Pramāṇa · Search · About · API

Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 8

Vedārthaprakāśa 8

Language
Sanskrit

8.1

tā evaitā ṛco devalokāya yujyante samarthā bhavanti | yat yena parācyaḥ ānulomyena gīyante ityarthaḥ |
atha ājyastotreṣu tāsāṃ prātilomyaṃ vidhatte—

8.2

yena pratīcyaḥ pratyaṅmukhāḥ prātilomyayuktā bhavanti tena manuṣyalokāya yujyante | devalokāpekṣayā manuṣyalokasya pratyagbhūtatvāt |
praśaṃsāpūrvakaṃ dhūrgānaṃ vidhatte—

8.3

yasya bahiṣpavamānasya saṃbandhino dhuro yena gīyante | gāyatragītereva kevalavikārā dhuraḥ tayogādṛco'pi dhura ityucyante | eṣa vāva ayameva jātaḥ janmaphalavān eṣo'valuptajarāyuḥ | jarāyurgarbhaveṣṭanaṃ tadrahitaḥ | ajñānarahita ityarthaḥ | ata eṣa eva ārtvijīna ṛtvikkarmārhaḥ | kiṃ ca | evaṃ vidvān jānan dhuro gāyati taṃ jātam evamannādyāya parivṛṇaktyeva | taddānamannabhakṣaṇāya samarthaṃ karotītyarthaḥ | kiṃ ca udgātā yajamānaścetyubhāvapyannamattaḥ |
tatra prathamāyā gāne viśeṣamāha-

8.4

tatra yā prathamā dhūstāmannādyaṃ bhūyāditi dhyāyan gāyet |
tatpraśaṃsati--

8.5

tat tena dhyānapūrvakeṇa gānena retasassiktāya sekāyaiva prajotpattyarthamevetyarthaḥ | annādyaṃ pratidadhāti dhārayatītyarthaḥ |
tatra hiṃkāraṃ pratiṣedhati-

8.6

hiṃkāranindayā tadvarjanaṃ praśaṃsati-

8.7

vyākhyātametat |
tasyāḥ chandaḥprāṇau darśayati--

8.8

chando retasyā prathamā gāyatrī yujyate | manaśca prajāpatinā prāṇatvena dhīyate |
asya dvitīyasyāmṛci gāne viśeṣamāha-

8.9

tasya bahiṣpavamānasya yā dvitīyā tāmāgāṃ geyatvena prāptāṃ gāyatrīṃ gāyan | udgātā tasyā ṛco dve akṣare saśayanī | saha śayāta iti saśayanī | vyatiṣajati | kathaṃ ? madhyamasya ca padasya uttamam akṣaram uttamasya ca padasya prathamam - atharvāṇo aśiśrādeyurvandevāyadā (sā. 562^{bc}) iti | anyat pūrvavat |
tṛtīyāyāṃ viśeṣānāha—

8.10

yā tṛtīyā tāṃ triṣṭubhaṃ gāyan | tasyā antimārdharve hiṅkārāt pūrvam ūrdhvaṃ vā dve akṣare dyotayati| niruktaṃ gāyedityarthaḥ | spaṣṭamanyat |
caturthyāṃ viśeṣān darśayati--

8.11

tāṃ jagatībhāgāṃ gāyan tasyā uttarārdhe catvāri akṣarāṇi | hiṃkārāt pūrvaṃ dve upariṣṭād dve akṣare iti catvāri | somāḥ śukrā iti vā catvāryakṣarāṇi | dyotayati | anyadvyākhyātam | pūrvakhaṇḍe'bhihitasyārthasyātrābhidhānena na punaruktidoṣaḥ | viśeṣāntaravidhānāyānūdyamānatvāt |
pañcamyāṃ viśeṣānāha —

8.12

yā pañcamī tāmanuṣṭubhabhāgāṃ geyatvena prāptāṃ gāyan | caturdhā vyāvṛtya catuṣkhaṇḍāṃ kṛtvā gāyet | yata eva loke idaṃ prasiddhaṃ [yat] puruṣaḥ caturdhā pādamadhyahastaśirorūpaiścaturbhirbhāgaiḥ vikṛtaḥ san vīryāya jāyate samartho bhavatīti | tata eva enām anuṣṭubhamṛcaṃ caturdhā vyāvṛtya vīryāya balārthameva gāyati | kiṃ ca, uccāvacāmiva etāmṛcamaṃśabhedena niruktāmaniruktāmiva gāyet | hi yasmāt vāk uccāvacaiva vyavahārāya bhavati | api ca, saṃkṣṇutyeva kṣunte jane niśitāmeva gāyet | hi yasmāt puruṣo loke saṃkṣṇutyeva vispaṣṭameva yathā bhavati tathā vācaṃ vadati | kiṃ ca, atra anuṣṭup chando yujyate | vāk prāṇatvena dhīyate | prajāpatineti śeṣaḥ |
atha ṣaṣṭhyāṃ viśeṣān darśayati-

8.13

eṣā ṛk chandasā paṅktiḥ jñeyetyarthaḥ | samānodānau prāṇatvena dhīyete | śiṣṭaṃ vyākhyātacaramiti |
atha bahiṣpavamāne dhuro nidhanāni kathyante | tatra revatyāyā nidhanaṃ darśayati-

8.14

prathamāyā dhuro saditi nidhanaṃ kuryāt | hi yasmāt retaso'dhi | adhiśabdaḥ saptamyarthadyotanārthaḥ | retasi sadgupeṇa jagat jāyate |
dvitīyāyā nidhanaṃ darśayati-

8.15

samiti nidhanaṃ dvitīyāsyāḥ kuryāt | hi yasmāt retaso adhi viśvasya saṃbhavaḥ ityarthaḥ |
tṛtīyāyāḥ nidhanaṃ darśayati-

8.16

svariti tṛtīyāyā nidhanaṃ kuryāt | tena svargaṃ lokaṃ prajānāti |
caturthyā nidhanamāha-

8.17

iḍeti caturthyāṃ nidhanaṃ kuryāt | paśavaḥ khalu iḍā bhogyatvāt | tena paśuṣveva pratiṣṭhati | paśumān bhavatītyarthaḥ |
pañcamyā nidhanaṃ vidhatte-

8.18

pañcamyā ṛco vāgiti nidhanaṃ kuryāt | tenāsmin nidhanasya kartari sarvāḥ prajāḥ puṇyāḥ stutirūpā vāco vadanti |
yathoktasya veditāraṃ praśaṃsati-

8.19

yaḥ pumān evaṃ nidhanāni veda so'pi yathoktaphalaṃ labhata iti śeṣaḥ |
atha tāsveva dharmāntarāṇi kathyante | tatra prathamāyāṃ tāvad viśeṣamāha-

8.20

yā prathamā tāmāyacchan plutoccāraṇena vistārayanniva gāyet | hi yasmāt ayaṃ prasiddho'vāṅ adhovartī prāṇa āyata iva bhavati |
dvitīyāyāṃ dharmāntaraṃ vidhatte-

8.21

ghoṣiṇīṃ ghoṣavatīmiva gāyet | spaṣṭamanyat |
tṛtīyāyāṃ dharmāntaraṃ vivakṣe—

8.22

udyacchan prayatnenordhvaṃ gamayanniva | vyākhyātaprāyamanyat |
caturthyāṃ dharmāntaramāha—

8.23

vyakhyātacarametat |
pañcamyāṃ dharmāntaramāha—

8.24

aṃśabhedena kvacit niruktāṃ kvacidaniruktām iva gāyet | hi yasmāt ayaṃ samānaḥ prāṇo nirukto'nirukta iva kvacit spaṣṭaḥ kvacidaspaṣṭa iva śarīre vartate |
ṣaṣṭhayāṃ dharmāntaramāha—

8.25

tām ṛcaṃ ṣaḍakṣaraparyantam udāsaṃ gāyet | ayam udānākhyaḥ prāṇaḥ udastaḥ ūrdhvamākṛṣṭa iva bhavati | yad yasmāt śṛṅgam unnatam |
bahiṣpavamānottamāyāmṛci dharmāntaramāha-

8.26

uttamām ṛcaṃ rathantaravarṇāṃ rathantarasyeva varṇacatuṣṭayopetāṃ gāyedityarthaḥ | etat sarvaṃ vyākhyātacaramiti | nātra punarukti śaṅkanīyā | pūrvakhaṇḍavivaraṇarūpatvādasya khaṇḍasyeti |
ākhyāyikayā dhuraḥ praśaṃsitumupakramate —

Linked texts (1)