Taittiriyabrahmana 23
Jñānayajña on the Taittirīya Brāhmaṇa (Bhaṭṭabhāskara) 23
- Language
- Sanskrit
23.10
syārdhasyākāraḥ | chāndasatvādeva uttarādyavikāro lupyate | atha netītyuttaraṃ brūte | jīvannityādi || jīvan khalu eṣa ṛtūnapyeti anupraviśati | tasmādgrahādiṣvivānupraviśya tiṣṭhan kathamasau mṛtassyāt, evaṃ sāmānyena uktān ṛtūn darśayati—yadi vasantā vasante pramīyate dehopādhinā viyujyate saptamyā ādodeśe “laghāvantaḥ” iti madhyodāttatvam | tadā'sau vasantamanupraviṣṭo vasanta eva bhūtvā vartate | nivṛtte'pi dehopādhau tadānīmeva vidyamānavasantopādhipari-
23.58
sa eva vatsaro dharmaviśeṣaparigraheṇa punaḥ parivartata iti parivatsaro dvitīyaḥ | idameva saṃvatsararūpaṃ dharmāntaraparigraheṇa āvṛttamiti idāvatsarastṛtīyaḥ | sa eva punarapyanuvartata iti anuvatsaraḥ | asyaivānuvṛtteḥ idvatsaraḥ kālānuvṛttimātrāt vatsaraḥ | tatraite saṃvatsarādayo'gnyādibhāvena stūyante tatprāptihetutvena vaiśvadevādīni parvāṇi stūyante || saṃvatsarīṇāmiti sūktavākasyāśiṣu evaṃ hotā āśāsīta " saṃvatsarīṇāṃ svastimāśāste | divyaṃ dhāmāśāste " iti | saṃvatsaraṃ bhāvinī saṃvatsarīṇā 'saṃparipūrvātkha ca ' iti khaḥ | evaṃ parivatsarīṇāmityatra | idāvatsarīṇāmityādau chāndasaḥ khaḥ || 2 devāneveti || pitṛyajñena amracādivyatiriktānapi devān pitrādirūpān anvavasyati anukrameṇa prāpnoti | pitrātmakā devā gṛhyante| yathā- " devānvai pitṝn prītān" † iti | atha idānīṃ asya vāyuścānuvatsaraścāprītau anārādhitau ucchiṣyete | tatra śunāsīrīyeṇa tadanuvatsarasyāptiriti ||
23.59
³saṃvatsaraṃ vā ityādi || cāturmāsyayājī saṃvatsaramāptumicchati tasmādasmābhiruktaṃ ' agnimeva tatsaṃvatsaramāpnoti ' ityādikamiti bhāvaḥ | asti tvatra viśeṣa iti tuśabdo vediturvaiśiṣṭyamāha| evaṃ viditvā yaścāturmāsyaiḥ yajate sa eva saṃvatsaramāpnoti nāvidvāniti | torantyalopaścāndasaḥ ||
⁴viśve devā ityādiścāturmāsyahaviṣāṃ vidhiḥ | viśve devāḥ saṃhatyāgnimeveṣṭvā agnilokaṃ ajayan || etamiti. || idānīṃ lokatayā prasiddhaṃ vyapadiśati | evaṃ sarvatra || tasmādvaiśvadeveneṣṭvā etaṃ lokaṃ jitvā agnessāyujyaṃ gacchati yajamānaḥ ||
⁵yadā ityādi || vaiśvadevayājī saṃvatsarasya gavāmayanasya gṛhapatiṃ pradhānaṃ yajñapatiṃ āpnoti tanmahimānaṃ bhajate | tatprāptau ca sahasrayājinaṃ sahasradakṣiṇayājinaṃ āpnoti | tasya cāptau gṛhamedhinaṃ yāyā-
23.61
varaṃ sakalaśrutismṛtyuditagārhasthyānuṣṭhāyinaṃ vā āpnoti | tadāptyanantaraṃ ca agniḥ eva saṃpadyate | tadanantaraṃ ca gauḥ eva saṃpadyate | gavāṃ mahimānamāpnoti gavādikamāpnotīti kecit | eṣā etāvatī vaiśvadevasya mātrā phalaparimāṇam | etacca phalaṃ eteṣāṃ cāturmāsyaphalānāṃ avamaṃ nikṛṣṭaṃ veditavyam | uttarāṇi tu parvaphalāni ato'taḥ asmādasmāt uttarāṇi śreyāṃsi praśasyāni bhavanti | pūrvasmātpūrvasmāduttarottarāṇi prakṛṣṭaphalānīti yāvat | yat viśvedevāḥ saṃhatya ayajanta tasmādasya vaiśvadevatvam ||
⁶athāditya ityādi || teneṣṭvā ādityalokaṃ jitavān ādityaḥ yasmin idānīṃ svayaṃ vartate | rājagrahaṇamudakamiti dhīnivṛttyartham |
23.63
varuṇapraghāsatvamiti | varuṇasaṃbandhinaḥ praghāsā havirviśeṣā varuṇapraghāsāḥ ||
⁷atha soma ityādi || chandāṃsi sākamedhairayajata | iṣṭvā ca etaṃ lokaṃ jitavān yasmin idānīṃ viśeṣeṇa bhāti iti | somo vā ityādi | somo rasātmā candramāḥ | tasmādevaṃ viditvā sākamedhayājyeva sākṣādvyavadhānena somaṃ bhakṣayati | somaśca chandāṃsi ca samaidhanta tat sākamedhānāṃ sākamedhatvam ||
23.65
^8athartava ityādi || pitaraṃ pitṛyajñena ayajanta, tasmādasya pitṛyajñatvam ||
^9athauṣadhaya ityādi || imaṃ teṣu mantreṣu prasiddhaṃ tryambakaṃ ayajanta | gatamanyat ||
^10atha vāyurityādi || gatam || evaṃ viśvadevādyo vaiśvadevādibhiḥ agnivaruṇacchandaḥprajāpatitryambakaparameṣṭhino'yajanteti ||
^11brahmavādina ityādi || cāturmāsyayājī kiṃ pramīyate kiṃ vā neti | 'vicāryamāṇānām' iti plutaḥ | 'eco'pragṛhyasya' iti pūrva-
23.66
graheṇa vartamāno jīvanneva bhavatīti || evaṃ grīṣmādiṣu || hemanniti 'supāṃ suluk' iti saptamyā luki talopaścachāndasaḥ | evamṛtubhūtassaṃvatsaramanu praviśati | saṃvatsarassvayaṃ prajāpatireva sarvānprati kāraṇatvāt | evamuktena prakāreṇa prajāpatireva sa khalu eṣa yajamānaḥ, sa cedānīmapi vidyata iti kasmānpriyate iti ||
¹agneḥ kṛttikā ityādi || nakṣatreṭṭikāṇḍam | "trayo'gnirdaivatā" [kṛttikā nakṣatramagnirdevatā ] ityādibhiḥ ete vikalpyante ityeke| prakaraṇāmnātairbādhitatvādvikṛtyathameta ityanye ||
agneḥ kṛttikāḥ svabhūtāḥ | yadvā - agnereva svarūpaṃ kṛttikādinakṣatraṃ nāma, agnirèva kṛttikātmanā vartata iti | śuknaṃ purastāt jyoti ravastāt jvālā yadaitattrayaṃ bhavati tadā dagdhaṃ mṛṣṭaṃ vā dṛśyate ||
²prajāpate rohiṇī rohaṇaṃ sṛṣṭiḥ | tatra prajāpateḥ sṛjataḥ trayaṃ bhavati purastādāpaḥ sarvasya kāraṇabhūtāḥ | madhye kālātmikā rohaṇaśaktiḥ| avastādoṣadhayaḥ sarvavikārāṇāmupalakṣaṇam | yadaitattrayaṃ bhavati tadā sṛṣṭaṃ dṛśyate ||
³somasyennvakā mṛgaśīrṣaḥ| 'ivi prīṇane' | " saumyaṃ vai vāsaḥ " iti vāsobhirjagat prīṇayituḥ somasya trayaṃ bhavati | purastādvitatāni tanturūpāṇi madhye kālātmikā prīṇanaśaktiḥ | avastādvayantaḥ vāsa utpādayantaḥ | evametattrayasannipāte tajjagat prīṇanasamarthaṃ bhavati ||
⁴rudrasya bāhū ārdā | dvivacanāntameva saṃjñā | bāhū prayatne | yadvājñādikaṃ yadvāhyādikaṃ vidhyato¹ rudrasya trayaṃ bhavati purastānmṛgayavaḥ mṛgānveṣaṇasvarūpā paṅktiḥ² | madhye kālātmikā dhanavyayasya yatnaśaktiḥ³ avastādvikṣāraḥ lakṣyavihatiḥ etattrayopapattau tadviddhaṃ bhavati ||
Linked texts (1)
- Taittirīyabrāhmaṇa — Sanskrit