Śatapatha Brāhmaṇa ("of a hundred paths") 1.8.1
Śatapathabrāhmaṇa 1.8.1
- Language
- Sanskrit
1.8.1.1
manave ha vai prātaḥ | avanegyamudakamājahruryathedam pāṇibhyāmavanejanāyāharantyevaṃ tasyāvanenijānasya matsyaḥ pāṇī āpede
1.8.1.2
sa hāsmai vācamuvāda | bibhṛhi mā pārayiṣyāmi tveti kasmānmā pārayiṣyasītyaugha imāḥ sarvāḥ prajā nirvoḍhā tatastvā pārayitāsmīti kathaṃ te bhṛtiriti 1.8.1[[.]]3 sa hovāca | yāvadvai kṣullakā bhavāmo bahvī vai nastāvannāṣṭrā bhavatyuta matsya eva matsyaṃ gilati kumbhyām māgre bibharāsi sa yadā tāmativardhā atha karṣūṃ khātvā tasyām mā bibharāsi sa yadā tāmativardhā atha mā samudramabhyavaharāsi tarhi vā atināṣṭro bhavitāsmīti
1.8.1.4
śaśvaddha kaṣa āsa | sa hi jyeṣṭhaṃ vardhate 'thetithīṃ samāṃ tadaugha āgantā tanmā nāvamupakalpyopāsāsai sa augha utthite nāvamāpadyāsai tatastvā pārayitāsmīti
1.8.1.5
tamevam bhṛtvā samudramabhyavajahāra | sa yatithīṃ tatsamām paridideṣa tatithīṃ samāṃ nāvamupakalpyopāsāṃ cakre sa augha utthite nāvamāpede taṃ sa matsya upanyāpupluve tasya śṛṅge nāvaḥ pāśam pratimumoca tenaitamuttaraṃ girimatidudrāva
1.8.1.6
sa hovāca | apīparaṃ vai tvā vṛkṣe nāvam pratibaghnīṣva taṃ tu tvā mā girau santamudakamantaścaitsīdyāvadudakaṃ samavāyāttāvattāvadanvavasarpāsīti sa ha tāvattāvadevānvavasasarpa tadapyetaduttarasya girermanoravasarpaṇamityaugho ha tāḥ sarvāḥ prajā niruvāhātheha manurevaikaḥ pariśiśiṣe
1.8.1.7
sorcaṃcrāmyaṃścacāra prajākāmaḥ | tatrāpi pākayajñeneje sa ghṛtaṃ dadhi mastvāmikṣāmityapsu juhavāṃ cakāra tataḥ saṃvatsare yoṣitsambabhūva sā ha pibdamānevodeyāya tasyai ha sma ghṛtam pade saṃtiṣṭhate tayā mitrāvaruṇau saṃjagmāte
1.8.1.8
tāṃ hocatuḥ kāsīti | manorduhitetyāvayorbrūṣveti neti hovāca ya eva māmajījanata tasyaivāhamasmīti tasyāmapitvamīṣāte tadvā jajñau tadvā na jajñāvati tveveyāya sā manumājagāma
1.8.1.9
tāṃ ha manuruvāca kāsīti | tava duhiteti katham bhagavati mama duhiteti yā amūrapsvāhutīrahauṣīrghṛtaṃ dadhi mastvāmikṣāṃ tato māmajījanathāḥ sāśīrasmi tām mā yajñe 'vakalpaya yajñe cedvai māvakalpayiṣyasi bahuḥ prajayā paśubhirbhaviṣyasi yāmamuyā kāṃ cāśiṣamāśāsiṣyase sā te sarvā samardhiṣyata iti tāmetanmadhye yajñasyāvākalpayanmadhyaṃ hyetadyajñasya yadantarā prayājānuyājān
1.8.1.10
tayārcaṃcrāmyaṃścacāra prajākāmaḥ | tayemām prajātim prajajñe yeyam manoḥ prajātiryāmvenayā kāṃ cāśiṣamāśāsta sāsmai sarvā samārdhyata
1.8.1.11
saiṣā nidānenā yadiḍā | sa yo haivaṃ vidvāniḍayā caratyetāṃ haiva prajātim prajāyate yām manuḥ prājāyata yāmvenayā kāṃ cāśiṣamāśāste sāsmai sarvā samṛdhyate
1.8.1.12
sā vai pañcāvattā bhavati | paśavo vā iḍā pāṅtā vai paśavastasmātpañcāvattā bhavati
1.8.1.13
sa samavadāyeḍām | pūrvārdham puroḍāśasya praśīrya purastāddhruvāyai nidadhāti tāṃ hotre pradāya dakṣiṇātyeti
1.8.1.14
sa hoturiha nilimpati | taddhotauṣṭhayornilimpate manasaspatinā te hutasyāśnāmīṣe prāṇāyeti
1.8.1.15
atha hoturiha nilimpati | taddhotauṣṭhayornilimpate vācaspatinā te hutasyāśnāmyūrja udānāyeti
1.8.1.16
etaddha vai manurbibhayāṃ cakāra | idaṃ vai me taniṣṭhaṃ yajñasya yadiyamiḍā pākayajñiyā yadvai ma iha rakṣāṃsi yajñaṃ na hiṃsyuriti tāmetatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityeva prāpayata tatho evaināmeṣa etatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityeva prāpayate 'tha yatpratyakṣaṃ na prāśnāti nedanupahūtām prāśnāmītyetadevaināṃ prāpayate yadoṣṭhayornilimpate
1.8.1.17
atha hotuḥ pāṇau samavadyati | samavattameva satīṃ tadenāṃ pratyakṣaṃ hotari śrayati tayātmaṃcūtayā hotā yajamānāyāśiṣamāśāste tasmāddhotuḥ pāṇau samavadyati
1.8.1.18
athopāṃśūpahvayate | etaddha vai manurbibhayāṃ cakāredaṃ vai me taniṣṭhaṃ yajñasya yadiyamiḍā pākayajñiyā yadvai ma iha rakṣāṃsi yajñaṃ na hanyuriti tāmetatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityevopāṃśūpāhvayata tatho evaināmeṣa etatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityevopāṃśūpahvayate
1.8.1.19
sa upahvayate | upahūtaṃ rathantaraṃ saha pṛthivyopa māṃ rathantaraṃ saha pṛthivyā hvayatāmupahūtaṃ vāmadevyaṃ sahāntarikṣeṇopa māṃ vāmadevyaṃ sahāntarikṣeṇa hvayatāmupahūtam bṛhatsaha divopa mām bṛhatsaha divā hvayatāmiti tadetāmevaitadupahvayamāna imāṃśca lokānupahvayata etāni ca sāmāni
1.8.1.20
upahūtā gāvaḥ saharṣabhā iti | paśavo vā iḍā tadenām paro 'kṣamupahvayate saharṣabhā iti samithunāmevaināmetadupahvayate
1.8.1.21
upahūtā saptahotreti | tadenāṃ saptahotrā saumyenādhvareṇopahvayate
1.8.1.22
upahūteḍā tatuririti | tadenām pratyakṣamupahvayate tatuririti sarvaṃ hyeṣā pāpmānaṃ tarati tasmādāha tatuririti
1.8.1.23
upahūtaḥ sakhā bhakṣa iti | prāṇau vai sakhā bhakṣastatprāṇamupahvayata upahūtaṃ hegiti tacarīramupahvayate tatsarvāmupahvayate
1.8.1.24
atha pratipadyate | iḍopahūtopahūteḍopo asmāṃ iḍā hvayatāmiḍopahūteti tadupahūtāmevaināmetatsatīm pratyakṣamupahvayate yā vai sāsīdgorvai sāsīccatuṣpadī vai gaustasmāccaturupahvayate
1.8.1.25
sa vai caturupahvayamānaḥ | atha nānevopahvayate 'jāmitāyai jāmi ha kuryādyadiḍopahūteḍopahūtetyevopahvayetopahūteḍeti veḍopahūteti tadarvācīmupahvayata upahūteḍeti tatparācīmupo asmāṃ iḍā hvayatāmiti tadātmānaṃ caivaitannāntaretyanyatheva ca bhavatīḍopahūteti tatpunararvācīmupahvayate tadarvācīṃ caivaināmetatparācīṃ copahvayate
1.8.1.26
mānavī ghṛtapadīti | manurhyetāmagre 'janayata tasmādāha mānavīti ghṛtapadīti yadevāsyai gṛtam pade samatiṣṭhata tasmādāha ghṛtapadīti
1.8.1.27
uta maitrāvaruṇīti | yadeva mitrāvaruṇābhyāṃ samagacata sa eva maitrāvaruṇo nyaṅgo brahmā devakṛtopahūteti brahmā hyeṣāṃ devakṛtopahūtopahūtā daivyā adhvaryava upahūtā manuṣyā iti taddaivāṃścaivādhvaryūnupahvayate ye ca mānuṣā vatsā vai daivyā adhvaryavo 'tha ya itare te mānuṣāḥ 1.8.1[.2]8 ya imaṃ yajñamavānye ca yajñapatiṃ vardhāniti | ete vai yajñamavanti ye brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso 'nūcānā ete hyenaṃ tanvata eta enaṃ janayanti tadu tebhyo nihnute vatsā u vai yajñapatiṃ vardhanti yasya hyete bhūyiṣṭhā bhavanti sa hi yajñapatirvardhate tasmādāha ye ca yajñapatiṃ vardhāniti
1.8.1.29
upahūte dyāvāpṛthivī pūrvaje ṛtāvarī devī devaputre iti tadime dyāvāpṛthivī upahvayate yayoridaṃ sarvamadhyupahūto 'yaṃ yajamāna iti tadyajamānamupahvayate tadyadatra nāma na gṛhṇāti pro 'kṣṃ hyatrāśīryadiḍāyām mānuṣaṃ ha kuryādyannāma gṛhṇīyādvyṛddhaṃ vai tadyajñasya yanmānuṣaṃ nedvyṛddhaṃ yajñe karavāṇīti tasmānna nāma gṛhṇāti
1.8.1.30
uttarasyāṃ devayajyāyāmupahūta iti | tadasmā etajjīvātumeva paro 'kṣamāśāste jīvanhi pūrvamiṣṭvāthāparaṃ yajate
1.8.1.31
tadasmā etatprajāmeva paro 'kṣamāśāste | yasya hi prajā bhavatyamuṃ lokamātmanaityathāsmiṃloke prajā yajate tasmātprajottarā devayajyā
1.8.1.32
tadasmā etatpaśūneva paro 'kṣamāśāste yasya hi paśavo bhavanti sa pūrvamiṣṭvāthāparaṃ yajate
1.8.1.33
bhūyasi haviṣkaraṇa upahūta iti | tadasmā etajjīvātumeva paro 'kṣamāśāste jīvanhi pūrvamiṣṭvātha bhūyobhūya eva haviṣkaroti
1.8.1.34
tadasmā etatprajāmeva paro 'kṣamāśāste yasya hi prajā bhavatyeka ātmanā bhavatyathota daśadhā prajayā haviṣkriyate tasmātprajā bhūyo haviṣkaraṇam
1.8.1.35
tadasmā etatpaśūneva paro 'kṣamāśāste | yasya hi paśavo bhavanti sa pūrvamiṣṭvātha bhūyobhūya eva haviṣkaroti
1.8.1.36
eṣā vā āśīḥ jīveyam prajā me syācriyaṃ gaceyamiti tadyatpaśūnāśāste tacriyamāśāste śrīrhi paśavastadetābhyāmevaitadāśīrbhyāṃ sarvamāptaṃ tasmādvā ete atra dve āśiṣau kriyate
1.8.1.37
devā ma idaṃ havirjuṣantāmiti | tasminnupahūta iti tadyajñasyaivaitatsamṛddhimāśāste yaddhi devā havirjuṣante tena hi mahajjayati tasmādāha juṣantāmiti
1.8.1.38
tāṃ vai prāśnantyeva | nāgnau juhvati paśavo vā iḍā netpaśūnagnau pravṛṇajāmeti tasmānnāgnau juhvati
1.8.1.39
prāṇeṣveva hūyate | hotari tvadyajamāne tvadadhvaryau tvadatha yatpūrvārdham puroḍāśasya praśīrya purastāddhruvāyai nidadhāti yajamāno vai dhruvā tadyajamānasya prāśitam bhavatyatha yatpratyakṣaṃ na prāśnāti nedasaṃsthite yajñe prāśnānītyetadevāsya prāśitam bhavati sarve prāśnanti sarveṣu me hutāsaditi pañca prāśnanti paśavo vā iḍā pāṅktā vai paśavastasmātpañca prāśnanti
1.8.1.40
atha yatra pratipadyate | taccaturdhā puroḍāśaṃ kṛtvā barhiṣadaṃ karoti tadatra pitṛṇāṃ bhājanena catasro vā avāntaradiśo 'vāntaradiśo vai pitarastasmāccaturdhā puroḍāśaṃ kṛtvā barhiṣadaṃ karoti
1.8.1.41
atha yatrāhopahūte dyāvāpṛthivī iti | tadagnīdha ādadhāti tadagnītprāśnātyupahūtā pṛthivī mātopa mām pṛthivī mātā hvayatāmagnirāgnīdhrātsvāhopahūto dyauṣpitopa māṃ dyauṣpitā hvayatāmagnirāgnīdhrātsvāheti dyāvāpṛthivyo vā eṣa yadāgnīdhrastasmādevam prāśnāti
1.8.1.42
atha yatrāśiṣamāśāste | tajjapati mayīdamindra indriyaṃ dadhātvasmānrāyo maghavānaḥ sacantām asmākaṃ santvāśiṣaḥ satyā naḥ santvāśiṣa ityāśiṣāmevaiṣa pratigrahastadyā evātrartvijo yajamānāyāśiṣa āśāsate tā evaitatpratigṛhyātmankurute
1.8.1.43
atha pavitrayormārjayante | pākayajñiyayeva vā etadiḍayācāriṣuḥ pavitrapūtā yadata ūrdhvamasaṃsthitaṃ yajñasya tattanavāmahā iti tasmātpavitrayormārjayante
1.8.1.44
atha te pavitre prastare 'pisṛjati | yajamāno vai prastaraḥ prāṇodānau pavitre yajamāne tatprāṇodānau dadhāti tasmātte pavitre prastare 'pisṛjati
Commentaries (1)
- Śatapathabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) — Sāyaṇa, Sanskrit
Linked texts (18)
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Śāṅkhāyanaśrautasūtra — Śāṅkhāyana, Sanskrit
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- Vedic Index of Names and Subjects — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — P. V. Kane, English
- Altindische Grammatik — Jacob Wackernagel & Albert Debrunner, German
- The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads — Arthur Berriedale Keith, English
- The Religions of India — Edward Washburn Hopkins, English
- Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions — John Muir, English
- Die Religion des Veda — Hermann Oldenberg, German
- The Cambridge History of India, Vol. I: Ancient India — E. J. Rapson, English
- Die Kosmographie der Inder nach den Quellen dargestellt — Willibald Kirfel, German
- A History of Ancient Sanskrit Literature, so far as it illustrates the Primitive Religion of the Brahmans — F. Max Müller, English
- Shakti and Shâkta: Essays and Addresses on the Shâkta Tantrashâstra — John Woodroffe, English
- Cosmography and Geography in Early Indian Literature — D. C. Sircar, English
- The Inner Conflict of Tradition: Essays in Indian Ritual, Kingship, and Society — J. C. Heesterman, English
- The Arctic Home in the Vedas — Bal Gangadhar Tilak, English
- Spiritual Authority and Temporal Power in the Indian Theory of Government — Ananda K. Coomaraswamy, English