Samaveda 79
Sāmavedārthaprakāśa 79
- Language
- Sanskrit
79.2
“asaḥ” bhavasi | no'smākaṃ “vṛdhasvin” vṛdhe vardhanāya vāsaḥ | (“vṛdheca”-iti bahvṛcāḥ) tathā “vasūni” “dado” 'smabhyaṃ dehi | “somaiḥ” asmadīyaiḥ “mamado” mādaya ca |
82
79.3
he "indra !" "tvam" "utsam" utsyandamānaṃ meghaṃ' “adaīḥ” vidāritavānasi | tadanantaraṃ "khāni" meghasthodakanirgamanadvārāṇi(1) “vyasṛjaḥ” viśeṣeṇa sṛṣṭavānasi | kiñca | “bahudhānān” “arṇavān” udakavato meghān “aramṇāḥ” “visarjayasi” sārayasītyarthaḥ (atra ramṇātirvisarjanakarmā(2) ) he indra ! “yat” yastvaṃ (yaditi liṅgavyatyayaḥ) “mahānta” prabhūtaṃ “parvataṃ” meghaṃ(9) vihata-
vānasi| “dhārā” apāṃ “vi sṛjat” vyasṛjaḥ visarjitavānasi| “yad” yadā “dānavān” danoḥ putrān| yadvā| udakasya dātṝn meghān “avahan” abhihatavānasi| [atra niruktam— “atṛṇā utsamutsadtaraṇāhotsadanāhotsyandanāhottairvāᳵasṛjo'kha khāni tvamarṇavānarṇasvaṃta etānityādi(4)]| “viyaddaḥ sṛjaddhārā avayaddānavān”—“viyaddaḥ sṛjovidhārā avadānavaṃ han—iti ca pāṭhau |
83
"apūrvyā" apūrvyāṇi pūrvairakṛtāni nūtanāni "purutamāni" bahusamāni "śantamāni" sukhakṛttamāni "vacāṃsi" stutirūpāṇi vākyāni "asmai" indrāya "takṣuḥ" tatakṣuḥ (takṣatiḥ karotītyarthe | kurvvanti stotāra iti śeṣaḥ | kīdṛśāya ?
79.5
he “indra !” “suṣāṇāsaḥ” somamabhiṣutavanto vayaṃ tvāṃ “stumasi” stumaḥ| he “tuvinṛmṇa” bahubala bahudhana vā indra ! “vājaṃ” caru-puroḍāśādi-lakṣaṇamannaṃ “saniṣyantaḥ” dattavantaḥ sambhaktavanto vā vayaṃ tvāṃ stumaḥ| yata evaṃ ato hetoḥ “no” 'smabhyaṃ “suvitaṃ” suṣṭhu prāptavyaṃ śobhanaṃ dhanam “ābhara” āhara prayaccha| “yasya” yaddhanamatipriyatvena “konā” (kanaḥ kāntikarmaṇa
5 2 ra ra ra ra 5 1 2 I jagṛbhmātedakṣiṇamohobhovāie | indravā23stāra 1 2 3 15 1 m | vasūyavo | vasūpā3 | tāivas | nām | oi | 2 2 1 12 ra 2 ddā | o3 | hāie| vidyāhitvā | gopatī3m | śūrago | nām | o3 | ddā | o3 | hāie | asmabhyañcāi | trā3.vṛṣa | ṣaṇ2rayim | dāḥ | o3 | 2 2 1 1 ' 2 2 5 ddā| o3| hāie| rayāindrā3uvā3 | ja34pā | auhoohovāra335u | vā | ī2345 |
7 ||
85
79.6
idaṃ rūpaṃ | pacādyac | akārasya vyatyayena okāraḥ | prathamaikavacanasyākāraḥ) kāmayamāno bhavasi taddhanamābharetyarthaḥ(1) | vayaṃ ca "tvotāḥ” tvayā rakṣitāḥ santaḥ | “tanā” (dhananāmaitat(2) vistṛtāni dhanāni “tmanā”(2) grātmanā svayameva anya-nairapekṣyeṇaiva “sadyāma” (saha abhibhave | dhātūnāmanekārthatvāt) tvatprasādāllabhamahi | “saniṣyantaścittuvinṛmṇavājam”-iti chandogāḥ | “sasavāṃsañca”-iti bahvṛcāḥ | “konātanātmanāsadyāma”-“cākṛntanātanāsanuyāma”iti pāṭhau |
4 || 84
I,II sauparṇe dve |
86
88
79.8
88
88
79.10
he "vasūpate” ! vasūnāṃ dhanānāṃ svāminnindra ! “te” tava
he “basūpate”! vasūnāṃ dhanānāṃ svāminnindra ! “te” tava
79.11
“dakṣiṇaṃ” hastaṃ(1) “vasyavo” dhanakāmā vayaṃ “jagṛbhmā” gṛhṇīmaḥ
79.12
"yad" yadā(1) "pāryāḥ(2)" yuddhe bharaṇa-nimittabhūtāstāḥ prasiddhāḥ "dhiyaḥ" karmāṇi "yuñjate" prayujyante | tadā "naro" netāro "yajñānāṃ" saṅgrāmāṇāṃ vā "nemadhitā" nemadhitau yajñe saṅgrāme vā(3) yamindra' "havante" dvayanti | he "indra!" sa tvaṃ "śūraḥ" "nṛṣātā" nṛṇāṃ sambhaktā(4) | "avaso" balasya annasya(5) vā "cakāme" cakāne kāmyamāne sati "gomati" goyukte "vraje" goṣṭhe "no" asmān "bhaja" bhāginaḥ kuru | "avasaścakāme"-"śvavasaścakāne"--iti pāṭhau |
79.14
he “vena !”’(1) “tvā” tvāṃ “hṛdā” hṛdayena manasā “vemantaḥ” kāmayamānāḥ stotāraḥ “nāke” antarikṣe “abhyacakṣata” abhi paśyanti tadānīṃ tvam upagacchasīti śeṣaḥ | kathaṃbhūtaṃ ! “suparṇaṃ” śobhana-patanaṃ “patantaṃ” antarikṣaṃ gacchantaṃ | “hiraṇyapacaṃ” hiraṇmayābhyāṃ pakṣābhyā mupetam | “varuṇasya” jalābhimānino
he "vena !” (1) "tvā" tvāṃ "hṛdā” hṛdayena manasā “vemantaḥ” kāmayamānāḥ stotāraḥ "nāke” antarikṣe “abhyacacata” abhi paśyanti tadānīṃ tvam upagacchasoti śeṣaḥ | kathaṃbhūtaṃ ! “suparṇaṃ” śobhana-patanaṃ “patantaṃ” antarikṣaṃ gacchantaṃ | "hiraṇyapakṣaṃ” hiraṇmayābhyāṃ pakṣābhyā mupetam | “varuṇasya” jalābhimānino
79.15
I,II ṛtasāmanī dve |
79.16
veno nāma kaścit kamanīyo(1) gandharvvaḥ | tathāca śākhāntare ---"venastatpaśyannityārabhya gandharvo nāma nityāmnātam | saca "venaḥ" “purastāt” pūrvvasmin kāle "jajñānam” utpannam "abhinnaṃ” vā "brahma” brāhmaṇa-jātirūpaṃ(2) "prathamam” ādya-śarīram | ato'syāḥ sarvai dṛśyamānāyāḥ "surucaḥ” śobhanāyāḥ kānteḥ “āvau” rakṣitavān (vasumivyanugrahasūcakaḥ kaścidanukaraṇaśabdaḥ tathāvidhaṃ śabdaṃ mukhenābhivyañjayan | brāhmaṇaśarīra-mahatyā kāntyā yojitavānityarthaḥ) sa venaḥ "budhnāḥ” mūlaṃ antarikṣaṃ vā budhnaḥ, tatra bhavāḥ adhyopamāḥ etadīya-śarīrakānti-sadṛśāḥ, āditya-prakāśādi-rūpāḥ kāntīḥ (3) “viṣṭhāḥ” viśeṣeṇa sthāpitavān tathā “sataśca” idānīṃ vidyamānasya ca “asataśca” bhaviṣyadrūpatvedānīmavidyamānasya ca “yonim” utpattikāraṇaṃ nivāsa-sthānaṃ vā “vivaḥ" vivṛtavān niṣpāditavānityarthaḥ |
79.17
“mahe” mahate | “vīrāya” vividha-śatrūṇāṃ mārayitre | “tavase” tavasvine balavate(1)| “turāya” tvaramāṇāya “virāpśine” viśeṣeṇa stutyāya “vajriṇe” vajravate | “sthavirāya” pravṛddhāya | iti śrīsāyaṇācārya-viracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe chandovyākhyāne tṛtīyasyādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ |
9 ||
seṣā prathamāḥ| asyāḥ parasyāśca dyutānaṛṣiḥ |
79.81
(atretihāsa mācakṣate-purā kila kṛṣṇo nāmāsuraḥ daśasahasra-saṃkhyākai rasuraiḥ parivṛtaḥ san aṃśumatīnāmadheyāyā nadyāstīre atiṣṭhat | tatra taṃ kṛṣṇa mudaka-madhye sthitam indro bṛhaspati-sahāgacchat | āgatya taṃ kṛṣṇaṃ tasyānucarāṃśca bṛhaspati-sahāyo jaghāneti kecidanyathā vadanti | teṣāṃ kathā-hetuḥdrapsa ityudaka-kaṇo'bhidhīyate | sa tu somaḥ 'drapsaścaskaṃdetyādiṣusomaparatvenoktatvāt(1) | etatpadamāśrityāhuḥ“apakramya tu devebhyaḥ somo vṛttabhayārditaḥ | nadī maṃśrumatīṃ nāma abhyatiṣṭhat kuru prati | taṃ bṛhaspatinaikena sobhyayāttatra vṛttahā | yotsyamānaḥ susaṃnaddhai rmarudbhi rvividhāyudhaiḥ | dṛṣṭvā tānāgatān somaḥ sva-valena vyavasthitaḥ | manvāno vṛttahāyāntaṃ jighāṃsu marisenayā| vyavasthitaṃ dhanuṣmantaṃ ta muvāca bṛhaspatiḥ | marutpatiṃ rayiṃ soma prehi devān punarvibho ! | so'bravīnne ti taṃ śakraḥ khaṅga eva balāddhalī | indrāya devānādāya taṃ punarvidhivatpurā | jaghnuḥ pītvā ca daityānāṃ samare navatīrnava |
tadavadrapsaityasminnṛce sarvaṃ nigadyate | etadanārṣatve'nādaraṇīyaṃ bhavati | eṣo'rthaḥ krameṇa ṛci vakṣyate | tathācāsya ṛco'yamarthaḥ-
drapso drutaṃ sarati gacchatīti “drapsaḥ”(pṛṣodarādiḥ) drutaṃ gacchan “daśabhiḥ sahasraiḥ” daśasahasra-saṅkhyākai rasuraiḥ “iyānaḥ” īyamānaḥ “kṛṣṇaḥ” etannāmako'suraḥ aṃśumatīṃ nāma nadī manu “avatiṣṭhat” avatiṣṭhate | tataḥ “śacyā” sva-karmaṇā prajñāne na vā(1) “dhamam” udakasyāntarucchsantam | yadvā | jagadbhītikaraṃ śabdaṃ kurvantaṃ “taṃ” kṛṣṇāsura “mindro” marudbhiḥ saha “āvat” prāpnot | “adha” anantaraṃ paścāt “taṃ” kṛṣṇāsuraṃ tasyānucarāṃśca hatavān iti vadati | “nṛmaṇāḥ” nṛṣu mano yasya saḥ | yadvā | karmanetṛṣu ṛtvikṣu ekavidhaṃ mano yasya sa tathoktaḥ | tādṛśo bhūtvā “srohitiṃ” (srohitirvadhakarmasu paṭhitaḥ (ni0 nai0 3,18) hiṃsitrīṃ tasya senām “apadrāḥ” (drātiḥ kutsita-gati-karmā | sa indraḥ “apagamayat” avadhīdityarthaḥ | tasyānucarān hatvā tam asuraṃ hatavānityabhiprāyaḥ |
1 || 91
79.86
(yathā bahuprada arthino'smabhyamadatvā na gantavyamiti hastaṃ gṛhṇanti tadvat) he "śūra" vikrāntendra" ! tvāṃ “gopatiṃ” (atra dvayadṛttibhyāṃ svāmitvaṃ bahutvaṃ ca pratipādyate) bahūnāṃ gavāṃ gopatiṃ "vidma' jānīma | ato'smabhyaṃ' "citraṃ” pūjanīyaṃ "vṛṣaṇaṃ” varṣakaṃ "rayiṃ(2)"dhanaṃ "dāḥ” ghehi |
79.87
I vyo21hā2u | saparṇāupasedurāindram | priyamaidhāṛṣayonādhamā23nāḥ | apadhvāntamūrṇuhipūrddhiścāra3kṣūḥ |
"vayau" gantāraḥ(1) "suparṇāḥ" supatanāḥ āditya-raśmayaḥ "indram" "upaseduḥ" upasannāabhavan | kīdṛśāḥ ? "priyamedhāḥ" priyayajñāḥ(1) "ṛṣayo" draṣṭāraḥ(9) "nādhamānāḥ" prajñāṃ yāca-
mānā:(4) (yācanaprakāraucyate)—he indra ! “dhvāntam” andhakāram “aporṇuhi” parihara (“apadhvāntamūrṇuhīti yena tamasā prāvṛto manyeta tanmanasā gacchedapahaivāsmāttamannudyata”-ityaitareyabrāhmaṇatrānusandheyam) “pūrdhi” pūraya(5) “cakṣuḥ” tejasva(6) | “mumugdhi” mocaya ca “asmān nidhayeva baddhān” | “nidhā” pāśyā bhavati pāśyā pāśa-samūha:(7) | pāśa-samūhena baddhān yathā muñcanti taddat | (atra “vayo vervahuvacana mityādi niruktaṃ (8) draṣṭavyam || |
7 || 87
79.88
devasya(1) "dūtaṃ" cāram | "yamasya" niyāmakasya vaidyutāgneḥ (2) "yonau" sthāne antarikṣe antarikṣe "śakunaṃ" pakṣirūpeṇa varttamānam (4) | "bhuraṇyuṃ" bharttāraṃ vṛṣṭi-dānādinā sarvasya jagataḥ poṣakaṃ (5) (bhuraṇ dhāraṇa-poṣaṇayoḥ kaṇḍvādiḥ | asmādauṇādika u pratyayaḥ |
devasya (1) "dūtaṃ" cāram | "yamasya" niyāmakasya vaidyutāgneḥ(2) "yonau" sthāne antarikṣe antarikṣe "śakunaṃ" paśirūpeṇa varttamānam (4) | "bhuraṇyuṃ" bharttāraṃ dṛṣṭi-dānādinā sarvasya jagataḥ poṣakaṃ (5) (bhuraṇū dhāraṇa-poṣaṇayoḥ kaṇḍvādiḥ | bhraskhādauṇādika u pratyayaḥ |
79.91
91 ṛgvedasya 6,6,34,3 | (1)-‘tavaḥ’ iti balanāmasu caturtha naighaṇṭukam 2,9.