Samaveda 1.13
Sāmavedārthaprakāśa 1.13
- Language
- Sanskrit
1.13.1
nirvacanam—moghamannaṃ vindate apracetāiti nindā—agnirmūrddhādivaḥ kakuditi praśaṃsā—adhaḥsvidāsīduparisvidāsīditi saṃśayaḥ—kapiñjalānālabhataiti vidhiḥ—sahasramayutādadadaditi parakṛtiḥ—yajñena yajñamayajanta devāiti purākalpaḥ | ‘itikaraṇa bahulaṃ brāhmaṇam’-iti cet na, ityadadā ityayajathā ityapaca-iti brāhmaṇo gāyedityasmin brāhmaṇena gātavye mantre'tivyāpteḥ | ‘ityāhetyanena vākyenopanibaddhaṃ brāhmaṇamiti cet— na, ‘rājā citraṃ bhagaṃ bhavotyāha’—‘yovā rakṣāḥ śucirasmītyāha’ ityanayormantrayorativyāpteḥ | ‘ākhyāyikā rūpaṃ brāhmaṇam’—iti cet — na, yamayamo-saṃvāda-sūktādāvativyāpteḥ | tasmānnāsti brāhmaṇa-lakṣaṇam-iti prāpte, brūmaḥ— mantrabrāhmaṇarupau dvāveva vedabhāgāvityaṅgīkārāt mantra-lakṣaṇasya pūrvamabhihitatvāt ‘avaśiṣṭo vedabhāgo brāhmaṇam’-ityetallakṣaṇaṃ bhavatīti”1 || mantraviśeṣāṇāmṛgyajuḥsāmarupāṇāṃ lakṣaṇāni tasminnevādhikāre triṣvadhikaraṇeṣu (1) jaiminiḥ sūtrayāmāsa—“teṣāmṛg yatrārthavaśena pāda-vyavasthā” [31]“gotiṣu sāmākhyā” [34] “śeṣe yajuḥśabdaḥ” [33]-iti(2) | tadetannyāyavistare spaṣṭīkṛtam—
1.13.2
9 4 5" nark-sāma-yajuṣāṃ lakṣa sāṃkaryāditi śaṅkite | pādaśca gītiḥ praśliṣṭa-pāṭhaityasya saṅkaraḥ || idamāmnāyate—'ahebudhniya mantraṃ me gopāya ya mṛṣayastraividā viduḥ | ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi" (1)-iti; trīn vedān vidantoti trividaḥ, trividāṃ sambandhino'dhyetārastraividā ste ca yaṃ mantrabhāgamṛgādi-rūpeṇa trividhamāhuḥ taṃ gopāyeti yojanā | tatra trividhānāmmṛk-sāma-yajuṣāṃ vyavasthitaṃ lakṣaṇaṃ nāsti, kutaḥ ? sāṅkaryyasya duṣpariharatvāt ; 'adhyāpaka-prasiddheṣṭagvedādiṣu paṭhito mantraḥ'-iti hi lakṣaṇaṃ vaktavyam, tacca saṅkīrṇam—“devovaḥ savitotpunātvacchidreṇa vasoḥ sūryyasya raśmibhiḥ"-ityayaṃ mantro yajurvede sampratipanno yajuṣāṃ madhye paṭhitaḥ, naca tasya yajuṣṭamasti, tad brāhmaṇe sāvitrarce tyṛktvena vyavahṛtatvāt ; etat sāma gāyannāste-iti pratijñāya kiñcit sāma yajurvedeṅgīkṛtam; “acitamasi” (2) "acyutamasi' 'prāṇasaṃśitamasi"-iti trīṇi yajūṃṣi sāmavede samāmnātāni, (3) tathā gīyamānasya sāmna
1.13.3
brahma sanātanam | dudoha yajña-siddhyarthamṛg-yajuḥ-sāma-lakṣaṇam” iti; amare'pi "itivedāstrayastrayī” iti | athavā nāyaṃ cintā-viṣayaḥ-ebhyaevahi vedebhya āṅgirasenātharvaṇā purā saṃgṛhītaḥ prathitaścaturthoveda iti, ataevopapannaṃ dvandyaṅgātmānamurupamabhidhānamatharvaiti “atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā” iti taittirīyādi-śrutāvaṅgiraseti viśeṣaṇañca | (1) kṛṣṇayajurvedasya brāhmaṇabhāgīya-prathamāṣṭaka-dvitīyādhyāyasya ṣaḍviṃśatitamaṃ mantram | (2) kṛṣṇayajuḥsaṃhitāyāḥ prathamāṣṭaka-ṣaṣṭhādhyāya-pañcamānuvākārambhe | (3) tānīmāni chāndogya-brāhmaṇasya tṛtīya-prapāṭhake-saptadaśakhaṇḍe draṣṭavyāni | taḥ(1) rathantaraṃ gīyatāmiti kenaciduktāḥ adhyetāraḥ svara-stomaviśeṣa yuktā mabhitvetyṛcaṃ paṭhanti, na tu svarastobhamātram; tasmād gāna-viśiṣṭāyāṛcorathantara-śabdārthatvamiti prāpte, brūmaḥ— svarādi-viśeṣāṇupūrvīmātrasvarūpamṛgakṣara-vyatiriktaṃ yad gānaṃ tadeva rathantaraśabdārthaḥ, kutaḥ ? lāghavāt, kiñca kavatīṣvṛkṣu gānamatideṣṭuṃ yogyaṃ natvṛcastadddyogyatāsti, kayānona̍bhitvetyanayorṛcoryugapadādhārādheyabhāvena paṭhitumaśakyatvāt; tasmād gānaviśeṣaeva rathantaraśabdārthaḥ(2)”9-iti ||
1.13.4
punarapi navamādhyāyasya dvitīyapāde prathamādhikaraṇasya prathamavarṇake sāmaśabdasya gāna-mātra-vācitvaṃ smāritam— 7“sāmokti-rbṛhadādyuktau gītāyā mṛci kevale | gāne vā gānaeveti smāryyate saptamoditam || sāmānyavācī sāmaśabdo viśeṣavācino bṛhadrathantarādi-śabdāśca gānamātre varttante, na tu gānaviśiṣṭāyāmṛci-ityayaṃ niyamaḥ saptamasya dvitīyapāde siddhaḥ, so'tha vakṣyamāṇa-vicāropayogitayā smāryyate”7-iti || sāma-śabda-vācyasya gānasya svarūpamṛgakṣareṣu kruṣṭādibhiḥ saptabhiḥ svaraiḥ akṣaravikārādibhiśca niṣpādyate | kruṣṭaḥ prathamo dvitīya (1) araṇya-granthe tathaiva pāṭhāt | tacca tatra dvitīyaprapāṭhakauyaikaviṃśatitamaṃ sāma | (2) kavatīṣu rathantaram, ūhya gāne saṃvatsara-parvasyāntimaṃ sāma ; viditañcaitat prāyaṇīye'hni madhyandine |
1.13.5
‘vimuktādibhyo'ṇ[ 5,2,61 ]-iti sūtreṇerā-śabdādaṇ-pratyayomatvarthīyo vihitaḥ, tathāsatīrāpadopetaṃ ṝkcettāvānevārtho bhavati; yadi pragīterā-pada-sambandhaḥ taddhitena vivakṣeta, tadānīmākāro yakāraīkārorephaākāraścaitaiḥ pañcabhirvarṇairniṣpannamayīrā-rūpaṃ gīyamānerā-śabda-prātipādikaṃ bhavati, tādṛśāt prātipadikāt pāṇinoyena ‘vṛddhācchaḥ [4,2,114]’-iti sūtreṇa pratyayāntare sati, āyiroyaṃ ṝceti brāhmaṇapāṭho bhavet; tasmānna geyamiti prāpte, brūmaḥ—gīyamānasya girā-padasya sthāne irā padaṃ vidhīyate-iti padamātrasya bādhaḥ, gānantu na bādhyate ; kiñca vimuktādi [5,2,61]-sūtreṇāṇ-pratyaye'pi, pūrvasmāt ‘mato chaḥ sūkta-sāmnoḥ[5,2,56]-iti sūtrāt sāmānuvṛtterairaṃ sāmetyartho bhavati, sāmatvaṃ ca goti-sādhyam, yadā tu ‘tasya vikāraḥ [4,3,134]’-ityasminnarthe aṇ pratyayaḥ, tadānīmirāyāvikāra iti vigrahe yathoktaṃ gānaṃ labhyate ; tasmād gātavyam”11-iti || bahubhiḥ prakārairganātmakaṃ yat sāma-svarūpaṃ nirūpitam tasyaiva devatā-stuti-hetutvaṃ navamādhyāyasya dvitīya-pāde'ṣṭamādhikaraṇasya prathama-varṇake nirṇītam— 12‘‘ṝksāmabhyāṃ vikalpena stutiḥ sāmnaiva vāpyimaḥ | puraiva maivamṛnnindā-sāma-prāśastyadarśanāt || kvacit karma-viśeṣe śrūyate—‘ṝcā stuvate, sāmnā stuvate’-iti | tatra, pūrvanyāyena vikalpaḥ-iti cet—maivam, ṝṅnindā-sāma-praśaṃsayorvākyaśeṣe'vagamāt, ‘yadacā stuvate tadasurā anvavāyan, yatsāmnā stuvate tadasurānanvavāyan, ya evaṃ vidvān sāmnā stuvīta-ityṛcaṃ ninditvā sāma praśasya liṅ-pratyayena sāma
1.13.6
ham ; tasmāt pratyṛ caṃ svara sāma samāpanīyam” 15-iti (1) || caturthādhikaraṇam– 19“tisṛṣvṛkṣūditaṃ sāma viṣamāsu samāsu vā | yathecchāniyamādanyaḥ śara-leśāpanuttaye || viṣama-cchandaskāsu samacchandaskāsu vā tisṛṣvṛkṣu svecchayā sāma gātavyam, itthamavetiniyāmakasya kasyacidabhāvāt ; iti cet—maivam, śara-leśa-prasaṅgasya niyāmakatvāt | śarohiṃsā, leśo'lpatvam, ‘śṛ’-hiṃsāyām ‘kliśū’alpībhāveityetaddhātu-dvaya-darśanāt–yadyadhika-cchandaskāyāṃ yonau
1.13.7
yonibhūtā tatrādyā chandogranthasya 'yoni-granthaḥ'-iti adhyāpakānāṃ samākhyā, itarasyatu tṛca-saṅgha-rūpasya granthasyoparitanayorṛco rnāmadheyena 'uttarā'-iti samākhyā ; sa eva granthaḥ karmāṅgasamarpakaṃ prakaraṇaṃ, pañcadaśa-saptadaśādi-stomānāṃ tṛceṣvevotpatteḥ ; tasmāduttarā-granthasthayostṛcagatayordvitīya-tṛtīyayorayamahaḥ”10-iti || dvitīyavarṇakam— 18“vaiśroke'tijagatyau dve āneye gītaye 'thavā | bṛhatyā vādimaḥ sāmyānnottarātvaṃśruterbalāt || dvādaśāhe caturthe'hani vaiśroka-nāmakaṃ sāma [7°pra°a11] vihitam (1), tacca viśvāḥ pṛtanā [5pra0 14sū0 1ṛ0] ityetasyāmatijagatyāmutpannam, tasmiṃśca tṛce tasyāyoneruttare dve bṛhatyau 'nemiṃ na yantītyādike [5pra0 14sū0 2, 3ṛ0] āmnāte, tatra bṛhatyāvupeśya tayoḥ sthāne dve utpattisiddhe atijagatyau ānīya tāsu tisṛṣu geyam; tathā sati samāsra gānaṃ pūrvatra nirṇītamamuggṛhyeta, 'atijagatoṣu stuvanti'-iti (2) śrūyamāṇam atijagato-bahutvam anyathā nopapadyeteti cet— maivam, uttarayorgāyatolyuktasya saṃjñā-rūpa syottarā-śabdasyādhīyamānayorbṛhatyormukhyatvāt, śrutiśca bahutvaliṅgāt ‘samāsu gānam’-iti nyāyācca balīyasī; yadetadatijagatobahutvaṃ tadṛbahatyoḥ svīkāre'pyupapadyate, ekaviṃśa-stomasyātra vihi-
1.13.8
iha tu vācanikaṃ (1) viṣamācchandaskāsu gānamiti tanna rathantarasyāśrayatayā dvaconottarā-granthe samāmnātaḥ, kintarhi ? pragātha stadāśrayatvenāmnātaḥ (2) ; sa ca dvābhyāmṛgbhyāṃ niṣpannatvāt dvṛco bhavati, tayośca dvayorcarcoḥ 'abhitvāśūrairityeṣā [1pra011sū01ṛ] prathamā, sā ca bṛhatī; 'na tvā vām̐anyodhivyaṅkhyeṣā [1pra011sū02 ṛ0]dvitīyā, sā ca paṃkti(3) cchandaskā; tathāca sati tāṃ paṃkticchandaskāmapanīya tasyāḥ sthāne dāśatayī-gate (4) dve utpatti-kakubhau (5) ṛcau gṛhītavye, kutaḥ ? arthavatvāt, (6) udāhṛtena 'kakubhāvuttare' iti vākyena rathantara-sāmnaḥ āśrayatvena kakubhorviniyujyamānayoḥ kakubutpattirarthavatī bhavati, anyathā vaiyarthaṃ syāt, kiñca āmnātāyā ekasyāḥ paṃkteḥ svīkāre sati ṛcorddhayoreva lābhāt ekaṃ sāma
1.13.9
ṭace kriyate stotriyam’-iti vacanaṃ virudhyeta, tasmādrathantara-sāmni he kakubhāvuttare gṛhītavye (1); ayameva nyāyo bṛhatsāmnyapi yojanīyaḥ-iti prāpte, brūmaḥ- āmnātayorbṛhatī-paṃktyoreva kakub grathanīyā, tathāhi-‘abhitvāśūra’tyeṣā bṛhatī prathamā stotriyā, tasyāmavikṛtāyāmeva rathantaraṃ gātavyam, taṃtastasyāmṛṣi caturthaṃ pādaṃ punarupādāyottarasyāḥ paṃkteḥ pūrvārddhena saha yojanīyam, seya maṣṭāviṃśatyakṣarā tripadā dvitīyā stotriyā, sācaikā kakup sampadyate; tasyāṃ kakubhi caramaṃ pādaṃ paṃkteruttarārdhena saha grathanna tṛtīyā stotriyā karttavyā, sā ca dvitīyā kakup sampadyate; grathana-prakāreṇa dvayorṛcorāmnātayoḥ ṭaca-niṣpatternāstyuktovacana-virodhaḥ| asmiṃśca grathane ‘punaḥpadā’-iti śrautoktirliṅgam, tathāca śrūyate-‘eṣā vai pratiṣṭhitā bṛhatī yā punaḥpadā tad yat padaṃ punarārabhate tasmād vatsomātaramabhihiṃkaroti’- iti, ayamarthaḥ- yā bṛhatī punaḥpadā bhavati, saiṣā pratiṣṭhitā sthirā bhavati; padaṃ caturthaḥ pādaḥ, so'pyuttara-sampādanāya punaḥpaṭhyate, tataḥ sā bṛhatī punaḥpadā, seyamuddmātā, tasyāḥ pādovatsaḥ; tathāsati yasmādatra caturthaṃ pādam udgātā punarārabhate tasmād
1.13.10
vatsomātaramabhivīkṣya himiti śabdaṃ karotīti | na kevalaṃ liṅgamātreṇa pragrathanaṃ, kintu kandogānāṃ prasiddhyāpi ; te hyevaṃ smaranti ‘kākubhaḥ pragāthaḥ’-iti | kiñca pragātha-śabdārtha-paryālocanenāpi grathanaṃ gamyate— prakarṣeṇa grathanaṃ yatra sa pragāthaḥ, prakarṣo nāma āmnātādṛkpāṭhādādhikyam, tacca pūrvokta-rītyā pādābhyāsa-puraḥ saramṛgantara-sampādanenopajāyate | tasmādyotpatti-kakubho grahītavye, kintarhi ? pragrathanena he uttare kakubho sampādya tāsu tisṛṣu rathantaraṃ gātavyam (1), tathā bṛhadapi (2), evaṃ sati paṃkteḥ striṣṭubhomādhyandinaṃ savanam'-iti, ayamarthaḥ — raurava-yaudhājayanāmake sāmanī mādhyandine savane gīyete, tasmiṃśca savane triṣṭup-chandaskāṛcaḥ ṣaṣṭirbhavantīti, seyaṃ ṣaṣṭi-saṃkhyā gragrathanapakṣe upapadyate | tathāhi mādhyandine savane pavamāna ekaḥ (1), pṛṣṭhastotrāṇi catvāri (2) | pavamāne trīṇi sūktāni (3)'uccātejātamityekaṃ sūktam, tatra gāyatryastisraṛcaḥ (4); punānaḥsometi dvitīyaṃ sūktam, tacca pragātharūpam, tatra pūrvā (5) bṛhatī, uttarā (6) viṣṭārapaṃktiḥ; 'pratudravaparikośamiti tṛtīyaṃ sūktam, tatra triṣṭubhastisraḥ (7) | pṛṣṭhastotreṣu 'abhitvāśūraiti pragātharūpaṃ prathamaṃ sūktam tatra pūrvā (8) bṛhatī, uttarā (9) viṣṭārapaṅktiḥ; 'kayānaścitraiti dvitīyaṃ, tatra tisraḥ gāyatryaḥ (10); 'taṃvodasmamṛtīṣahamiti tṛtīyaṃ pragātharūpaṃ, tatra bṛhatī-paṃktyo (11); 'tarobhirvo
1.13.11
dvitīya-sūkte'pi prayatnena bārhataṃ tṛcaṃ sampādya sāma-dvayārtha māvṛttau ṣaḍ bṛhtyobhavanti ; caturtha-sūkte rathantara-sāmārthaṃ pūrva-varṇakokta-rītyā prayatne sati kakubhāvuttare bhavataḥ ; prathamā tu svataḥsiddha-bṛhatī, tatra saptadaśastome sati pañca bṛhatī dvādaśa kakubhaśca sampadyante ; (tasya ca stomasya vidhāyakaṃ brāhmaṇamevamāmnāyate (1)- 'pañcabhyohiṅkaroti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyohiṅkaroti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, saptabhyohiṅkaroti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ iti (2), ayamarthaḥ— ekā svataḥsiddhā bṛhatī, prayathite dve kakubhā vityevaṃvidhastṛcastribhiḥ paryyāyairāvarttanīyaḥ, prathame paryāye— trirbṛhatī gātavyā, sakṛt sakṛt kakubhau; dvitīye paryāye —sakṛd bṛhatī, trivāramanantarā kakup sakṛdnyā; tṛtīye paryāye —sakṛd bṛhatī, trikhiḥ kakubhāviti ; hiṅkaroti hiṅkāropa lakṣitaṃ gānaṃ kuryyādityarthaḥ | ) tadevaṃ tṛtīya-sūkta-vyatirikteṣu ṣaṭsu sūkteṣu trayoviṃśatirgāyatryaḥ pañcacatvāriṃśad bṛhatyo dvādaśa kakubhaḥ sampannāḥ ; tatra kakup aṣṭāviṃśatyakṣarā, tasyāṃ ṣoḍaśākṣare gāyatro-pāda-dvaye yojite catuścatvāriṃśatyakṣarā triṣṭup
1.13.12
sampadyate ; anayā diśā dvādaśānāṃ kakubhāṃ triṣṭuptva-sampādanāya caturviṃśatirgāyatrī-pādāyojanīyāḥ; tathāsatyaṣṭau gāyatrogatāḥ, pañcadaśa gāyatryo'vaśiṣyante; tāsāṃ pañcacatvāriṃśat pādāḥ, tāṃśca tāvatīṣu bṛhatīṣu saṃyojya triṣṭubhaḥ sampādanīyāḥ, tataetāḥ pañcacatvāriṃśat, kakupsu niṣpannāḥ dvādaśa | tṛtīye sūkte svataḥsiddhāstisraḥ-ityevaṃ pragrathana-pakṣe ṣaṣṭi-striṣṭubhauttarā-granthe samāmnātāeva labhyante | utpatti-bṛhatyānayane tu prakaraṇāstrātānāṃ tāvatīnāmalābhāt prakṛta-hānāprakṛta-kalpane prasajyeyātām | tasmāt triṣṭubhaḥ ṣaṣṭirityetadbṛhatī-pragrathanasya liṅgam | pragrathana-prakārastvabhidhīyate— ‘punānaḥsometyasyābṛhatyāścaturthaṃ pādaṃ punarūpādāya hiraṇyasya ‘duhānaudhardivyamityasyāviṣṭārapaṅkteḥ pūrvārddhena saṃyojayet, sā bṛhatī bhavati; etadīyaṃ caturthaṃ pādaṃ hiraṇyasyottarārddhena yojayet, sāpi bṛhatī bhavati; tasmād yaudhājayarauravayoḥ bṛhatyau uttare pragrathanīye | evaṃ naudhasa-kāleyayorapi draṣṭavyam”10 iti(1) || tṛtīyavarṇakam—11“śyāvāśvāṃdhīgave'nuṣṭubhā neye grathyete'thavā | puraiva liṅgaṃ jagato caturviṃśati-kīrttanam | idamāmnāyate—‘pañcachandāścāvāpaḥ ārbhavaḥ pavamānaḥ saptasāmā, gāyatra-saṃhite gāyatre tṛce bhavataḥ, śyābāśvāṃdhīgave ānuṣṭubhe tṛce bhavataḥ, uṣṇiki sapham, kakubhi pauṣkalam, kāvamantyaṃ jagatīṣu’-iti| aya Flushmarthaḥ— asti tṛtīya-savane pavamānaḥ ārbhava-saṃjñakaḥ, tasmin pañca sūktāni, sapta sāmāni ; ‘svādiṣṭhayā madiṣṭhā’-ityekaṃ sūktam
1.13.13
(u,1pra,15), tasmin gāyatryastisraṛcaḥ(1) tāsu 'gāyatraṃ' (2) 'saṃhitaṃ' (u,1pra,8) ceti dve sāmanī(3); 'purojitī vo andhasa':-iti sūktantaram (u,1pra,18), tatraikānuṣṭubuttare dve gāyatryau (4), tāsu 'śyāvāśvam'(u,1pra,11) 'āndhaugavaṃ' (u,1pra,11) ceti dve sāmanī; 'indramaccha sutā'-ityaparaṃ sūktam (u,1pra,18), tasminnuṣṇihastisraḥ (5) tāsu 'saphaṃ' sāma; 'pavasva madhumattama'-iti pragāthaḥ (u,1pra,16), tasmin pūrvā kakup, uttarā paṃktiḥ (6), tatra 'pauṣkalaṃ' (u,1pra,6) sāma; 'abhipriyāṇi pavate ca nohita'-ityanyaṃ sūktam (u,1pra,18), tatra tisrojagatyaḥ (7) tāsu 'kāvaṃ' (u,1pra,13) sāma | eteṣāṃ pañcānāṃ madhye 'purojitīvaḥ'-'pavasva'-ityanayoḥ sūktayoḥ yadyapi dve dve chandasī, tathāpi samāsa gānāṃ niṣpādayituṃ prayatnane kṛte sati ekameva chandaḥ sampadyate, tatoġāyatṝyanuṣṭubuṣṇikkakubjagatībhiḥ pañcacchandā ārbhava-pavamāno'smin savane āvapanīyaiti; tatra 'purojitīvaḥ'-ityasmin sūkte śyāvāśvamāndhīgavaṃ ca samāsa gātumuttare gāyatryāvāmnāte parityajya dve utpatyanuṣṭubhā netavye—iti pūrva pakṣaḥ| caturthaṃ pādaṃ punarupādāya dve anuṣṭubhau prayatnanīye—iti rāddhāntaḥ| tatrobhayatra pūrva-varṇaka-dvaya-nyāyena yuktirdraṣṭavyā | liṅgaṃ tvevāmnā-
1.13.14
yate—‘caturviṃśatirjagatyastṛtīyasavanaekā ca kakubiti’ seyaṃ saṅkhyā pragrathana-pakṣe upapadyate | tathāhi—gāyatra-saṃhitayoḥ sāmno rāśraye gāyatre tṛce dvirabhyaste sati ṣaṭ gāyatryaḥ bhavanti, caturviṃśatyakṣarā gāyatrī, aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī (1), tataḥ ṣaḍbhiḥ gāyatrībhiḥ tisrojagatyaḥ bhavanti, śyāvāśvāmdhīgavayo rāśrayabhūtāḥ pragrathitā, dvirabhyastāḥ ṣaḍanuṣṭubhobhavanti, tābhistasrojagatyobhavanti, militvā sapta jagatyaḥ sampannāḥ | saphasya pauṣkalasya ca sāmāntaravattṛce gānaṃ na karttavyam, kintvekaikasyā mṛci | tat kuto'vagamyate ? uṣṇiki kakubhīti saptamyekavacanāntābhyāṃ viśeṣa-vidhānāt (1) | aṣṭāviṃśatyakṣarayoruṣṇikkakubhorekā jagatī gāyatrī-pādaśca sampadyate, kakubhi madhyamaḥ pādo dvādaśākṣaraḥ, uṣṇiki ca paraḥ pādaḥ—iti tayorbhedaḥ | ārbhavastomasyāśrayabhūtāḥ svataḥsiddhā tisrojagatyaḥ—iti militvā pavamāne'sminnekādaśa jagatyobhavanti, gāyatrī-pādaścātiricyate | ārbhavapavamānavattṛtīyasavane yajñāyajñīya-stotramekamasti (3), tasya cāśrayaḥ ‘yajñāyajñāvoagnaye’-ityasau pragāthaḥ (u,1pra,20), tatra pūrvā bṛhatī uttarā viṣṭārapaṃktiḥ, tayoḥ pragrathanena kakubhāvuttare
1.13.15
karttavye (1)| tatraikaviṃśastomaḥ tasya vidhāyikā viṣṭutirevamāmnāyate— 'saptabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ sa ekayā, saptabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ saptabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa tisṛbhiḥ' - iti (2)| ayamarthaḥ— prathamāyāḥ bṛhatyāstriṣu paryāyeṣu trivāramekavāraṃ punastrivāramiti sapta bṛhatyaḥ, madhyamāyāḥ kakubhaḥ prathamadvitīyayoḥ paryāyayostisrastisraḥ pāṭhaḥ, antye sakṛt, uttamāyāḥ kakubhaḥ ādau sakṛt, dvitīya-tṛtīyayostisrastisraḥ, evaṃ caturdaśa kakubhaḥ | tāsu kakupsu dvādaśākṣarāḥ madhyama-pādāścaturdaśa, teṣu sapta pādāḥ saptasu bṛhatīṣu yojanīyāḥ, tataḥ sapta jagatyobhavanti, avaśiṣṭāḥ aṣṭākṣarāḥ kakubhāmādyapādāścāntyapādāśca, militvāṣṭāviṃśatiḥ, teṣu ṣaḍbhiḥ pādaiḥ ekā jagatītyanena krameṇa caturviṃśatipādaiścatasro jagatyobhavanti; ye tu dvādaśākṣarāḥ saptapādāḥ pūrvamavaśiṣṭāḥ teṣu pavamāna-śeṣo'ṣṭākṣaraḥ pādoyojanīyaḥ, kakubhāṃśeṣeṣvaṣṭākṣareṣu caturṣu pādeṣu catvāryyakṣarāṇi yojanīyāni, te dve jagatyau bhavataḥ ; tadevaṃ yajñāyajñīya-stotre trayodaśa jagatyaḥ pūrvoktāḥ pavamāna-gatā ekādaśeti caturviṃśatirjagatyaḥ, caturakṣara-varjitā ścatvāroṣṭākṣara-pādāḥ militvā kakubekā bhavati | anena liṅgena śyāvāśvamāndhīgavaṃ ca gragrathita-tṛce gātavyam, na tu tato- tyatyanuṣṭubānayanamiti sthitam iti"91 (1) || caturthavarṇakam—
1.13.16
gavāmayane 'brahma' sāma vihitam— ‘abhivarttobrahmasāma bhavati’-iti(2), tatprakṛtya śrūyate(3) 'catuḥśatamaindrābārhatāḥ pragāthāḥ’-iti (4), caturuttara-śata-saṅkhyākāḥ indra-devatākāḥ bṛhatīcchandaskāḥ ṛgdvayātmakāḥ, tveṣveka-pragāthagate dve ṛcau dvitīya-pragātha-gatāmekāmṛcaṃ ca grathayya tṛce 'abhivartta’-nāmakaṃ sāma gātavyam, tathā satyāmnātānāmavikṛtānāmeva tisṛṇāmṛcāṃ lābhāt tṛcasya mukhyatvaṃ bhavati, pūrvokta-rītyā pādagrathane tu vikṛtatvādamukhyastṛcaḥ syāt-iti prāpte, brūmaḥ— anyāḥ anyāḥ ṛcobhavanti tadeva sāmityṛcāmanyatvamatra tatraiva navama-daśamayoradhikaraṇayoḥ apara-viśeṣau cintitau | navamādhikaraṇam— 29"āī -bhāvoyoni-vaśāduttarā-vaśatojñathavā | gītyarthatvādrādimo'nyovarṇābhivyañjakatvataḥ || 'yadyonyāṃ taduttarayorgāyati'-iti śrūyate, tatra 'kayānaścitraābhu vat'-ityasāṅgayoniḥ (1), tasyāmṛci 'kayā'-ityakṣaradvayamādyo bhāgaḥ, 'naścitraābhuvadityakṣaraṣaṭkaṃ dvitīyobhāgaḥ, tasmin bhāge dvitīyākṣare cakārasyoparitanamakāraṃ vilopya tasya sthāne āībhāvamāmnāya gītirniṣpāditā; 'kāsvāstyomadānā mityanantarbhā-
1.13.17
vinduruttarā (1), tasyāṃ yoni-nyāyena caturthākṣare takārasyoparitanaṃ yakāramokāraṃ ca lopayitvā tayoḥ sthāne āī-bhāvaḥ kāryaḥ; 'abhīṣuṇaḥ' asāvaparottarā (2), tasyāmapi caturthākṣare ṣakārasyoparitanaṃ sakāraṃ lopayitvā tasya sthāne āibhāvaḥ karttavyaḥ (9); anyathā gīti-nāśa-prasaṅgāt—iti prāpte, brūmaḥ— nātra yonau varṇāntarasyāgamaḥ, kintarhi ? vidyamāna eva cakārasyoparitanaḥ ikāraḥ sāma-prasiddhayā prakriyayā vṛddhaḥ sannaikāro bhavati, tasya sandhyakṣaratvāt, 'ākāraḥ pūrvobhāgaḥ, īkāraḥ uttarabhāgaḥ' (4), tāvubhau viśleṣeṇa gīyamānau āībhāvaṃ pratipadyete; tathāca sāmagāścāhuḥ 'vṛddhaṃ tālavyamāī bhavati'-iti (5) tathā satyuttarayoścaturthākṣare nāsti tālavya ikāraḥ ityāībhāvaḥ na karttavyaḥ (1) 'abhoṣaṇaḥ sakhīnā mavitā jaritṛṇām'- ityetasyāmuttarāyāṃ dvādaśākṣara-gatasya rephasyoparitanaḥ ikāraḥ pūrvavadāī-bhavati (1) tathā so'yamāī-bhāvaḥ ukta-rītyā varṇābhivyañjakatvāduttarā-gata-varṇa-vaśena karttavyaḥ, gītyarthatvābhāvena yoni-krame tena vināpi gītirninaśyati-iti' 22 ||
1.13.18
(1) evañca— "kā'pūrvā | satyośmā3dānām”— ityādikamūha-prathame caturthānantaraṃ śrutamaviruddham | (2) “ā'5bho | suṇā3ḥsā3khīnām | ā | vitājarā3yi tṛ̍ | ṇā3m” ityādikaṃ rūpaṃ, gīyate caivamevodda-gāyakaiḥ sāmagaiḥ (1,5) | (9) tathāhi geya-gānasya pañcama-prapāṭhakasya pañcaviṃśatitamaṃ sāma vāmadevyam, “kayā naścitracābhuvadūtī sadāvṛdhaḥ sakhā | kayā śaciṣṭhayā vṛtā"-iti tasya yonibhūtā ṛk, asyāḥ pūrvārddhaṃ kayetyādi, parārddhaṃ kayāśaciṣṭhayetyādi, anayorantare stobho'yaṃ śrūyate; sacca vāmadevya-gāna-śravaṇenopalabhyaḥ, geya-pañcame ca draṣṭavyaḥ | sthāna-vidhānād vākyasya prakaraṇāt prabalatvādṛcaivo Bastian m-iti, tanna, prakṛta-pragīta-mantra-vācinyā etayeti sarvanāma-śruteḥ prabalataratvāt | tasmāt pragītayorupasthānam”25-iti (1) || pañcadaśādhikaraṇādiṣu triṣu dharma-sāṅkaryaṃ cintitam | pañcadaśādhikaraṇam — 1 9 “bṛhadrathantarairdharmaiḥ saṅkīrṇe vā vyavasthite | pṛṣṭhekatvāt saṅkaro dharme nirddeśādvairvyavasthitiḥ | jyotiṣṭome vikalpannaṃ pṛṣṭhastotre vihitam ‘bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati, rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati’ iti | tayobhayatra dharmāḥ śrutāḥ— ‘bṛhati prastūyamāne manasā samudraṃ dhyāyet (2), rathantare prastūyamāne sammīlayetityādayaḥ (3), te ubhayatra saṅkīryeran, pṛṣṭha-siddhi-lakṣaṇasya (4) kāryasyaikatvāt — iti cet — na, nirddeśa-bhedāt, sāṅkarye tvavailakṣaṇyena bṛhaditi rathantaramiti ca dvau nirddeśau nopapadyeyātām ; kiñcobhaya-dharma-sāhityaṃ viruddham—uccairgeyaṃ balavadgeyamiti bṛhaddharmaḥ (5) —noccairgeyaṃ na balavadgeyamiti ratha-
1.13.19
(1)—suspaṣṭaccaitadāha sūtrakāraḥ—‘ayaṃ saṣīṣāu’-iti trirudgātā gāyenniyrajamitarāvampeṣyātāmiti | atra ‘ayaṃ saṣoṣāu-iti geyagānasya dvādaśa-prapāṭhakoṣṭāviṃśatitama sāmnaḥ pratīkam | (2)—tathāca, tāṇḍya-saptama-saptame—“yadadyantaraṃ prastauti samudramanasādhyāyed” -ityādi | (3)—tatraiva rathantaradharmādi vyavasthānantaram “rathantaramudgātuścakṣuḥ pramathitoḥ prastūyamāne sammolèt”-ityādi ca | (4)—caudumbarī-sammarddana-rūpasya | (5)—“balavadgeyaṃ vajrameva bṛhantaṃ pratyudgṛhṇāti”-ityādi (tā09,7) | (1)—udbhicchabdasya yaugikatve naiva matvartha-lakṣaṇā-bhayād yāga-nāmadheyatvam, tathādi—"udbhidā yajeta paśukāmaḥ"-iti vākyena phalaṃ prati vidhānaṃ taṃ prati ca guṇavidhānaṃ na yujyate, vākyabhedāpatteḥ ; tata udbhidetyasya udbhidvatetyarthaḥ kalpanīyaḥ matvapnara-sattve ca sāsahanīyā, tasmāt udbhinnāmakena yāgena paśuṃ bhāvayet-ityeva, tasyārthaḥ sādhurityayaṃ vicāro jaimini-granthasya nyāyamālāyāśca prathamādhyāya-caturthapāde kaugākṣi-prabhṛti-mīmāṃsā-pravandheca sphuṭaḥ |
1.13.20
mānamityucyate (1) tatrāvasthitānāmṛcāṃ pavamānārthatvādvahiḥ-sambandhācca, na khalvidaṃ stotram itara-stotravat sadonāmakasya maṇḍapasya madhye audumbaryāḥ (2) stambha-śākhāyāḥ sannidhau prayujyate kintu sadasobahiḥprasarpadbhiḥ prayujyate, (3) tasya ca bahiṣpavamānasya trivṛnnāmakaḥ stomobhavati, tasyaca stomasya vidhāyakaṃ brāhmaṇa-vākyamevamāmnāyate (4) 'tisṛbhyo hiṃ karoti sa prathamayā tisṛbhyo hiṃ karoti sa madhyamayā, tisṛbhyo hiṃ karoti sa uttamayodyatī viṣṭutiririti' | ayamarthaḥ— sūkta-traya-paṭhitānāṃ navānāsṛcāṃ gānaṃ tribhiḥ paryyāyaiḥ karttavyam tatra prathama paryyāye triṣu sūkteṣu ādyāstisraṛcaḥ, dvitīye paryyāye madhyamāḥ, tṛtīye paryyāye cottamāḥ; tisṛbhyaiti tṛtīyārthe pañcamī, hiṃ karoti gāyatītyarthaḥ | seyaṃ yathokta-prakāropetā gītistri vṛt-stomasya viṣṭutiḥ ( stuti-prakāra-viśeṣaḥ), asyāḥ† viṣṭuterudyatī nāmeti, evaṃ parivarttinī-kulāyinīti dve viṣṭutī | (1)—tadetad gānaṃ na kacid gānagranthe'pa prekṣyate, ūhāṣṭa-prayogākhya-yājñikagranthetu paridṛśyate nivotna-mukhena | (2)—audumbarī-lakṣaṇadikantu samākhyātantāṇḍya-pañcama-pañcame, ṣaḍ viṃśa-brāhmaṇasya caturtha-prapāṭhakasya tṛtīya-khaṇḍe "prajāpatirdevebhyaścaudumbarīmucchrayati"-ityādinā pallavitam | (3)—tathāāha tāṇḍya-ṣaṣṭhasya saptama-khaṇḍe—"vahiṣyavamānaṃ sarpanti"-ityādi, 'ye baścaryyamukhāḥ vahiṣpavamānāyarthaṃ sadaḥ-sakāśāñcātvākhaṃ pratisarpanti"-ityādi tad bhāṣyam | sākhyāyana-navama-navame sūtra' caitat—"bahirvediṣyamānaiḥ su vīram"-iti | (4)—tāṇḍya-dvitīya-prapāṭhakasya-khaṇḍa-traye |
1.13.21
tayoḥ parivarttinyevamāmnāyate(1)— ‘tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ, parivarttinī viṣṭuto viṣṭutiḥ’-iti | parācībhiḥ anukrameṇānnātābhirityarthaḥ | kulāyinyevamāmnāyate (2)— ‘tisṛbhyo hiṃ karoti sa parācībhiḥ; tisṛbhyo hiṃ karoti yā madhyamā sā prathamā, yā uttamā sā madhyamā, yā prathamā sottamā; tisṛbhyo hiṃ karoti yottamā sā prathamā, yā prathamā sā madhyamā, yā madhyamā sottamā, kulāyinī viṣṭuto viṣṭutiḥ’-iti | atra prathama-sūkte pāṭha-kramaeva, dvitīye madhyamottama-prathamāḥ, tṛtīye tūttama-prathama-madhyamāḥ-ityevaṃ vyatyayena mantrāḥ gātavyāḥ | tadidaṃ viṣṭuti-trayaṃ vikalpitaṃ | trivṛcchabdasyedṛśaṃ stoma-svarūpamarthaḥ, na tu vaiguṇyamiti pūrvapāde nirṇītam || uttarā-granthe bahiṣpavamāna-sūktebhyaḥ vibhyajaṅgaṃ catvāri sūktānyāmnātāni(3)— ‘agna āyāhibotaye’ (u,1pra,4sū)-ityādyaṃ sūktam — ‘ānomitrāvaruṇā’ (u,1pra5,sū)-iti dvitīyam— ‘āyāhi suṣumāhita’ (u,1pra6,sū)-iti tṛtīyam— ‘indrāgnī āgataṃ
1.13.22
sutam’ (u,1pra,3sū)-iti caturtham — tānyetāni prātaḥsavane gāyatra-sāmnā gīyamānāni catvāryājya-stotrāṇītyucyante | tadvirvacanaṃ śrūyate — ‘ yadājimoyustadājyānāmājyatvam’-iti (1) | teṣvānya-stotreṣu pañcadaśa-nāmakaḥ stomobhavati, tasya stomasya viṣṭutirevamāmnāyate — ‘pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa ekayā sa tisṛbhiḥ’-iti (2) ekaṃ sūktaṃ trirāvarttanīyaṃ, tatra-prathamāvṛttau prathamāyā ṛcastrirabhyāsaḥ— dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ — tṛtīyāvṛttāvuttamāyāḥ — so'yaṃ pañcadaśa-stomaḥ (3) | uktebhyaścaturthyaḥ sūktebhyaḥ ūrddhamuttarāgranthe trīṇi mādhyandina-pavamāna-sūktānyāmnāya tata ūrddhaṃ catvāri sūktānyāmnātāni, teṣu-‘abhitvāśūra nonumaḥ(u,1pra,1sū)ḥ ityādyam-‘kayā naścitraā bhuvat (u,1pra,12sū),’ -iti dvitīyam— ‘taṃ vo dasmamṛtīṣaham (u,1pra,13)’-iti tṛtīyam— ‘tarobhirvovidaddvasum (u1,pra,14)’-iti caturtham — etāni krameṇa ‘rathantara’-(u01pra-1sā) ‘vāmadevya’-(u01pra 5sā) ‘naudhasa’-(u01pra6sā) ‘kāleya’(u01pra7sā) sāmabhirmādhyandinasavane gīyamānāni pṛṣṭha-stotrāṇītyucyante | spardhanāt pṛṣṭhānītyevaṃ niruktirdraṣṭavyā | teṣu stotreṣu saptadaśastomobhavati, tasya
1.13.23
stomasya viṣṭutirevamāmnāyate— 'pañcabhyo hiṃ karoti sa tisṛbhiḥ sa ekayā sa ekayā, pañcabhyo hiṃ karoti sa ekayā sa tisṛbhiḥ sa tisṛbhiḥ'-iti, atra prathamāvṛttau prathamāyāḥ ṛcaḥ virabhyāsaḥ —dvitīyāvṛttau madhyamāyāḥ— tṛtīyāvṛttau madhyamottamayoḥ— so'yaṃ saptadaśa stomaḥ(1) || atra triṣvapi vākyeṣu trivṛt-pañcadaśasaptadaśa-śabdāḥ guṇa-vidhāyakatvena sammatāḥ, yadi bahiṣpavamānājyapṛṣṭha-śabdānyapi guṇa-vidhāyakāḥ syuḥ, tadā pratyudāharaṇam, guṇadvaya-vidhānād vākya-bhedaḥ syāt | tasmād bahiṣpavamānādiśabdāḥ stotra-nāmadheyāni, tairnāmabhiḥ karmāṇyanūdya trivṛdādiguṇāḥ vidhīyante”10-iti || uktasya pṛṣṭhādi-stotrasya pradhāna-karmatvaṃ dvitīyādhyāyasya prathama-pāde pañcamādhikaraṇe nirṇītam—11"praugaṃ śaṃsatītyādau guṇatota pradhānatā | dṛṣṭādeva mṛtistena guṇatā stotra-śastrayoḥ | smṛtyarthatve stauti-śaṃsyordhātvoḥ śrautārtha-bādhanam | tenādṛṣṭamupetyāpi prādhānyaṃ śrutaye matam | jyotiṣṭome śrūyate—'praugaṃ śaṃsati', 'niṣkevalyaṃ śaṃsati', 'ājyaiḥ stuvate', 'pṛṣṭhaiḥ stuvate'-iti | ( prauga-niṣkevalya-śabdau śastra-viśeṣa-nāmanī, ājya-pṛṣṭha-śabdau tu vyākhyātau ) apragīta-mantra-sādhyā stutiḥ śastraṃ, pragīta-mantrasādhyā stutiḥ stotram | tayoḥ stuta-śastrayorguṇakarmatvaṃ yuktaṃ ; kutaḥ ? tuṣa-vimokavadṛṣṭārtha-lābhāt (2) paṭhyamāneṣu mantreṣu anusmaraṇena devatā saṃskriyate-iti prāpte, brūmaḥ— teṣu anusmaraṇena
1.13.24
stotavyāyāḥ devatāyāḥ stāvakairguṇaiḥ saṃbandha-kīrttanaṃ stotri-śaṃsatidhātvorvācyo'rthaḥ, yadi mantra-vākyāni guṇa-sambandhābhidhāna-parāṇi, tadā dhātvoḥ mukhyārtha-lābhāt śrutiranugṛhītā bhaviṣyati ; yadā tu guṇa-dvāreṇānusmaraṇīya-devatā-svarūpa-prakāśana-parāṇi mantravākyāni syuḥ, tadā dhātvoḥ mukhyārtho na syāt, loke hi ‘devadattaścaturvedānvinnaḥ’-ityukte stutiḥ pratīyate, tasya vākyasya guṇa-dvāreṇa devadatta-svarūpopalakṣaṇa-paratvena guṇa-sambandha-paratvāt ; yadā tu devadatta-svarūpa-paratā ‘yaścaturvedī tamānaya’-ityādau, tatra na stutipratītiḥ, tasya caturveda-sambandha-dvāreṇa devadatta-svarūpa-paratvena guṇasambandha-paratvābhāvāt ; tataścājyairdevaṃ prakāśayet, pṛṣṭhairdevaṃ prakāśayet-ityevaṃ vidhyartha-paryyavasānād dhātvormukhyārthobādhyeta; tatodhātuśrutimabādhituṃ stotra-śastrayoḥ pradhāna-karmatvamabhyupetavyam | tatra dṛṣṭaṃ prayojanaṃ nāstīticet—tato'pūrvvamastu 21-iti (1) || tatraiva dvitīya-pāde dvādaśādhikaraṇe sāma-viśeṣa-prayuktaṃ karmāntaratvamabhihitam— 22"ukthāniṣṭutametasyavāravantīya-sāma hi | revatīṣvṛcu kṛtveti śrutaṃ paśu-phalāśraye | revatyādirguṇaḥ karma pṛthagvā pūrvavad guṇaḥ | revatī-vāravantīya-sambandhākhyaḥ paśu-pradaḥ | sāmno'tra phala-karmabhyāṃ sambandhe vākya-bhinnatā | tenokta-guṇa-saṃyuktāmanyat karmocyate phale || 'trivṛdagniṣṭomastasya vāyavyāsu (ṛkṣu ekaviṃśāgniṣṭoma-sāma kṛtvā) brahmavarcasa-kāmo
1.13.25
yajeta' (1)-ityasya sannidhau śrūyate (1)—'etasyaiva revatīṣu vāravantīyamagniṣṭoma sāma kṛtvā paśu-kāmohyatena yajeta' - iti | asyāyamarthaḥ— agniṣṭomasya vikṛti-rūpaḥ kaścidekāho'gniṣṭunnāmakaḥ, sa ca pṛṣṭa-stotre bṛhat-stoma-yuktatayā bṛhadityucyate, agniṣṭomokthādīnāṃ saptānāṃ soma-saṃsthānāṃ (1) madhye'gniṣṭoma-saṃsthā-rūpatvādagniṣṭomaityapyucyate | prakṛtau tṛtīyasavane cārbhava-pavamānasyopari 'yajñāyajñīyaṃ' sāma gīyate, tena ca sāmnā agniṣṭomayāgasya samāpyamānatvādagniṣṭoma sāmityucyate, tacca prakṛtau 'yajñāyajñāvoagnaye' ityāgneyīṣvṛkṣu (u,1pra,20sū,1-2-3ṛ) gīyate; asmiṃstvagniṣṭuti brahmavarcasa-kāmina vāyavyāstṛcu tat sāma gātavyam, tacca prakṛtāvivaikaviṃśa-stoma-yuktam; paśukāmasya tu 'reva tīrnaḥ sadhamāde'-ityādiṣu revatīṣvṛkṣu (u,pra4,sū 11,2-3ṛ) 'vāravantīyaṃ' sāma gāyediti, tatra revatīnāmṛcāṃ vāravantīyanāmakena sāmnā yaḥ sambandhaḥ so'yaṃ paśu-phalāyāgniṣṭuti vidhīyate, etasyaiveti prakṛta-parāmarśakenaitacchabdenānya-vyāvarttakenaivakāreṇacāgniṣṭutaḥ samarpyamāṇatvāt; yathā pūrvādhikaraṇe indriyaphalāya prakṛte'gnihotre dadhi-guṇovihitaḥ (4) tadvat, iti
1.13.26
prāpte, brūmaḥ- viṣamodṛṣṭāntaḥ, dadhnohoma-janakatvaṃ na śāstreṇa bodhanīyaṃ tasya lokato'vagantuṃ śakyatvāt | phala-sambandhaḥ ekaeva śāstra-bodhya iti na tatra vākyabhedaḥ, iha tu revatyādhārakavāravantīya-sāmno'gniṣṭut-karma-sādhanatvaṃ phala-sādhanatvaṃ cetyubhayasya śāstraika-bodhyatvād durvārovākya-bhedaḥ ; tena paśu-phalakaṃ yathoktaguṇa-viśiṣṭa-karmāntaramatra vidhīyate | etacchabdaḥ eva-kāraśca vidyomāna-karmāntara-viṣayatayā yojanīyau”21-iti (1) | uttarasmiṃstvadhikaraṇe nidhana-viśeṣāḥ kāmyāḥ vicāritāḥ —22“vṛṣṭyanna-svarga-kāmānāṃ sobharaṃ stotramīritaṃ | nidhanādyapi hīṣurga-iti vṛṣṭyādi-kāmināṃ | phalāntaraṃ kiṃ vṛṣṭyādi hīṣādīnāmutodite | sobhare phala-saṃbhinne nidhanaṃ viniyasyate | phalāntaraṃ caturthyoktaṃ vṛṣṭi-kāmāya hīṣiti | sobharasya phalaṃ vṛṣṭirhīṣityuktyā vivardhate | noktaṃ vṛṣṭyanna-kāmānāmanyatvaṃ pratyabhijñayā | niyame'pi caturthyeṣā tādarthyādupapadyate || ‘yo vṛṣṭikāmā yo'nnādyakāmo yaḥsvargakāmaḥ sa sobhareṇa stuvīta, sarve vai kāmāḥ sobharam -iti (2) samāmnāyaḥ † punaḥ
1.13.27
samāmnātaṃ ‘hoṣīti dṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū-iti svargakāmāya’-iti | ‘saubharaṃ’ nāma sāma-viśeṣaṃ (1), nidhanaṃ nāma pañcabhiḥ saptabhi rvā (2) bhāgairupetasya sāmno'ntimo bhāgaḥ (3), tasminnidhane hoṣādayo viśeṣāḥ saubhara-sāma-sādhyāstotra-phalebhyodṛṣṭyādibhyo'nyāni dṛṣṭyādiphalāni janayituṃ vidhīyante ; kutaḥ ? hoṣādi-vidhi-vākye dṛṣṭikāmāyetyādinā caturthī-śravaṇāt ; sā ca tādarthye (4) trayāṇāṃ hauṣādīnāṃ dṛṣṭyādi-kāma-puruṣa-śeṣatvaṃ gamayati, taccheṣatvaṃ ca puruṣābhilaṣita-phala-sādhanatve satyupapadyate (5) ; tataḥ saubharasya hoṣīti nidhana-viśeṣasya ca phalabhūte dve dṛṣṭī bhavataḥ, tadubhaya- melanāmṛtau vṛṣṭiḥ | iti prāpte, brūmaḥ - saubhara-vidhau yo vṛṣṭyādi-kāmaḥ saeva hīṣādi-vidhau pratyabhijñāyate, tataḥ saubharasya phalabhūtā ye vṛṣṭyādayaḥ taeva hīṣādi-śāstre 'nūdyante iti na phalāntaram | athocyeta nūtana-phalāntarābhāvāt hīṣādīnāṃ ca nānāśākhādhyayanādeva saubhare prāptatvādanarthako'yaṃ vidhiḥ-iti – tanna, phala-traya-kāmānāṃ trayāṇāmaniyamenaiva hīṣādiṣu madhye yasya kasyacinnidhanasya prāptau vidherniyamārthatvāt, tārthyaṃ tu phalāntarābhāve'pi saubhara-vākyokta-vṛṣṭyādi-phala-sādhane saubhare hīṣādīnāṃ niyamyamānatvādupapadyate ; tasmādayaṃ nidhana-viśeṣaniyamaḥ na vidhiḥ”22-iti || tṛtīyādhyāyasya tṛtīya-pāde prathama-dvitīyādhikaraṇayoḥ sāmagāne uccatva-nīcatva-dharmau vicāritau | tatra prathamādhikaraṇam -34“karttavyamuccaiḥ sāmargabhyāmupāṃśu yajuṣetyamī | mantrāṇāṃ vātha vedānāṃ dharmāmantra-gatāyataḥ |
1.13.28
vidhyuddeśe mantra-vāci-śabdāḥ proktāḥ ṛgādayaḥ | ṛgvedeobhneḥ samutpanna ityupakrama-veda-gauḥ | asaṃjāta-virodhītastadvaśādupasaṃhṛteḥ | nayane sati vākyena dharmāṇāṃ veda-gāmitā || jyotiṣṭome śrūyate - “ uccairṛcā kriyate, upāṃśu yajuṣā, uccaiḥ sāmnā iti | tatra vidhi-vākye mantra-vācināmṛgādi-śabdānāṃ prayogāmmantra-dharmāḥ uccaistvādayaḥ, tathāsati yajurvedotpannāḥ adhvaryuṇā prayujyamānāḥ apyṛcaḥ uccaireva paṭhitavyāḥ; iti cet - maivam, asaṃjāta-virodhitvena prabalamupakramamanusṛtya tadvaśainopasaṃhārasya netavyatvāt | upakrame hi veda-śabdaḥ śrutaḥ- 'trayovedāasṛjyanta, agnerṛgvedaḥ, vāyoryajurvedaḥ, ādityāt sāmavedaḥ' - iti (1) ataḥ upakrama-gatavedānusāreṇa viśuddeśya-gatānāmapyṛgādi-śabdānāṃ veda-paratve satyṛco'pi yajurvedotpannāḥ upāṃśu paṭhanīyāḥ | nanūpakramo'rthavādatvād durbalaḥ, upasaṃhāro vidhyuddeśatvāt prabalaḥ, iti cet—bāḍham ! labdhātmanohi vidhyuddeśasya prābalyam, iha tu (2) prathamatogbuddhyātpādakaḥ upakramaḥ, tadānīmalabdhātmakatvācca tasya bādhakatvaṃ, paścāttu vākyaikatyāya tadaviroghenevātmānaṃ lapsyate; tadeva mupakramopasaṃhāraikavākyatā-balena nirṇayād vākya-viniyogo'yam”24-iti || dvitīyādhikaraṇam—25“yajurvedamādhānaṃ tadaṃgaṃ sāma tatra kim | uccairūpāṃśu vā gānamuccaiḥ śīghra-prahattitaḥ | utpatterviniyogo'tra prabalo'nusṛtiryataḥ | mukhyasyāṅgena karttavyā tasmād gānamupāṃśutā | pradhānasyātra mukhyatvaṃ gānasya guṇatāyavā | viniyogasya mukhyatvamutpatterguṇatāsviha ||
1.13.29
ādhāne vāmade vyādi-sāmānyaṅgatvena vihitāni, tatra yadyapyetāni yajurvedagatasyādhānasyāṅgāni tathāpi sāmavede teṣāmutpannatvādutpatteśca śīghraṃ buddhi-hetutvāt sāmaveda-dharmeṇa geyānīticet—na, viniyogasya prabalatvāt | sa ca yajurvede śrutaḥ—‘yaevaṃ vidvān vāmadevyaṃ gāyati,-iti | guṇena hi mukhyasyānusaraṇaṃ nyāyyam | ko'guṇaḥ ? kiṃ mukhyam ? iti cet atrāṅgitvādādhānaṃ mukhyam sāma-gānamaṃgatvena guṇaḥ ; tathā sati dharmaḥ giraḥ-ityādayaḥ adātuḥ sakāśāt adānādvā (1) pāhi| tvameva mahaddhanaṃ datvā adāturdānādvā sakāśādrakṣetyarthaḥ| yadvā mahobhiḥ (2) yuktastvamiti yojyam | ‘uta’ apica| ‘dviṣaḥ’ dveṣṭuḥ ‘martyasya’ martyātsakāśāt pāhi asmabhyaṃ balaṃ dattveti bhāvaḥ| athavā martyasya dviṣodveṣādrakṣeti sambandhaḥ | arāterityasya adānāditipakṣe tatrāpi martyasyādānāditi sambandhanīyam(3) | ehyūṣvityeṣā bharadvājena dṛṣṭā, chandodevate pūrvavat | saiṣā gayatro |