Pramāṇa · Search · About · API

Samaveda 1.3

Sāmavedārthaprakāśa 1.3

Language
Sanskrit

1.3.1

vayastriṃśa-stoma-pūraṇāyaṣṭau ḍhacāḥ; ṛcāmāgamaṃ (1) copariṣṭād vakṣyate (2) | teṣāṃ cāgantūnāṃ mantrāṇāṃ prākṛta-bahiṣpavamāna-madhye niveśaḥ kāryyaḥ dvādaśāhe taddarśanāt | iti prāpte, brūmaḥ—dvādaśāhe hi vacanamevamāmnāyate—'strītiyānurūpau ḍhacau bhavataḥ, vṛṣaṇvantastṛcābhavanti, tantra uttamaparyāṃsaḥ'-iti (3) ayamarthaḥ—prākṛtānāṃ bahiṣpavamāna-gatānāṃ trayāṇāṃ tṛcānāṃ stociyo'nurūpaḥ paryāsaceti trīṇi nāmāni, tatra coddāmatayoranurūpa-paryāṃsayostṛcayormadhye vṛṣaṇvacchandayuktāstṛcāḥ karttavyā iti, nacaivamatirātre madhye niveśanātha vacanamasti | tasmāt klṛpta-kramamabādhitumāgantūnāmante niveśaḥ”19|| pañcamādhikaraṇam —20“ārttave sānnāmāgantorante madhye'thavāgrimaḥ | pūrvvavad dhoci yadvākhyetyuktyā madhye niveśanam | pūrvvodāhṛte'tirātre mādhyandinārttava-pavamānayoścodaka-prāptau pañcadaśa-saptadaśa-staubhau (4) bādhitumekaviṃśādi-trivṛdda-stomo vacanādanuṣṭhīyate, tatra bahiṣpavamānavaṭṭacāmāgamanaṃ na bhavati kintu sāmāṃgamena stoma-pūraṇa 'miti daśame (5) vakṣyate, tasya cāgantoḥ sāmnaḥ pūrvvoktānāntṛcā mivānte niveśanāt paṭhitānāṃ ḍhacānāṃ madhye tatsāma-carame tṛce

1.3.2

trivṛt stomovikṛtirūpaṃ yaṃ yajñamāpnoti sa trivṛt-stomaḥ taṃ yajñaṃ dīpayati prakāśayati sarvatovyāpnotīti | stomāntarasyāna praveśāya trivṛtaeva sarvasmin yajña-svarūpe vyāptāvayameka-stomakāḥ kraturbhavati | evaṃ pañcadaśādi-stomavyāptiryojanīyā | tathā satyarthavādādeka-stomakānāmeva buddhirutvāt taevānyaśabdeno cyante | ekastomāśca ṣaṭ rājādiṣvāmnātāḥ trivṛdagniṣṭomobhavati pañcadaśauktho bhavatītyādayaḥ | tasmāt tadviṣayo 'nya-śabdaḥ | iti prāpte, brūmaḥ—sa taṃ dīpayatītyatra prakāśakatvamātramucyate, tacca vyāptimantareṇa sambandhamātrādapyupapadyate, tasmāt agniṣṭoma-pratiyogitayā bahu-stomaika-stoma-sādhāraṇena śrūyamāṇasyānya-śabdasya saṅkoca-hetvabhāvāt sarva-viṣayo'yamanya śabdaḥ"’28-iti || saptamādhyāyasya tṛtīyapāde tṛtīyādhikaraṇe sarvapṛṣṭhātideśaścintitaḥ— 29“ viśvajit sarvapṛṣṭhaḥ kimanuvādorathantaram | bṛhatā vā samucceyaṃ yadvā ṣāḍahikāni ṣaṭ | atideśyāni tatrādyomāhendrādi-catuṣṭaye | pṛṣṭha-śabdāccodakena sarveṣāmiha sambhavāt | samuccayo vā vidheye sarvatvaṃ bahvapekṣayā | na tu dvayo rataḥ ṣaṣṇāṃ pṛṣṭhānāmatideśanam || ‘viśvajit sarvapṛṣṭhobhavati’- ihaiva sārthanāt-iti pradarśita-vigrahādapi sa evopalabhyate, paraṃ na tathāpāṭhassākharāmnāyastha-pustakeṣu kacidapi, nana kiñca tathāpāṭhe jaiminīyādhikaraṇamālāyāḥ ṣaṣṭha-ṣaṣṭhapañcame likhitā 'pṛṣṭhaśabde na pṛṣṭhademe prāpte'-ityuktirvirudhyeta |

1.3.3

tṛtīyaṃ saptadaśamahaḥ tat trayastriṃ śasthānamabhiparyā haranti' iti vyatyāsavidhiḥ, ‘trayāṇāṃ saptadaśānāmanavānatāyāḥ'-ityarthavādaḥ (1) | tatra yadyantayoraṅgoḥ saptadaśastomaṃ svarasāmaśabdo'tidiśet, tadā nairantaryamupapadyate, nānyathā | tasmāca vaiśvavanyāyena guṇaḥ-vidhiḥ kintu dharmākhāmatideśakaḥ 40" -iti || daśamādhyāyasya caturthapāde navamādhikaraṇam - 41 "vākhyaṃ ślokādinā''jyādi na vādhyaḥ stuti-liṅgataḥ | deśasāmrnorvidhau bhedo vaimiśrayāttu samuñcayaḥ || mahāvrate śrūyate 'ślokena purastāt sadasaḥ stuvate, anuślokena paścāt'-ityādi (1) | tatra ślokānuślokādināmakaiḥ sāmabhiḥ (9) prākṛtānyājya-pṛṣṭhādistoma-gatāni rathantara-vāmadevyādi-nāmakāni sāmāni bādhyāni, kutaḥ ? 'stuvate'-iti prakati-liṅga-darśanāt, prakṛtau (1) 'āvyaiḥ stuvate, pṛṣṭhaiḥ stuvate' - iti śrutam | naitat sāram | kimatra stutimanūdya deśa-sāma-guṇī vidhīyete ? kiṃ vā guṇadvayaviśiṣṭā stutiḥ ? nādyaḥ, vākya-bhedāpatteḥ | dvitīye tu kāryyabhedena bādhābhāvāt samuccayaḥ syāt" 41-iti || ||tatraiva daśame kautsādi-sāmnaḥ prākṛta-sāma-bādhakatvam— 42“samuccīyeta kautsādi yadvā prākṛta-bādhakam | stutyābhāvādādimo'ntyo liṅgaprakaraṇa-dvayāt || vikṛti-viśeṣe śrūyate - kautsa' bhavati kāṇvaṃ bhavati-iti (2), tadetat kautsādi-nāmakaṃ sāma prākṛtena sāmnā samuccīyate, kutaḥ ? prākṛtasya stuti-liṅgasyābhāvena kāryyaikyābhāvāt | maivam, prakaraṇāt kratvaṅgatve sati ṛgakṣarābhivyaktisāmarthya-lakṣaṇa-prākṛta-liṅgena kāryyaikyāvagamāt | tasmād bādha-

1.3.4

kam”42-iti || || ekādaśe tvekādyuktitaḥ prakṛta-bādhakatvam— viṣayaḥ | tatra, kiṃ ‘kautsaṃ’ sāma prākṛta sarvva-sāma-nivarttakam, ‘kāṇvamapi tathetyekaikasya sarvva-nivarttakatvamucyate ? āhosvidekavacanānta-nirdiṣṭamekasya nivarttakaṃ, dvivacanānta-nirdiṣṭaṃ dvayoḥ, bahuvacanānta-nirdiṣṭāni bahūnām ? tatra niyāmakābhāvādādyaḥ pakṣaḥ prāpnoti, ekādi-vacana-rūpāṇāṃ śrutīnāṃ niyāmakatvādanyaḥ pakṣo'bhyupeyaḥ | tathāhi ‘kautsaṃ bhavati’ (1), ‘vasiṣṭhasya janitre bhavataḥ’ (2) ‘krauñcāni bhavanti’ (3)-iti nivarttakeṣu śrūyamāṇāni eka-dvi-bahuvacanāni nivarttyānāṃ tatsaṅkhyāvatvaṃ pratyāsatyā bodhayanti, kiñca evaṃ sati abādhita-sāma-viṣaya ścodako'nugṛhhītobhavati, kṛtsna-bādhe tu sarvvacodako virudhyate; tasmānna sarvva-bādhakaḥ”43-iti || || dvādaśe stoma-vṛddhavṛddhyoḥ prākṛta-bādhikā—44“stomasyayorvṛddhavṛddhyoḥ prākṛtaḥ kiṃ nivarttate |

1.3.5

ntarasyaivayonau kiṃ sva-yonāvutāgrimaḥ | codakasyāviśeṣeṇa dvitīyonāma-sāmyataḥ | anaṅgatvānnatideśaḥ sva-yonau paṭhitatvataḥ | vaiśya-stome pṛṣṭha-stotre sāma-viśeṣovihitaḥ—‘kaṇvarathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati’ (1) iti, prakṛtau pṛṣṭhastotre bṛhadrathantara-sāmanī vikalpite, ‘tvāmiddhi havāmahe (ṛ03-1-5-2)’ itīyamṛk bṛhatò yoniḥ— ‘abhi tvā śūra (ṛ03-1-5-1)’ iti rathantarasya— ‘punānaḥ soma (ṛ05-1-3-1)’-iti kaṇvarathantarasya | tatra bṛhadrathantarayoranyatarasya sāmnoyonau kaṇvarathantaraṃ geyam, kutaḥ ? codaka-prāptayorviśeṣa-niyāmakābhāvāt | athavā rathantarasyaiva yonau geyam, kutaḥ ? rathantareti-nāma-sāmyasya dharmātideśārthatvena niyāmakatvāt (2) | naitad yuktam, bṛhadrathantara-sāmnāreva prakṛtāvaṅgatvena vidhānam, na tu tayoryoḥ, ato nāsti tayoḥ (3) atideśataḥ prāptiḥ | tasmāt sva-yonau geyamiti pariśiṣyate (4) | prāptiśca sāmagānāmuttarā-granthapāṭhādavagantavyā (5) | evaṃ satityuta-hānyaśruta-kalpane na bhavi- (1)–pūrvādhikaraṇādatra viśeṣaḥ ko vicāraḥ—iti darśayati bṛhadityādinā | (2)—ambaraviśiṣṭasya surādernāsti sāmatvamapitu surādereveti pūrvaṃ siddhāntitam, tathāca punāna-iti ṛktasya duhāna-iti dvitīyāyāmṛci adbhiḥsamiti tṛtīyāyāmṛci ca krakavarathantara-gānakāle punāna-ityādyāmṛcaṃ tyajyāt eveti svayonityāga ṛgantaragrahaṇe matve patita eva, evañca aparāmucamapi āśrayatayā grahaṇe nāsti vaiṣamyamiti prakṛtivadvikṛtiriti. codakapraptāt prakṛtibhāve śrutasya rathantarasya . bṛhataśca yonau yasya cādhāramate bhavitavye-iti pūrvapakṣāśayaḥ |

1.3.6

pañcama-pādasya dvitīye'dhikaraṇe tisṛṣvityagrimastṛcovivacitaḥ—48"tṛcādyāsu tṛcevādye tisṛṣvityucyate'grimaḥ | vicchandasvāt prākṛtaṃ syāt kramādatha tṛco'khilaḥ || eka-saṅkhyāyāstisraṅkhyāyāśca vyatiṣaṅga-vidhānāt 'ekatrika-nāmakaḥ' kaścit kraturbhavati, sacaivaṃ śrūyate—'athaiṣa ekatrikastasyaikasyāṃ bahiṣpavamānaṃ (2) tisṛṣu hoturarājyam (2) ekasyāṃ maitrāvaruṇasya (4) tisṛṣu dīnāṃ bhakṣaṇāya | kīdṛśaḥ san ? 'gṛṇānaḥ' asmābhiḥ stūyamānaḥ (vyatyayena karmaṇi kartṛ-pratyayaḥ) punaśca kimartham ? 'havyadā taye' (1) | devebhyohaviḥ pradānāya āgatya ca 'hotā' devānāmāhvātā san 'barhiṣi' āstīrṇe darbhe 'niṣatsi' (2) niṣīda(sadeñchāndasaḥ śapoluk) (2) | tvamagne-ityasyā ṛcādyāḥ pūrvavat | saiṣā dvitīyā | agnindūtām | vṛṇīmacāi | hotārā230vi | śvavedasām | asya yā23jñā | ā | au36hovā | syāsukratum | iḍā23bhā343 | o2345i | ḍā | ‘dūtam’ devānāṃ dautye viniyuktam ‘agniṃ’ devam’ ‘vṛṇīmahe’ stutibhirhavirbhiḥ sambhajāmahe [ asya ca dūtatvaṃ taittirīyake samānnātam—“agnirvai devānāṃ dūtaāsīduśanyakāvyo'surāṇām”-iti ] kathambhūtam ? ‘hotāraṃ’ sādhudevānāmāhvātāraṃ [hvayateḥ sādhukāriṇi tṛn(1), ‘bahula chandasi (6,1,34)’-iti samprasāraṇam ] ‘viśvavedasaṃ’ viśvāni vettīti viśvavedāḥ, tam agniītrāṇītyeṣā bharadvājena dṛṣṭā, chandodevate pūrvavat | saiṣā caturthī | 3 ‘draviṇasyuḥ’ draviṇaṃ dhanaṃ (1) stotṝṇāmicchan [chandasi pare-