Pramāṇa · Search · About · API

Taittiriyabrahmana 45

Jñānayajña on the Taittirīya Brāhmaṇa (Bhaṭṭabhāskara) 45

Language
Sanskrit

45.1

nasopaśikṣata bhaktipurassaramupacarata | sa prāṇo devānāṃ madhye'graṃ prathamaṃ no'smadīyamidaṃ havirattu bhakṣayatu | yaduktamaitareyabrāhmaṇe"cakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇastā etāḥ pañca devatā imaṃ viśliṣṭāḥ puruṣam" iti | tadetanmantradvayaṃ prāṇadevatāviṣayaṃ draṣṭavyam|| 3atha tṛtīyāmāha-yadidaṃ manaḥ antaḥkaraṇamasti tasya cittā cittena vṛttiviśeṣeṇedaṃ dṛśyamānaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ cātītamanāgataṃ ca sarvaṃ gupyate rakṣyate | yatpūrvaṃ niṣpannaṃ putrabhṛtyādicetanaṃ dhanadhānyādyacetanaṃ yaccetaḥparaṃ saṃpādanīyaṃ cetanamacetanaṃ ca tatsarvaṃ manasaiva parirakṣyate | tadrakṣopāyānāṃ manasā cintyamānatvāt | hi yasmātkāraṇāt tanmano deveṣu dīpyamāneṣvindriyeṣu agriyaṃ śreṣṭhaṃ tasmāttena rakṣaṇamucitam || 4atha caturthīmāha-tanmano devairdīpyamānairanyairindriyaiḥ saha puraścaraṃ svayamagragāmi bhūtvā no'smadīyamimaṃ havamāhvānaṃ pratyetu ābhimukhyaṃ prāpnotu | kiṃ kurvan ? śreyasi śreyasi karman tasmiṃstasminpraśaste karmaṇi yajñapatiṃ dadhat yajamānaṃ sthāpayatu sarveṣu puṇyakarmasu pravartayatvityarthaḥ | tadetanmantradvayaṃ manodevatāviṣayaṃ draṣṭavyam ||
⁹atha navamīmāha—yadbhadraṃ kalyāṇaṃ yacca satyaṃ vacanaṃ tatsarvaṃ śrotreṇaiva sarve śṛṇvanti | yeyaṃ vāk prāṇibhirbahudhocyate tāṃ sarvāṃ vācamanena śrotrendriyeṇa sarvo janaḥ śṛṇoti | kiṃ ca—yo'yaṃ modo harṣaviṣayo vṛttānto yacca mahaḥ pūjāviṣayo vṛttāntaḥ sa sarvo'pi śrotreṇaiva śrūyate | kiṃ ca—sarvā diśo yo'yaṃ sarvadigviṣayo vṛttāntaḥ tamapyahaṃ śrotreṇa sarvata āśṛṇomi ||
¹⁰atha daśamīmāha—yena śrotreṇa prācyādidigbhya āgataṃ śabdaṃ śṛṇvanti, tadeva śrotraṃ bahudhodyamānaṃ ucyamānaṃ śabdajātaṃ sarvaṃ paribabhūva parigṛhya vartate rathanemiriva sarvān arān | cakrasya bahirvalayo nemiḥ tadantarvartino'vayavāḥ kālasaṃjñā arāḥ | etacca mantradvayaṃ śrotraviṣayaṃ draṣṭavyam | eteṣāṃ daśānāṃ mantrāṇāṃ jātakarmaṇi viniyogaṃ bodhāyana āha—"athainaṃ dadhi madhu ghṛtamiti samudāhṛtya hiraṇyena prāśayati prāṇo rakṣati viśvamejadityanuvākena pratyṛcam” iti ||
¹dvitīye'nuvāke prathamāmṛcamāha—he vājin ! aśvamedhe karmaṇi prayujyamāna ! he aśva ! udehi jalamadhyādudgaccha | atrāśvamedhe bhāradvājasūtram—“aśvamapo'vagāhya snāpayitvā samuhya tato hyastāramanudakamudānayati udehi vājinnityaṣṭābhiḥ” iti | ato'trāśvamedhagatamaśvaṃ saṃbodhyocyate yo'yamaśvo'psvantarvartate sa tvamudehi, udgatya ca sūnṛtāvat prītiyuktamidaṃ rāṣṭramāviśa | ihāsyatāmiha bhujyatāmityevaṃrūpā vāṇī sūnṛtā | asya cāśvasya prajāpatijanyatvena tadrūpatvamupacarya praśasyate—yo'śvaḥ svakāraṇabhūtaprajāpatirūpeṇa rajoguṇayuktatvādrohitassan idaṃ viśvaṃ jajāna utpādayāmāsa, sa prajāpatirūpo'śvo no' smāneteṣu rāṣṭreṣu sudhitān sukhayuktānkṛtvā sthāpayatu ||
²atha dvitīyāmāha—he rohita ! rohidvarṇa ! prajāpatisvarūpāśva ! rohaṃ rohaṃ bhaumaṃ bhogaṃ svargabhogaṃ āruroha ārohaṇaṃ kuru | kābhiḥ ? prajābhissaha | kamiva ? vṛddhimicchatāṃ prajānāṃ saṃbandhi upasthaṃ pratyāro haṇamiva | tābhiḥ prajābhiḥ saha saṃrabdha utsāhayuktassan ṣaḍurvīḥ a vidat jñātavānasi | urvīrgātuṃ gantuṃ prapaśyanniha rāṣṭraṃ āhāḥ āhṛtavānasi | tava prekṣaṇavaśādrāṣṭrasthā janāḥ saṃnihitā ityarthaḥ ||

45.2

atha pañcamīmāha - idaṃ purovarti me haviḥ vāgdevī sevatām | kīdṛśī? virāṭ vividhaṃ rājata iti virādvirājamānā devī devatāvigrahā purohitā prathamataḥ pravṛttā | yadyapi puraścaratvaṃ manasa uktaṃ, tathā'pi kāyavyāpārāpekṣayā pūrvabhāvitvaṃ prathamapravṛttirvacaso yuktā | ata eva vyavahārakramo'nyatrāmnātaḥ - "yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti" iti | havyavād, vācā hi mantramuccārya havirdīyate tasmādvāgiyaṃ havirvahatītyupacaryate | anapāyinī sarveṣvapi vyavahāreṣvanugatā | na hi vāgindriyamantareṇātītānāgataviṣayo vyavahāraḥ saṃbhavati ||
'atha ṣaṣṭhīmāha - yānyetāni devatiryaṅmanuṣyādirūpāṇi yāni ca nīlapītaśuklakṛṣṇādirūpāṇi tāni sarvāṇi yayā vācā manuṣyā bahudhā vadanti, idaṃ samīcīnamidamasamīcīnamityetādṛśaṃ bahudhā vadanti | tathā - parame janitre uttame janmani vartamānā devāśca peśāṃsi ramaṇīyāni rūpāṇi yayā vācā vadanti | sā vāgdevī no'smadīyamidaṃ havirjuṣatām | kīdṛśī vāk ? arthaprakāśakatvena vividhaṃ rājata iti virāṭ | apasphuraṇamarthābhidhāne
kuṇṭhībhāvaḥ tadrāhityādanapasphurantī | tadidaṃ mantradvayaṃ vāgdevatā viṣayaṃ draṣṭavyam ||
7atha saptamīmāha—devānāṃ dīvyamānānāmindriyāṇāṃ madhye ca kṣurindriyaṃ jyotiḥ vispaṣṭabhāsakaṃ, taccāmṛte maraṇarahite ādi tyasvarūpe nyaktaṃ nilīnam | ata eva bahvacā āmananti-"ādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśat" iti | tadidaṃ cakṣuḥ asya sarvasya nīlapītādirūpajātasya bahudhā vijñānāya nānāvidhajñāna siddhaye nidhīyate prajāpatinā vyavasthāpyate | tasya cakṣurindriyasya sumnaṃ sukhaṃ tena cakṣurindriyeṇa rūpaprakāśane sati yatsukhaṃ jāyate tatsarvamaśīmahi aśnuvīmahi prāpnuyāma | vicakṣaṇaṃ viśeṣeṇa prakāśakaṃ, taccakṣurindriyaṃ no'smān mā hāsīta kadācidapi mā parityajatu ||
8athāṣṭamīmāha—cakṣurdevatāprasādena no'smadīyamāyurit pratīryatāṃ sarvathā vardhatām | anena cakṣuṣā yuktā vayaṃ jīvāḥ kāpyanandhāḥ santo rūpābhivyaktavṛttilakṣaṇaṃ jyotiḥ aśīmahi prāpnuyāma | uta api ca suvaḥ svargasthitamamṛtaṃ jyotiḥ vināśarahitamādityaprakāśaṃ aśīmahi cakṣuṣā paśyema | tadidaṃ mantradvayaṃ cakṣurdevatāviṣayaṃ draṣṭavyam ||

45.4

3atha tṛtīyāmāha—rohitastvaṃ rāṣṭramiha āhārṣīt āhṛtavānasi vyāsthat vyāsthāt virodhiniṣpādyāt mṛdho yuddhāt aśvābhinnaprajāpate! tava prasādānno 'bhayamastu | aśvābhinnaprajāpate! tava prasādāt dyāvāpṛthivī dyāvāpṛthivyau śakvarībhiḥ śakvarīcchandoyuktābhi revatībhiḥ sāmābhi māninībhirdevatābhissaha asmabhyamasmadarthaṃ rāṣṭraṃ duhāthāṃ pūritavatyau ||
4atha caturthīmāha—sa rohitaḥ prajāpatiḥ vimamṛśe parāmarśaṃ kṛtavānanenedaṃ karma kṛtamayamasyānukūlasya yogya iti parāmarśaḥ | kīdṛśaḥ prajāpatiḥ ? viśvarūpaḥ sarvajagadākāreṇa vartamānaḥ, tathā samācakrāṇaḥ samyagrasyamānān phalaviśeṣānkurvāṇaḥ | te ca phalaviśeṣāḥ praruho ruhaśceti śabdadvayena nirdiśyante | prakarṣeṇa ruhyante prāpyanta iti praruhaḥ svargabhogāḥ | ruho mānuṣā bhogāḥ | tadubhayaṃ kurvāṇaḥ sa prajāpatirdivaṃ gatvāya svargaṃ prāpya mahatā mahimnā svakīyenātyādhikyena māhātmyena no'smadarthamidaṃ rāṣṭraṃ svena payasā svakīyena vṛṣṭijalena vyunattu viśeṣeṇa kledayatu ||
5atha pañcamīmāha—he rohita! prajāpate! tvadīyena tapasā yā viśaḥ prajāḥ saṃbabhūvuḥ | tathā cānyatrāmnāyate—“sa tapo'tapyata | sa

45.5

tapastaptvā | idam̐ sarvamasṛjata ” iti | te tvadīyāstāḥ prajā gāyatraṃ vatsamanvāguḥ | “eṣa vai gāyatriyai vatso yadāgrayaṇaḥ”† iti śrutyantarāt | āgrayaṇagraho gāyatracākhyadhenorvatsasthānīyaḥ | tamāgrayaṇākhyaṃ vatsamaśvamedhasya madhyame'hanyanuṣṭhitavantaḥ | tāḥ prajāḥ svena mahasā svakīyenānuṣṭhitena mahimākhyagraheṇa tvāṃ viśantu | kiṃ bahunā-mātā sarvabhūtānāṃ samyaṅnirmātā putravadrakṣako rohito'śvarūpaḥ prajāpatiḥ abhyetu asmānabhilakṣyāgacchatu ||
6atha ṣaṣṭhīmāha—he marutaḥ! yūyaṃ sayujā yuṣmābhissahāvasthitenendreṇa sākamasmadīyān śatrūn pramṛṇītha nirākuruta | rohitaḥ prajāpatirūpo'yamaśvo vo yuṣmānāśṛṇot śatrukṣayakāriṇa ete iti bhavadīyāṃ kīrtiṃ sarvadā śṛṇoti | kīdṛśā marutaḥ? ugrāḥ śatruviṣaye kopayuktāḥ | pṛśnirmātaiṣāṃ te pṛśnimātaraḥ | “pṛśneḥ putrā upamāsaḥ”‡ iti hi mantrāntaram | “pṛśniyai vai payaso maruto jātāḥ” § iti ca brāhmaṇam | abhidyavaḥ abhito dyotamānāḥ trisaptāsaḥ trividhāḥ sapta saṃkhyā yeṣāṃ te trisaptāsaḥ| “saptagaṇā vai marutaḥ”§ iti brāhmaṇāmnānāt | saptagaṇāḥ sapta-
saṃkhyākāḥ | tatra 'dhuniśca dhvāntaśca' ityāraṇyakānuvākokto gaṇo madhyamaḥ | tasmātpūrvavartinaḥ 'īdṛṅca' ityādināktāstrayo gaṇāḥ | 'ṛtaśca satyaśca' ityādināktā uttarabhāvinastrayo gaṇāstatraikasmingaṇe tisraḥ saptasaṃkhyā vidyante tasmātte trisaptāsa ityucyante | svādunā haviṣā samyaṅmodanta iti svādusaṃmudaḥ | atra maruta iti saṃbuddhyantaṃ padaṃ dvirāmnātam, tacca vākyadvaye yojanīyam | he marutaḥ ! śatrūnpramṛṇītha | he marutaḥ ! yuṣmān rohito'śṛṇoditi yojanā ||
'atha saptamīmāha-yo'yaṃ rohito'śvarūpaḥ prajāpatiḥ sa eva purā dyāvāpṛthivyāvutpāditavān | tasmin rohite'śve parameṣṭhī prajā patiḥ tantuṃ aśvamedhatantuparamparāṃ tatāna vistāritavān | eka eva padyate gacchatītyekapāt | tathā ca mantrāntaram- "sūrya ekākī carati" iti | sa ca manuṣyavatsṛṣṭimadhye punaḥpunarjanmarahitatvādajaḥ tādṛśaḥ sūryo'pi tasmin rohite'śve śiśriye āśritavān | rohitāśvasya prajāpatidvārā jagatsṛṣṭikartṛtvātsūryasya tadāśritatvaṃ yuktam | sa ca rohitaḥ prajāpatiḥ svakīyena balena dyāvāpṛthivyau adṛṃhat dṛḍhīcakāra ||

45.6

^8athāṣṭamīmāha--rohitaḥ prajāpatiḥ dyāvāpṛthivyau dṛḍhīkṛtavān | tena rohitena suvaḥ staṃbhitaṃ svargaloko yathā'dho na patati tathā stambhitaḥ | tathā nākanāmā svargaviśeṣo'pi tena stambhitaḥ | sa eva rohito'ntarikṣe rajaso rañjakasya jyotirgaṇasyodakasya vā vimāno viśeṣeṇa nirmātā | tena rohitena devā indrādayo'pi suvaranvavindan svargaṃ labdhavantaḥ | evametairaṣṭabhirmantrairaśvamedhagatasyāśvasya jalamadhyāduddhamanaṃ kuryāt ||
^9atha navamīmāha -- he jātavedaḥ ! juhvo juhvādyāḥ srucaḥ samagrāsaḥ ghṛtapūrṇāḥ satyaḥ svaniṣṭhena ghṛtena tvāmukṣanti | kīdṛśyo juhvā dyāḥ ? bhānavo ghṛtapūrṇatvādrāsamānāḥ | kīdṛśaṃ tvāṃ ? suśevaṃ sukhena sevituṃ śakyaṃ dīdivāṃsaṃ atyantaṃ dīpyamānaṃ vājinaṃ vegavantam | atra tveti padaṃ dvitīyāntaṃ dvirāmrātam | tatraikaṃ prathamāntatvenopari netavyam | he agne ! tvaṃ bhojanāni bhoktuṃ yogyānyasmadīyaṃhavīṃṣi saṃs atyantasamyaktvena yuvase miśrayasi svīkaroṣītyarthaḥ ||

Linked texts (1)