Samaveda 111
Sāmavedārthaprakāśa 111
- Language
- Sanskrit
111.2
vistīrṇam "īm” enam "indram” "mamāda' amādayat (8) | kimartham ? "mahi" mahat vṛtta-hananādi-lakṣaṇam "karma” "karttave" karttum (9) | "satyaḥ” “indu:” (10) sravan | “devaḥ” dīpyamānaḥ “saḥ” somaḥ “satyaṃ” yathārthabhūtaṃ “devaṃ” somaṃ kāmayamānam “enam” “indraṃ” “sacat” [ sacatirvyāpti-karmā(11) ] vyāpnotu |
1 || 225
226
111.3
227
111.4
I tamindrañcocavīmimaghavānām | jara34grām | sa“putrāsaḥ” putrāḥ “pitaraṃ na” pālakaṃ janakamiva taṃ yathā “vāja sātaye” saṅgrāma-prāptaye tajjayāya haviḥsvīkaraṇāya vā(6) āhbayāmaḥ |
228
111.6
mandyādi-devān ābhimukhyena pātumiva “dhītayaḥ” asmadīyāni karmāṇi “upayanti” teṣāṃ samīpaṃ prāpayanti | “ānutyata”, “ānutad”-iti-“navyase”, “navasi” -iti, “pranūnaṃ” “prasūnam”-iti ca krameṇa sāmnāmṛcaśca pāṭhaḥ |
5 || 229
230
233
111.8
I abhityande̱vam̐ sa̍vi̱tāram | cauhauhovādāāyi | oṣā 234yoḥ | kavikrā234tūm | ārcāmau234sā | tyāstutimadbhiḥ, ṛkvabhistejobhiḥ, 3) “viśvā” viśvāni sarvāṇi “rūpāṇi” “pariyāti” paritovyāpnoti (4) | “pṛṣṭhasya”-“sutasya”-iti sāmna ṛcaḥ pāṭhau |
7 || 231
I savituḥ sāma |
242
111.10
vilāpanena domasyāpyasya “viśvāṣṭiṃ” viśeṣeṣa bhājamamu svayamapi tadājyaṃ “vaṣṭi” (10) kāmayate svīkarotītyarthaḥ | “vasoḥ”-“vastum”-iti sāmra ṛcaḥ pāṭhau |
234+118=352
111.26
I,II gorāṅgirasasya sāmanī he | "sahasramānavaḥ" sahasra-saṅkhyākā manuṣyāḥ(1) yasya saḥ, sahasra-saṅkhyākairmanuṣyairivāvasthitairaśmibhiryuktaḥ “dṛśaḥ” sarveṣāṃ darśanīyaḥ(2) "kavīnāṃ” medhāvināṃ sarveṣāṃ "matiḥ” stutyaḥ mananīyovā "vidharma" vidhāta "jyotiḥ” tejaḥ "ayaṃ” "adhraḥ” sūryyaḥ(3) "samīcīḥ” śuddhāḥ nirmalāḥ(4) “arepasaḥ” tamaḥ-pāparahitāḥ | "sacetasaḥ” samāna-cittāḥ imāḥ "uṣasaḥ" "samerayat" samyak prerayati | tataḥ “khasare” [divasanāmaitat (ni, nai01,6)] divase “manyumantaḥ” manyuḥ prakāśa(5) stadvantaḥ tejasvinaścandramaḥ"prabhṛtayaḥ” goḥ ādityasya tejasā "citāḥ” apacitāḥ bhavantviti vigata-tejaskā bhavantītyarthaḥ | ["ādityo'pi gaurucyate (2,6)" -iti niruktam |
111.36
"punānaḥ" pūyamānaḥ somaḥ "harityā" haritavarṇayā "anayā" anayā "rucā" rocamānayā dhārayā “viśvā" sarvāṇi" "dveṣāṃsi" dveṣṭṛṣi rakṣāṃsi "tarati" vināśayati | tatra dṛṣṭāntaḥ"sūrogna" yathā sūryyaḥ "sayugvabhiḥ" saha yuktairaśmibhiḥ tamāṃsi hinasti tadvat (sayugvabhiriti dviruktirādarārthā) | yadvā | dhārayā yuktaḥ somo yuktaistejobhiḥ saha rakṣāṃsi tarati | tasya "pṛṣṭhasya" (pṛṣṭha iti dhāraka ucyate) jagato dhārakasya somasya patantī dhārā "rocate" dīpyate | "punānaḥ" pūyamānaḥ "hariḥ" haritavarṇaḥ somaḥ "aruṣaḥ" ārocamāno bhavati(1) | “yad” yaḥ somaḥ “saptāsyebhiḥ" rasāharaṇaśīlāsyaiḥ (2) “ṛkvabhiḥ"
111.37
"savi̱tāraṃ” prerakaṃ(1) "devaṃ” vāgvyāpāreṇa “a̱bhi a̱rcā̱āmi”
-iti ṛgve dīyadaśamamaṇḍala kādaśasūktaviṃśe prathamā | anedaṃ yāska-kkataṃ vyākhyānam - “savitā yantraiḥ pṛthivīmaramayadanālambane'ntarikṣe, savitā dyā maha'ddadasasarvataḥ pūjayāmi | kīdṛśaṃ ? “kavikratuṃ” krānta-prajñaṃ (1) “satyasavaṃ” avitatha-prerakam | “ratnadhāṃ” ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātāram(2) | “abhipriyaṃ” sarvataḥ prīti-yuktam | “matiṃ” mananīyaṃ stūtyam “yasya” savituḥ “bhā” dīptiḥ “urdhvā” unnatā satī “śroṇyoḥ” dyāvāpṛthivyoḥ (4) | “adidyutat” atiśayena dīpyate | yasya savituḥ “savomani” prasave sati (5) “amatiḥ” sarveṣāṃ kāntiḥ (6) adidyutat bhṛśaṃ prakāśate | saḥ “sukṛtuḥ” śobhanakarmā “hiraṇyapāṇiḥ” hiraṇya-hastaḥ savitā devaḥ “kṛpā(7)” kṛpayā “svaḥ” svarge nimittabhūte sati “amimīta” “imaṃ” somam iyattayā mitavān | yadvā | svaḥ sarvasya kṛpayā saṅkalpena niramimīta |
111.41
“agniṃ” sarvāsāṃ devasenānāmagraṇyam yajñeṣvagre nīyamānaṃ vā(1) | “hotāraṃ”(2) asmadyāgaṃ prati devānāmāhvātāram | yadvā | homa-niṣpādakaṃ(3) hotāraṃ [“juhoterhotetyaurṇavābhaḥ (7,15)-iti yāska-vacanāt | “agnimadya hotāramavṛṇīteti śruteḥ | “agnimanmannāvaheti ca agne rāhvāṣṭatvaṃ prasiddham | agniṃ hotāraṃ manye ityevaṃ prativiśeṣaṇaṃ manye iti sambandhaḥ | yadvā yāga-niṣpatterevopalakṣitatvādetadeva vidheya-viśeṣaṇam | itarāṇi vakṣyamāṇa-viśeṣaṇāni stuti-parāṇi] “dāsvantam” atiśayena dānavantaṃ(4) “vasoḥ” praśasyasya(5) sarveṣāṃ “saddasaḥ sūnum” balasya
putramagniṃ (6) [manthana-kāle balena mathyamāna utpadyata iti tatputratvamupacaryyate “jātavedasaṃ” jātānāṃ veditāraṃ jātaprajñaṃ jātadhanaṃ vā [jātavedaḥ śabdo yāskena bahudhā niruktaḥ, 7)] agnerjātavedastve dṛṣṭāntaḥ—“vipraṃ na” jātavedasañjātavidyaṃ medhāvinaṃ brāhmaṇamiva, taṃ yathā bahu manyate tathā tvāmapi staumītyarthaḥ | ukta-guṇa-viśiṣṭo yo devaḥ “svadhvaraḥ” śobhana-yajñavān yajña samyak nirvahan | “ūrdhvā yā” unnatayā utkṛṣṭayā “devācā” devān pūjayantyā devān pratyuktayā vā “kṛpā” (8) kṛpayā sāmarthya-lakṣaṇayā [“devān pratyuktayā kṛpeti(6,8) yāskaḥ] tebhyo havirvahana-budhyā yuktaḥ san “śukraśociṣaḥ” dīpta-tejaskasya “ājuhvānasya” ā samantād hūyamānasya “sarpiṣaḥ” saraṇa-śīlasya ghṛtasya (9)
111.42
“nṛtaḥ” sarveṣāṃ narttayitaḥ pravarttayitaḥ he “indra !” “naryyaṃ” narāṇāṃ hitakaram | “prathamaṃ” pratamaṃ (“prathamaṃ pratamam”-iti(1) yāskaḥ) “pūrvvaṃ” pūrvva-kāla-bhavaṃ tvayā kṛtaṃ “tava” “tyad” tadapaḥkarma “divi” svargaloke “pravācyaṃ” devaiḥ prakarṣeṇa vaktavyaṃ ślāghanīyamityarthaḥ | kintat ? “devasya” vijigīṣoḥ “asurasya” “asu” asuṃ prāṇaṃ “riṣan” hiṃsan tvam “apaḥ” udakāni tena niruddhāni “ariṇaḥ” preraya | —iti yadetat karma tatpravācyamiti-
samanvayaḥ | parokṣa-nirdeśa-viśiṣṭaḥ “saḥ” indraḥ “viśvaṃ” vyāptam “adevaṃ” tamorūpam “asuram” “ojasā” balena “abhi bhuvat(1)” abhibhavatu | kiñca “śatakratuḥ” indraḥ “ūrjam” balaṃ “videt” labhayet | “iṣaṃ” havirlakṣaṇamannaṃ ca videt [vidaḷ lābhe (tu0 u0) ] ||
“yo”—“yad”-iti, “vided”—“vidā”-iti ca sāmna ṛcaḥ pāṭhau |
vedārthasya prakāśena tamo hārddaṃ nivārayan | pumarthāṃścaturo deyādvidyā-tīrtha-maheśvaraḥ |
iti śrīmadrājādhirāja-parameśvara-vaidikamārgapravarttaka-śrīvīrabukka-bhūpālasāmrājyadhurandhareṇa sāyaṇācāryeṇa viracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe chandovyākhyāne dvādaśaḥ khaṇḍaḥ |
12 ||
|| samāptaścaturtho'dhyāyaḥ |
|| samāptam aindram parva aindrakāṇḍaṃ vā ||
|| iti dvitīyaṃ parva ||
111.227
4 ra 5 ra 4 5 4 1 2 3 5 1 ra I indrayāhyupanāḥ | pārā̱ravā̱ra34tāḥ | nāyamacchā |
2 ra 1 1 5 1 2 2 1 2 vida̱thānāyi | vāstyāra34tīḥ | a̱stārā3je3 | vāsa-
3 5 4 5 ra 2 ra 4 5 4 2 1 1 2 tyā234tīḥ | havāmahetvāprayasvantāḥ | sutāyiṣū3vā |
2 1 ra 2 1 1 1 1 2 5 . 1 2 putrāsonāpitaraṃvā | jāmātā234yāyi | maṇṭhāyiṣṭhā
30vā3 | jāra3sā3 | tā34pūyoīhāyāi |
30 ||227
he "indra !" "parāvataḥ" dūradeśāt svarga-lakṣaṇāt(1) "naḥ" asmān "upāyāhi" asmatsamīpaṃ pratyāgaccha | tatra dṛṣṭāntaḥ— "nāyam" aya na purovarttī agniḥ "abhiṣuta" somovā [prastutatvānnirdiśyate] saiva [yadyapi purastādupacārātniṣedhārthīyo nakāraḥ sambaṃca, tathāpyatraucityenopamārthīyo gṛhyate] | yadvā | "parāvataḥ na" dūradeśādiva | [yadyapi yajñe sarvvadā sannihitaḥ, tathāpi svargākhyād dūradeśādiva | asmin pakṣe ayamiti vibhaktivyatyayaḥ|] "ayam" imaṃ devayajanadeśaṃ "accha" abhi prāptum(2) āyāhīti śeṣaḥ(3) | tatra dṛṣṭāntaḥ—"satpatiṃ" satāṃ sarvvadā varttamānānāmṛtvijāmpālako yajamānaiva ["patyāvaiśvaryye(6,2,18)"-iti pūrvvapadaprakṛtisvaratvam] tvamapi yajña-gṛhamāgaccha | yadvā | satāṃ nakṣatrāṇāmpatiḥ candramāḥ, sa yathā sva-dhāma sthānamāgacchati taddat | "astā"[astaṃ supañcākāraḥ (7,1,38) ataeva bahvṛcā astaṃ rājetyāmananti] astaṃ gṛhaṃ(5) "rājeva" rājā yathā āgacchati taddat | kiñca | "prayasvantaḥ" havirlacaṇānnavantaḥ yajamānā vayaṃ "tvā" tvāṃ "suteṣu" abhiṣuteṣu someṣu "āhavāmahe" ābhimukhyenāhvayāmahe | āhvāne dṛṣṭāntaḥ—
111.228
“tam” pūrvoktaguṇopetam “indraṃ” “johavīmi” yaṣṭāhaṃ punaḥ punarāhvayāmi [hvayaterabhyastasya ceti samprasāraṇam ] kīdṛśaṃ ? “maghavantaṃ” maṃhanīya-dhanavantam(1) ‘'ugram” udgūrṇa-balaṃ “satrā” satyaṃ(2) yathārthameva “śravāṃsi” balāni(3) “bhūri” bhūrīṇi “dadhānam” ataeva “apratiṣkṛtaṃ” śatrubhirapratirodhanīyam āhvayāmi | kiñca “maṃhiṣṭhaḥ” pūjyatamo dātṛtamo vā “yajñiyaḥ” yajñārhaḥ indraḥ “gorbhiḥ” asmadīyābhiḥ stutibhiḥ “ā vavartta” yajñeṣvābhimukhyena varttate [varttaterliṭi(4) rūpam] tato “vajrī” vajravān indraḥ “rāye” dhanārthaṃ “viśvā” sarvāṇyeva “supathā” sumārgāṇi “kṛṇotu” karotu| dhanaṃ sarvadigjamasmān prāpnotvityarthaḥ |
111.229
ahaṃ “puraḥ” purataḥ uttaravedyām “agnim” āhavanīyākhyaṃ(1) “dhiyā” praṇayanādi-karmaṇā(2) “dadhe” dhāritavānasmi | “tyat” tat “śarddhaḥ” tādṛśaṃ balaṃ(3) balavantaṃ vā'gnim | yadvā |
taccharddhaḥ tādṛśaṃ marutāṃ saṅgharūpaṃ balaṃ “divyaṃ” divibhavaṃ “nu” kṣipram “ā vṛṇīmahe” ābhimukhyena sambhajāmahe kiñca “indravāyū” “vṛṇīmahe” “prārthayāmahe | “yahva” [supolluk (7,1,36)] yaḥ “vivasvate” vivo havīrūpaṃ dhanaṃ tadvate(4) | “navyase” navatarāya yajamānāya “nābhā” nābhau bhūmyāmabhikhāne devayajane | yadvā | vediṛpe(5) | athavā nābhau sarvasya phalasya sambandhake yajñe [“yajñamāṅgarbhuvanasya nābhiḥ” itiśruteḥ] “sandadha” samyak badhvā mithaḥ saṃyujya “krāṇā”(6) dhanādikaṃ kurvāṇo bhavataḥ | tau vṛṇīmahe iti samanvayaḥ | yasmādevaṃ tasmāt “astu” “śroṣṭ”(7) asyāḥ stuteḥ śravaṇaṃ bhavatu | [śrotā bhavatu vā marutāṃ gaṇo'gnirvā; indravāyu pace pratyekāpekṣayaikavacanam] “adha” anantaraṃ “naḥ” “dhītayaḥ” asmadīyāni karmāṇi stutyādi-rūpāṇi(8) “pranū̱nam” “u̱paya̱nti” prakarṣeṇa yuṣmrāmupetya gacchanti | kiñca, “devānacchāna”
111.230
“prayantu” pragacchantu” “girijāḥ” girau vāci(1) niṣpannāḥ “matayaḥ” stutayaḥ | “mahe” mahate “vaḥ” tubhyaṃ [vacana-vyatyayaḥ (3,1,85)] “viṣṇave” vyāptāyām(2) indrāya viṣṇave vā(3) “marutvate” marutsahite | kasya stutayaḥ ? ityucyate—“evayāmarut” etannāmakasya ṛṣeḥ [ṣaṣṭhyāluk (7,1,18) athavā'yamṛṣiḥ girijāḥ stuterjanayitā bhavati] | kiñca, “prayantu” stutayaḥ | kasmai ? “śardhāya” balāya mārutāya (itaratsarvaṃ bala-viśeṣaṇam) “prayajyave” prakarṣeṇa yaṣṭavyāya | “sukhādaye” śobhanābharaṇāya(4)
111.231
[khādirābharaṇa-viśeṣaḥ | “hasteṣu khādiñca kṛtañca sandhau”-iti, “aṃseṣu ca ṛṣṭayaḥ patsu khādaya”-iti ca śruteḥ] | “tavase” balavate | “mandadiṣṭaye” stutirūpā(5) dṛṣṭiryasya tat mandadṛṣṭiḥ, tasmai | “dhumitratāya” meghānāṃ cālanaṃ karmma yasya, tādṛśāya(6) “śavase” gamanavate |