Pramāṇa · Search · About · API

Samaveda 14

Sāmavedārthaprakāśa 14

Language
Sanskrit

14.2

64

14.3

prīṇaṃ 'mahi' mahatkam 'dūtyaṃ' [“dūtasya bhāga-karmaṇo (4,4,120)” iti karmaṇi yat pratyayaḥ ] dūta-karma 'caran' ācaran 'ā vavakṣat' devān prati havīṃṣyāvahati |
etayā bṛhaduktho vājinaṃ nāma sva-putraṃ mṛtaṃ vadati | he mṛtaputra ! 'te' tava 'idam' (upari(1)jyotiṣeti vakṣyamāṇaṃtvāt atredaṃ śabdena jyotirabhidhīyate ) idaṃ jyotiramyākhyam, 'ekam' eko'ṃśaḥ, ataḥ 'te' tava deha-gatāgnyāṃśenavāhyamagniṃ 'saṃviśasva' saṅgacchasva | tathāparaḥ 'ū' anyopi 'te' tava 'ekaṃ' vāyvākhyo'ṃśaḥ, tena ca prāṇavāyvākhyenāṃśena vāhyaṃ vāyuṃ saṃviśasva (śarīrāgni-
-prāṇavāyvoḥ bāhyāgni-vāyvoścaikatvādāṃgatvamiti bhāvaḥ) tathā, ‘tṛtīyena jyotiṣā’ ādityākhyena tejasā tavātmanā saṃviśakha (sūryyagatātma-caitanyayorabhedādaṃgatvam, “yo'haṃ-so'sau”—“yo'sau so'haṃ”-“sūryyaātmā jagataḥ”-ityādi-śruteḥ ātmanaḥ sūryya-praveśoyuktaḥ) ‘tanve’ tanave punaḥ śarīra-grahaṇāya ‘cāruḥ’ kalyāṇobhūtvā tasmin sūryye ‘saṃveśanaḥ’ samyak praveṣṭā ‘edhi’ bhava | kīdṛśastvaṃ ? ‘priyaḥ’ tena saha prīyamāṇaḥ | kīdṛśi tasmin ? ‘devānāṃ’ ‘parame’ uttame ‘janitre’ janake (“devānāṃ hyetat paramaṃ janitraṃ yat sūryyaḥ”-iti hi śrutiḥ (1) |
ī5pū

14.4

īī

14.5

'mūrddhānaṃ' śirobhūtam | kasya ? 'divaḥ' dyulokasya, 'pṛthivyāḥ' prathitāyābhūmeḥ 'aratiṃ' gantāram (1) | yadvā gantavyaṃ svāminaṃ | 'vaiśvānaraṃ' viśveṣāṃ sarveṣāṃ narāṇāṃ sambandhinam | 'ṛte' ṛtamiti satyasya (2) yajñasya vā nāma | ( nimittasaptamyeṣā (3) ) ṛta-nimittam 'ā' ābhimukhyena jātaṃ (4) sṛṣṭyādāvutpannam | 'kaviṃ' krānta-darśinam 'samrājaṃ' samyagrājamānaṃ, yajamānānām 'atithiṃ' havirvahanāya satataṃ gantāram | yadvā, atithivatpūjyam | 'āsan' (5) (āsani āsyaṃ, dvitīyārthe saptamī ) āsya-bhūtam (agni-lakṣaṇenāsyena hi devā havīṃṣi
67 he ‘agne’ ! ‘tvat’ (1) tvat-sakāśāt ‘ukthebhiḥ’ (2) ukthaiḥ stotraiḥ yajñai rhavirbhiṣca (3) ‘devāḥ’ stotāraḥ kāmān ātmanaḥ ‘vyajanayanta’ vividhaṃ janayanti| tatra dṛṣṭāntaḥ—‘parvatasya’ meghasya (4) ‘pṛṣṭhāt’ upari bhāgāt ‘āpo na’(5) āpaḥ udakāni

14.6

evaṃ guṇa-viśiṣṭaṃ vaiśvānarāgniṃ ‘naḥ’ asmākaṃ sambandhini yajñe ‘devāḥ’ stotāraṛtvijaḥ (7) devāeva vā ‘ā janayanta’ yajñābhimukhyenājanayan araṇyoḥ sakāśād udapādayan |

14.35

'śiśoḥ' śiśu-bhūtasya (1) | ataeva 'taruṇasya' (2) agneḥ 'vakṣyaḥ' (vacerauṇādiko'yas pratyayaḥ) havirvahanaṃ (3) 'citprait' āścaryabhūta meva(4) | 'yaḥ' jāto'gniḥ 'mātarau' sarvasya nirmātrau sarvasya mātṛ-bhūte dyāvāpṛthivyāvaraṇyauvā 'dhātave' (dheṭ pāne' tumarthe iti (3,4,8) taven pratyayaḥ) stanapānāya na anveti' na gacchati (iṇ gatau laṭ,upasargeṇa samāsaḥ (5) tiṅi codāttavatīti

14.38

samarthāḥ khalu (1) atastayā buddhyā kurmaityarthaḥ | he ‘agne !’ ‘tava sakhye’ asmākaṃ tvayā saha sakhitve sati vayaṃ ‘mā riṣāma’ (2) hiṃsitā na bhavāma | asmān rakṣetyarthaḥ |

14.40

bhuñjate (1) 'pātraṃ' pātāraṃ rakṣakam | yadvā, āsyena dhārakam |

14.64

ityarthaḥ (1) | ‘hotāraṃ’ devānāmāhvātāraṃ ‘gṛhapatiṃ’ gṛha-pālakam agniṃ ‘nidadhidhvaṃ’ niḥśeṣeṇa dhārayadhvam | kiñca ‘namasā’ namaskāreṇa haviṣā vā yuktam | ataeva ‘rātahavyaṃ’ datta-haviṣkaṃ ‘pastyānāṃ’ yajña-gṛhāṇāṃ (7) madhye ‘yajataṃ’ yajanīyaṃ pūjanīyamagniṃ ‘saparyata’ paricarata |
1 ||63
(8,1,71) gaternighātaḥ) 'anūdhāḥ' (nañā bahuvrīhi-samāsaḥ(6), tasmin, anūṅ striyāmiṣṭatvāt (7) amānaṅ-bhāvaḥ | pratyekavivakṣayā ekavacanam) adhorahitaḥ | ayaṃ loko'sau lokaśca 'yat' yadi enamagnim 'ajījanat' janayet tarhi stanapānāya na gacchatīti yuktam, tathā na bhavati, kintu dyāvāpṛthivyau hi sarveṣāṃ kāmadudhe khalu tathāpi na yāti, tasmādasya havirvahanaṃ vicitram | 'adha cit' utpattyanantarameva 'sadyaḥ' tadānīmeva I,II ime ṛtu-sāmanau |

14.66

‘arhate’ pūjyāya ‘jātavedase’ jātānāmutpannānāṃ veditre jātaprajñāya jāta-dhanāya vā agnaye ‘manīṣayā’ niścitayā buddhyā ‘imaṃ stomam’ etat stotraṃ ‘rathamiva’ yathā takṣā rathaṃ saṃskaroti tathā, ‘saṃmahema’ samyak pūjitaṃ kurmaḥ(1) | ‘asya’ agneḥ ‘saṃsadi’ sambhajane ‘naḥ’ asmākaṃ ‘pramatiḥ’ prakṛṣṭā buddhiḥ ‘bhadrā hi’ kalyāṇī
‘cāruḥ ruci’ śobhanobhava | ‘priyaḥ’ ‘devānām’ | ka punaḥ priyaḥ ? ucyate, —‘parame’ utkṛṣṭe ‘janitre’ janyate'sminniti janitraṃ karma yāgākhyam, tasminnityarthaḥ | athavā janane va janitram, parame janani, dṛṣṭādau yajjanma, tasminnityarthaḥ”-iti vi0|
(1)—‘sampādayitavyamanamārthaḥ, anvardhīta-ityeva draṣṭavyaḥ | yathā kaścidrathaṃ gamayati tadvad mamacema uccārayāmītyetadāśāsmahe-ityarthaḥ’-iti vi0 |