Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa ("26th" book) 9
Vedārthaprakāśa 9
- Language
- Sanskrit
9.1
purā devāścāsurāśca eṣu pṛthivyādiṣu lokeṣu viṣayeṣu aspardhanta | tatra te asurebhyaḥ spardhamānāḥ indrādayo devāḥ prajāpatimupādhāvan upāgaman |
tatataḥ kimityatrāha —
9.2
prajāpatiḥ tebhya etān vakṣyamāṇān dhuraḥ dhūrātmakān prāṇān prāyacchat | etadeva viśinaṣṭi— prathamaṃ manaḥ | atha anantaraṃ prāṇaṃ mukhyam | tataścakṣuratha śrotramatha vācamiti |
tato'pi kimityatrāha —
9.3
tebhyo manaādirūpebhyo dhūrbhyaḥ puruṣaṃ ca paśūṃśca niramimīta utpāditavān |
astvevam | kiṃ tata ityatrāha--
9.4
tena dhūrbhyo nirmitena puruṣeṇa devā asurān adhūrvan avadhiṣuḥ | yad yasmād adhūrvaṃstat tato dhurāṃ dhūstvam abhūt | ya evam uktarītyā dhurāṃ svarūpaṃ veda so'pi bhrātṛvyaṃ śatrurūpaṃ pāpmānaṃ dhūrvati hinastīti |
punarapi prakārāntareṇa dhuraḥ praśaṃsati--
9.5
yaḥ khalu dhurāṃ yathoktaṃ dhūstvaṃ veda sa bhrātṛvyād śatroḥ sakāśāt āhṛtayā dhurā dhurā anekadhanabhāraiḥ vasīyān atiśayena vasumān bhavati | kiṃ ca, etadvai etadeva dhurāṃ dhūstvaṃ yannānāsvarūpā nānāvīryā nānāchandasyāḥ gāyatryādibhedena, nānādevatyāḥ prājāpatyādidevatābhedena dhuraḥ samānaṃ hiṃkāram abhisaṃpadyanta iti | yat etadvai dhurāṃ dhūstvam iti uktasyaivānuvādaḥ | kiṃ ca, ya evaṃ veda so'pi dhurā dhurā bhrātṛvyād vasīyān bhavatīti |
dhūrṣu mahāvratadṛṣṭiphalaṃ darśayati--
9.6
yo vai ya evodgātā dhūrṣu yathoktāsu mahāvrataṃ veda mahāvratastotradṛṣṭiṃ kuryād asmin jñātāri sarvāḥ prajāḥ puṇyāḥ stutirūpā vāco vadanti | prathitakīrtirbhavedityarthaḥ |
tatraiva viśeṣamāha--
9.7
tatra gāyatrī śira iti, triṣṭubura iti, jagatī madhyamivi, anuṣṭup pādāvityevaṃ yo veda asmin puṇyā vāco vadantīti |
evaṃ viduṣo gāyatryādiṣu sapraśaṃsaṃ vrataṃ darśayati--
9.8
athaśabdo vākyālaṃkārārthaḥ | ya evaṃ yathoktaprakāreṇa dhuro vidvān jānan āsāṃ gāyatryādīnāṃ dhurāṃ vrataṃ tadviṣayaṃ niyamaṃ carati | yatra yatra gamiṣyato'sya pūrvedyuḥ purastādeva puṇyā kīrtirāgacchatīti |
kiṃ tadvratam ? tatrāha--
9.9
surabhireva gandho ghrātavya iti gāyatryā vrataṃ tadviṣayo niyamaḥ | anukūlameva draṣṭavyamiti triṣṭubho vratam | cakṣuḥprāṇatvāt triṣṭubhaḥ | śravaṇīyameva śrotavyamiti jagatyāḥ | śrotraprāṇatvāt tasyāḥ | yadeva puṇyaṃ tad eva vācā vadatīti anuṣṭubho vratam | vākprāṇatvāt anuṣṭubhaḥ | tadu tadeva sarvāsāṃ catasṛṇāṃ vratamiti |
prakārāntareṇa tadbhūtaṃ praśaṃsati-
9.10
tat vrataṃ vidvāṃsaṃ saṃjānānamudgātāraṃ yadyevamāhuranye tvaṃ no'tyavādīstvamasmānatikramyāvādīriti | tatasteneṣāṃ vākyamanādṛtyam | tena viduṣāṃ tadanādaraṇīyam | etaduktaṃ bhavati-ativādyasītyukte'pi vratamahimnā tasyātivādanadoṣo nāstīti |
athājyastotreṣu dhuro vidhatte-
9.11
yasyaiva yajamānasya saṃbandhini yajñe dhuro vigītāḥ pṛthaggītāstasyaiva tatra dhuraḥ saṃgītāḥ saṃgatyāpi gātavyāḥ |
tadeva vivṛṇoti-
9.12
yasyaiva yajñe bahiṣpavamāne stotre sadaso bahirdeśe etāḥ saṃnihitapūrvavākye prakṛtā gāyatryādyāścatasro vigīya pṛthak sadityādinidhanairgītvā pakṣādājyeṣu stotreṣu antarā sadaso madhye saṃgāyanti | tā dhura ekenaiva
nidhanena prakṛtena samānaṃ gāyedityarthaḥ | tathā ca sati tasya yajñe dhuro vigītāśca bhavanti | saṃgītāśca bhavanti | vigānaṃ saṃgānaṃ cobhayamapi kṛtaṃ bhavati | ubhayamapyavaśyaṃ kartavyameva | dhurāṃ cakṣurādirūpatvena saṃstāvanāt cakṣurādīnāṃ ca bahirmukhe [na] pṛthak pṛthagavasthitānāmantarmukhenāsyāmekasyāṃ saṃgatya mūlato'vasthānāt |
ājyeṣu vikalpena saṃgānaṃ darśayituṃ prathamaṃ pakṣaṃ tāvadāha —
9.13
ya udgātā ekadhā yugapadeva yaśo yajamānam ṛcchet prāpnuyāt tathā yathādiṣṭaṃ yajamānasya kāmanāmatikramya prajāḥ putrapautrādikāḥ syuḥ bhaveyuriti kāmayeta iccheta tarhi hoturājya eva gāyet | tā dhuraḥ saṃgāyet | tena ekadhā yugapadeva yajamānaṃ yaśa ṛcchati prāpnoti | yathādiṣṭam eva prajā bhavanti |
dvitīyaṃ pakṣaṃ darśayati—
9.14
yo yajamānasya prajāḥ kalperan samarthāḥ prajā bhaveyuriti | kiṃ ca, yajamāno yathādiṣṭaṃ syāt saṃkalpasiddhiśca bhavediti yadi kāmayeta udgātā tarhi yathājyam ājyeṣu caturṣvapi krameṇa tattatprathamāsu catasro dhuraḥ sakṛt— sakṛd gāyet | tena asya yajamānasya prajāḥ kalpante | yajamāno yathādiṣṭaṃ ca bhavati |
9.15
yaścaivodgātā evamuktaprakāreṇa dhuro veda saḥ anapajayyaṃ kenāpi jetumaśakyaṃ lokamātmane yajamānāya ca svārthaṃ yajamānārthaṃ ca jayati | kiṃ ca, mṛtyum atikramya ātmānaṃ yajamānaṃ ca param utkṛṣṭaṃ svargaṃ harati nayatīti |
athottaratra hotrādīnāmagnyādirūpeṇa vyavahāraḥ kriyate| tadupayogitvena prakīrṇakān kāṃścid dharmānāha -
Linked texts (1)
- Ṣaḍviṃśabrāhmaṇa — Sanskrit