akṣare dyotayati| niruktaṃ gāyedityarthaḥ | spaṣṭamanyat |
caturthyāṃ viśeṣān darśayati--
8.11
tāṃ jagatībhāgāṃ gāyan tasyā uttarārdhe catvāri akṣarāṇi | hiṃkārāt pūrvaṃ dve upariṣṭād dve akṣare iti catvāri | somāḥ śukrā iti vā catvāryakṣarāṇi | dyotayati | anyadvyākhyātam | pūrvakhaṇḍe'bhihitasyārthasyātrābhidhānena na punaruktidoṣaḥ | viśeṣāntaravidhānāyānūdyamānatvāt |
pañcamyāṃ viśeṣānāha —
8.12
yā pañcamī tāmanuṣṭubhabhāgāṃ geyatvena prāptāṃ gāyan | caturdhā vyāvṛtya catuṣkhaṇḍāṃ kṛtvā gāyet | yata eva loke idaṃ prasiddhaṃ [yat] puruṣaḥ caturdhā pādamadhyahastaśirorūpaiścaturbhirbhāgaiḥ vikṛtaḥ san vīryāya jāyate samartho bhavatīti | tata eva enām anuṣṭubhamṛcaṃ caturdhā vyāvṛtya vīryāya balārthameva gāyati | kiṃ ca, uccāvacāmiva etāmṛcamaṃśabhedena niruktāmaniruktāmiva gāyet | hi yasmāt vāk uccāvacaiva vyavahārāya bhavati | api ca, saṃkṣṇutyeva kṣunte jane niśitāmeva gāyet | hi yasmāt puruṣo loke saṃkṣṇutyeva vispaṣṭameva yathā bhavati tathā vācaṃ vadati | kiṃ ca, atra anuṣṭup chando yujyate | vāk prāṇatvena dhīyate | prajāpatineti śeṣaḥ |
atha ṣaṣṭhyāṃ viśeṣān darśayati-
8.13
eṣā ṛk chandasā paṅktiḥ jñeyetyarthaḥ | samānodānau prāṇatvena dhīyete | śiṣṭaṃ vyākhyātacaramiti |
atha bahiṣpavamāne dhuro nidhanāni kathyante | tatra revatyāyā nidhanaṃ darśayati-
8.14
prathamāyā dhuro saditi nidhanaṃ kuryāt | hi yasmāt retaso'dhi | adhiśabdaḥ saptamyarthadyotanārthaḥ | retasi sadgupeṇa jagat jāyate |
dvitīyāyā nidhanaṃ darśayati-
8.15
samiti nidhanaṃ dvitīyāsyāḥ kuryāt | hi yasmāt retaso adhi viśvasya saṃbhavaḥ ityarthaḥ |
tṛtīyāyāḥ nidhanaṃ darśayati-
8.16
svariti tṛtīyāyā nidhanaṃ kuryāt | tena svargaṃ lokaṃ prajānāti |
caturthyā nidhanamāha-
8.17
iḍeti caturthyāṃ nidhanaṃ kuryāt | paśavaḥ khalu iḍā bhogyatvāt | tena paśuṣveva pratiṣṭhati | paśumān bhavatītyarthaḥ |
pañcamyā nidhanaṃ vidhatte-
8.18
pañcamyā ṛco vāgiti nidhanaṃ kuryāt | tenāsmin nidhanasya kartari sarvāḥ prajāḥ puṇyāḥ stutirūpā vāco vadanti |
yathoktasya veditāraṃ praśaṃsati-
8.19
yaḥ pumān evaṃ nidhanāni veda so'pi yathoktaphalaṃ labhata iti śeṣaḥ |
atha tāsveva dharmāntarāṇi kathyante | tatra prathamāyāṃ tāvad viśeṣamāha-
8.20
yā prathamā tāmāyacchan plutoccāraṇena vistārayanniva gāyet | hi yasmāt ayaṃ prasiddho'vāṅ adhovartī prāṇa āyata iva bhavati |
dvitīyāyāṃ dharmāntaraṃ vidhatte-
8.21
ghoṣiṇīṃ ghoṣavatīmiva gāyet | spaṣṭamanyat |
tṛtīyāyāṃ dharmāntaraṃ vivakṣe—
8.22
udyacchan prayatnenordhvaṃ gamayanniva | vyākhyātaprāyamanyat |
caturthyāṃ dharmāntaramāha—
8.23
vyakhyātacarametat |
pañcamyāṃ dharmāntaramāha—
8.24
aṃśabhedena kvacit niruktāṃ kvacidaniruktām iva gāyet | hi yasmāt ayaṃ samānaḥ prāṇo nirukto'nirukta iva kvacit spaṣṭaḥ kvacidaspaṣṭa iva śarīre vartate |
ṣaṣṭhayāṃ dharmāntaramāha—
8.25
tām ṛcaṃ ṣaḍakṣaraparyantam udāsaṃ gāyet | ayam udānākhyaḥ prāṇaḥ udastaḥ ūrdhvamākṛṣṭa iva bhavati | yad yasmāt śṛṅgam unnatam |
bahiṣpavamānottamāyāmṛci dharmāntaramāha-
8.26
uttamām ṛcaṃ rathantaravarṇāṃ rathantarasyeva varṇacatuṣṭayopetāṃ gāyedityarthaḥ | etat sarvaṃ vyākhyātacaramiti | nātra punarukti śaṅkanīyā | pūrvakhaṇḍavivaraṇarūpatvādasya khaṇḍasyeti |
ākhyāyikayā dhuraḥ praśaṃsitumupakramate —
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit