Pramāṇa · Search · About · API

Yajurbrahmana 60

Yajurbrāhmaṇa 60

Language
Sanskrit

Contents

60.4.1

gāsot | sarjīṣeṇājīdat | te'bruvan | kasmai nu satramāsmahe
ye'syā oṣadhīrna janayāma dūti | te divo vṛṣṭimasṛjanta | yāvantaḥ stokā avāpadyanta | tāvatīroṣadhayo'jāyanta” iti
athāgnihotrapraśaṃsāmasaṅgena pitṛbhyeā lepamārjanaṃ vidhatte
“tā jātāḥ pitaro viṣeṇālimpan [1] tāsāṃ jagdhvā rūpanyait
te'bruvan | ka idamityamakariti | vayaṃ bhāgadheyamicchamānā
iti pitaro'bruvan | kiṃ vo bhāgadheyamiti | agnihotra eva no'pyastvityabruvan | tebhya etadbhāgadheyaṃ prāyacchan | yaddhutvā nimārṣṭi
tato vai ta oṣadhīrukhadayan” iti
athaitaddhenuprasaṅgād buddhisthaṃ vatsaviṣayaṃ kañciddharmaṃ sūcayati
“te vatsamupāvāsṛjan | idaṃ nohavyaṃ pradāpayeti | so'bravīdvaraṃ
vṛṇai | daśa mā rātrīrjātaṃ na dohan | āsaṅgavaṃ mātrā saha
carāṇīti | tasmādvatsaṃ jātaṃ daśa rātrīrna duhanti | āsaṅgavaṃ
mātrā saha carati | vāraṃ vṛta1m̐ hyasya | tasmādasaṅkam̐ saṅgamayadhnyam̐ rudro ghātukaḥ| ati hi manyānvayati” iti [3]
"prajāpatiragnimassṛjata| taṃ prajā anvasṛjyanta
tamabhāga upāsta| so'sya prajābhirapākrāmat| tamavarurutsamāneā'nvait| tamavarundhānnāśaknot| sa tapo'tapyata| so'gnirūpāramata
tāpivaissaprajāpatiriti | sa rarāṭādudasṛṣṭa [2] tadṛtamabhavat
tasmādyasya dakṣiṇataḥ keśā unmṛṣṭāḥ| tāṃ jyeṣṭhalakṣmī prājāpatyetyājḍaḥ| yadrarāṭādudasṛṣṭa| tasmādrarāṭe keśā na santi| tadasmai prāggṛhṇāt| tadvicikitsat| juhavānī3 māhāaiṣā3miti
tadvicikitsāyā janma" iti
“taṃ vāgabhyavadajjuhudhīti | so'bravīt | kastvamasīti | svaiva te vāgityubravīt
so'juhotsvāheti | tatsvāhākārasya janma” iti

60.4.2

“ya eva svāhākārasya janma veda
karoti svāhākāreṇa vīryyam” iti
“yasyaivaṃ viduṣaḥ svāhākāreṇa juhvati [3] bhogāyaivāsya hutaṃ bhavati” iti
“tasmāccāhutyai puruṣamasṛjata | dvitīyamajuhot | so'śvamasṛjata | tṛtīyamajuhot | sa
gāmasṛjata | caturthamajuhot | so'vimasṛjata | pañcamamajuhot
so'jāmasṛjata [4] so'gnirabibhet | āhutīrbhirai tamāpnotīti | sa prajāpatiṃ punaḥ prāviśat | taṃ prajāpatirabravīt | jāyasveti | so'bravīt | kiṃ bhāgadheyamabhijaneṣya iti | tubhyamevedam̐ hūyātā ityabravīt | sa etadbhāgadheyamabhyajāyata | yadagnihotram [5] tasmādagnihotramucyate” iti
athāsya haviṣaḥ kālabhedena vyavasthāṃ vidhatte| “taddhūyamānamādityo'bravīt| māhāṣīḥ| ubhayorvai nāvetaditi| so'gnirabravīt| kathaṃ nau hoṣyantīti| māyameva tubhyaṃ juhavan
prātarmahyamityabravīt| tasmādagnaye sāyaṃ hūyate| sūryāya prātaḥ”
iti [6]
praiva jāyate| atho yathā divā prajānanneti| tādṛgeva tat” iti
“atho khalvāhuḥ| yasya vai dvau
puṇyau gṛhe vamataḥ| yastayoranyaᳵ rādhayatyanyaṃ na| ubhau vā
vamatāvūcchatīti| agniṃ vāvādityaḥ sāyaṃ praviśati| tasmādagnirdūrānnaktaṃ dadṛśe| ubhe hi tejasī sampadyete| [6] udyantaṃ
vāvādityamagniranusamārohati| tasmāddhūma evāgnerdivā dadṛśe
yadagnaye sāyaṃ juhuyāt| ā sūryāya vṛścet| yat sūryāya
prātarjuhuyāt| āgnaye vṛśceta| devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt| agnirjyotiḥ sūryaḥ svāhetyeva sāyaᳵ hotavyam| sūryo jyotirjyotiragniḥ svāheti prātaḥ| tathobhābhyāᳵ sāyaᳵ hūyate [10]
ubhābhyāṃ prātaḥ| na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti” iti
ūtiṃ juhoti | mithunatvāya prajātyai” iti

60.4.3

yada̱nudi̍te̱ sūrye̍
prā̱tarjuhuyāt | yathāti̍thaye pradrutāya pūrvyāyāvasathāyāhāryya̍ᳪ
hara̍nti | tādṛgeva tat | kāha̱ tattatsaṅgavatītyāhuḥ | yanna veda̍
yasmai̱ taddhara̍ntīti | tasmādyadoṣa̍ṣaṃ ju̱hoti̍ | tade̱va samprati̍
atho̱ yathā̱ prārthya̍mauṣa̱saṃ pa̍riveveṣṭi̍ | tādṛgeva tat” [12]
atha tṛtīyā'nuvākaḥ
tyak [4] patnīm̐ sūcārpayet | udīcīnamudvāsayati | eṣā vai
devamanuṣyāṇām̐ śāntā dik | tāmevainandūdāsayati śāntyai”
“māhoyannupasādayet | yadahoṣvannupasādayet | yathānyasmā upanidhāya [6] || anyasmai prayacchati| tādṛgeva tat| agsmai
vṛścyeta| yadeva gārhapatye'dhiśrayati | tena gārhapatyaṃ prīṇāti”
"agnirabibhet| āhutayo mātyeṣyantīti
sa etāg samidhamapaśyat| tāmādhatta| tato vā agnāvāhutayo'driyanta [7] || yadenag samayacchat| tatsamidhaḥ samittvam
samidhamādadhāti| samevainaṃ yacchati| āhutīnāṃ dhṛtyai| atho
agnihotramevendravatkaroti| āhutīnāṃ pratiṣṭhityā" iti
"brahmavādino vadanti | yadekāg samidhamādhāya dve āhutī juhoti
atha kasyāg samidhi dvitīyāmāhutiṃ juhotīti [8] yaddve
atha caturtho'nuvākaḥ
prathamāhuterūrddhaṃ suco'dhastādupasādanaṃ vidhatte | “phulopasādayatyajāmitvāya | atho vyāvṛtyai” iti
dvitīyāhutehāmadeśaṃ vidhatte | “agnihotrasya vai sthāṇurasti | taṃ ya ṛcchet | yajñasthāṇumṛcchet | eṣa vā agnihotrasya sthāṇuḥ | yat pūrdhvāhutiḥ | tāṃ yaduttarayābhimuñjuyāt
[3] || yajñasthāṇumṛcchet | atihāya pūrdhvāmāhutiṃ juhoti
yajñasthāṇumeva parivṛṇakti | atho bhrātṛvyamevābhyātikrāmati”
iti

60.4.4

"arvācīna sāyamupamārṣṭi | reta eva taddadhāti | ūrddhaṃ prātaḥ | prajanayatyeva tat" iti
"brahmavādino vadanti
caturunnayati [4] || dvirjuhoti | atha ka dve āhutī bhavata
iti | agnī vaiśvānara iti brūyāt | eṣa vā agnivaiśvānaraḥ
yadbrāhmaṇaḥ | ūlā diḥ prāśnāti | agnāveva vaiśvānare dve āhutī juhoti" iti
"dvirjuhoti | dvinimāṣṭiṃ | dviḥ prāśnāti [5] || ṣaṭ sampadyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ
ṛtūnave prīṇāti” iti
"brahmavādino vadanti | kindevatyamagnihotramiti | vaiśvadevamiti brūyāt | yadyajuṣā juhoti | tadaindrāgnam| yat tūṣṇīm
tatprājāpatyam [6] || yannimārṣṭi| tadoṣadhīnām| yaddvitīyam| tatpitṝṇām| yatprāśnāti | tadgarbhāṇām | tasmādgarbhā
anaśnanto varddhante| yadācāmati| tanmanuṣyāṇām” iti
“udaṅ paryāvṛtyācāmati [7] || ātmano
gopīthāya | nirṇenekti śuddhyai” iti
“niṣṭhapati svagākṛtyai | uddiśati | saptarṣīneva prīṇāti | dakṣiṇā paryāvarttate
svameva vīryyamanuparyāvarttate | tasmāddakṣiṇo'rdha ātmano vīryyavattaraḥ | atho ādityasyaivāvṛtamanuparyāvarttate” iti
“na barhiranupraharet | asaṃsthito vā eṣa yajñaḥ | yadagnihotram | yadanuprahareta | yajñaṃ vicchindyāt | tasmānnānuprahratyam | yajñasya santatyai” iti
yajurbrāhmaṇe dvitīyakāṇḍe prathamaprapāṭhake caturtho'nuvākaḥ

60.5

“tasya pṛthivī sadaḥ| antarikṣamāgnīdhram | dyaurhavirddhānam | divyā āpaḥ prokṣaṇyaḥ | oṣadhayo barhiḥ [1]
vanaspataya idhmaḥ | diśaḥ paridhayaḥ | ādityo yūpaḥ | yajamānaḥ paśaḥ | samudro'vabhṛthaḥ | saṃvatsaraḥ svagākāraḥ | tasmādāhitāgneḥ sarvvameva barhiṣyandattaṃ bhavati | yatsāyaṃ juhoti
rātrimaṃva tena dakṣiṇāṃ kurute | yatprātaḥ [2] ahureva tena
dakṣiṇāṃ kurute | yattatā dadāti | sā dakṣiṇā” iti
“yāvanto vai devā ahūtamādan| te parābhavan| ta etadagnihotr sarvvasyaiva samavadāyājuhvuḥ | tasmādāṅaḥ| agnihocaṃ vai devā gṛhāṇāṃ niṣkṛtimapaśyanniti | yatsāyaṃ juhoti| rātriyā eva taddhutādyāya
[3] yajamānasyāparābhāvāya| yatprātaḥ| ahna eva taddutādyāya| yajamānasyāparābhāvāya | yattato'śnāti | hutameva
tat” iti
“dvayoḥ payasā juhuyāt paśukāmasya
etadvā agnihotraṃ mithunam| ya evaṃ veda| pra prajayā paśubhirmithunairjāyate [4] imāmeva pūrvvayā duhe | amumuttarayā
adhiśrityottaramānayati| yonāveva tadretaḥ siñcati prajanane”
atha kāmyāni catvāri dravyāṇi vidhatte | “grājyena juhuyāt tejaskāmasya | tejo vā grājyam | tejasvyeva bhavati
payasā paśukāmasya | etadvai paśūnā rūpam | rūpeṇaivāsmai paśūnavarundhe [5] paśumāneva bhavati | dadhnendriyakāmasya | indriyaṃ
vai dadhi | indriyāvyeva bhavati | yavāgvā grāmakāmasya | śroṣadhyā†
vai manuṣyāḥ | bhāgadheyenaivāsmai sajātānavarunddhe | grāmyeva bhavati” iti
mati | "ayajño vā eṣaḥ | yo'sāmā [6] caturunnayati
caturakṣaram̐ rathantaram | rathantarasyaiṣa varṇaḥ | uparīva harati | antarikṣaṃ vāmadevyam | vāmadevyasyaiṣa varṇaḥ | dvirjuhoti
dvyakṣaraṃ bṛhat | bṛhata eṣa varṇaḥ | agnihotrameva tatsāma latkaroti" [7] iti
tadetajjyotiṣṭomagatāpasadrūpacāreṇa praśaṃsati | "yo vā
agnihotrasyopasado veda | upainamupasado namanti | vindata
upasattāram | uccairyāpasādayati | pṛthivīmeva prīṇāti
hoṣyannupasādayati | antarikṣameva prīṇāti | hutvopasādayati
divameva prīṇāti | etā vā agnihotrasyopasadaḥ [8] ya evaṃ
veda | upainamupasado namanti | vindata upasattāram" iti
"yo vā agnihotrasyāśrāvitaṃ pratyāśrāvitam̐ hotāraṃ brahmāṇaṃ
vaṣaṭkāraṃ veda | tasya lèva hutam | prāṇo vā agnihotrasyāśrāvitam | apānaḥ pratyāśrāvitam | mano hotā | cakṣu̱rbrahmā
nimeṣo vaṣaṭkāraḥ | [8] ya evaṃ veda̍ | tasya̱ lèva hutam" iti
"sāyaṃ yāvānaśca̱ vai
devāḥ prā̱taryāvāṇaścāgnihotriṇo gṛhamā̱gaccha̍nti | tān yanna
tarpayet | pra̱jayā pa̱śubhi̱rvitṛ̍ṣṭheran | yat tarpayet | tṛptā enaṃ
pra̱jayā paśu̱bhistarpa̍yeyuḥ | majūrdevaiḥ sāyaṃ yāvā̍bhiriti sāya̱ṃ
sammmṛ̍śati | majūrdevaiḥ prā̱taryāvā̍bhiriti prā̱taḥ | ye caiva de̍vāḥ
sāyaṃyāvāno̱ ye ca prā̱taryāvāṇa̍ḥ | [10] tāne̍vobhayām̐starpayati | ta enaṃ tṛptāḥ prajayā paśubhistarpayanti” iti
athāgnihotrakarmaṇyannayanādikaṃ vajrakalpanayā praśaṃsati | “aruṇo ha smāhaupaveśiḥ | agnihotra evāhaᳵ sāyaṃ
prātarvajraṃ bhrātṛvyebhyaḥ praharāmi | tasmānnātpāpīyāᳵso bhrātṛvyā
iti | caturunnayati | dvirjuhoti | samit saptamī | saptapadā
śakvarī | śākaro vajraḥ || agnihotra eva tatsāyaṃ prātarvajraṃ yajamāno bhrātṛvyāya praharati | bhavatyātmanā | parāsya bhrātṛvyo
bhavati” [11] iti
dāraṃ cākṣuṣamārūpyaṃ ghṛtāktau tajame'si tat”
iti śrīmatsāyaṇācāryyaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe
kṛṣṇayajurbrāhmaṇe dvitīyakāṇḍe prathamaprapāṭhake pañcamo'nuvākaḥ

60.8

atha ṣaṣṭho'nuvākaḥ
tirabravīt kasyaika iti | prāṇānāmaha̱mitya̱gniḥ [2] tanuvā
ṛhamiti vāyuḥ | cakṣuṣo'hamityādityaḥ | ya evaṃ prāṇānāmahaiṣīt | tasya hrutādajanoti | agnerhrutādajanīti | tadagnihotrasyāgnihotratvam | gaurvā agnihotram | ya evaṃ veda gauragnihotramiti | prāṇāpānābhyāmevāgnim̐ samarddhayati | ayarddhukaḥ
prāṇāpānābhyāṃ bhavati [3] || ya evaṃ veda” iti | trayāṇāṃ
dityo'gnihotram” [5] iti || ekāhaṃ ḍyahaṃ vā kenāpi nimittena pratibaddhāḥsanto'gnihotraṃ tadīyāḥ ke'pi na juhvati
“raudraṃ gavi| vāyavyamupasṛṣṭam| āśvinaṃ duhyamānam
saumyaṃ dugdham| vāruṇamadhiśritam | vaiśvadevābhindavaḥ| pauṣṇamudantam | sārasvataṃ viṣyandamānam| maitraᳪ śaraḥ| dhāturudvāsitam || bṛhaspaterunnītama | savituḥ prakrāntam | dyāvāpṛthivyaᳪ hriyamāṇam | aindrāgnamupasannam | agneḥ pūrvvāhutiḥ
prajāpateruttarā | aindraᳪ hutam [1] iti
duhyājjyeṣṭhasya jyaiṣṭhineyasya | yo vā gataśrīḥ syāt | aparau
duhyāt kaniṣṭhasya kaniṣṭhineyasya | yo vā bubhūṣet” [1] iti
“na saṃmṛśati | pāpavasya sasyāvṛttyai”
“vāyavyaṃ vā etadupasṛṣṭam | āśvinaṃ duhyamānam | maitraṃ dugdham | aryyamṇa udvāsyamānam | tvāṣṭramunnīyamānam | bṛhaspaterunnītaṃ | savituḥ prakrāntam | dyāvāpṛthivyoḥ hriyamāṇam [2] aindrāmupasāditam | sarvvābhyo vā eṣa devatābhyo juhoti | yo'gnihotraṃ
juhoti”
“yathā khalu vai dhenuṃ tīrthe tarpayati | evamagnihotro yajamānaṃ
tarpayati | tṛpyati prajayā paśubhiḥ | pra suvargaṃ lokaṃ jānāti
paśyati putram | paśyati pautram | pra prajayā paśubhirmithunairjāyate
yasyai̱vaṃ vi̱duṣo̍'gniho̱traṃ juhvati | ya u̍cainade̱vaṃ veda̍" [3] iti
iti śrīmatsāyaṇācāryyaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe
kṛṣṇayajurbrāhmaṇe dvitīyakāṇḍe prathamaprapāṭhake aṣṭamo'nuvākaḥ

60.7.1

tūṣṇīm | tāvubhāvāddhetām | tasmādyayuṣā''hutiḥ pūvvò hotavyā | tūṣṇīmuttarā | ubhe evardhī abarunce | agnijjyoṃtijryotiragniḥ svāheti māyaṃ juhoti | reta eva taddadhāti | sūyryò
jyoṃtirjyotiḥ sūyryyaḥ svāheti prātaḥ | reta eva hitaṃ prajanayati” iti
“yadagnimuddharati | vasavastarhyagniḥ | tasminnasya tathāvidhe juhvati | vasuṣvevāsyāgnihotra hutaṃ bhavati” iti
“nihito yūpo yacchate | rudrāstarhyagniḥ | tasmin yasya tathāvidhe juhvati | rudreṣvevāsyāgnihotra hutaṃ bhavati” iti
“prathamamidhmamarcirālabhate | ādityāstarhyagniḥ [1]|| tasmin yasya tathāvidhe juhvati | ādityeṣvevāsyāgnihotra hutaṃ bhavati” iti
“sarvva eva sarvvaśa dṛdhma ādīpto
bhavati | viśve devāstarhyagniḥ | tasmin yasya tathāvidhe juhvati
viśveṣvevāsya deveṣvagnihotra hutaṃ bhavati” iti
atha ekādaśo'nuvākaḥ
"ṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmīti sāyaṃ pariṣiñcati | satyaṃ tvatrtena pariṣiñcāmīti
prātaḥ | agnivvā ṛtam | asāvādityaḥ satyam | agnimeva tadādityena sāyaṃ pariṣiñcati| agninādityaṃ prātaḥ saḥ| yāvadahorāne bhavataḥ | tāvadasya lokasya | nārttirna riṣṭiḥ | nānto
na paryyanto'sti || yasyaivaṃviduṣo'gnihotraṃ juhvati | ya ucainadevaṃ
veda" [1]
taittirīya-brāhmaṇabhāṣye
dvitīyakāṇḍe dvitīyaprapāṭhake
prathamo'nuvākaḥ
hariḥ oṃ
evaṃ satyatra puruṣārthaprayogaṃ tāvadādau vidhatte | “prajāpatirakāmayata prajāḥ sṛjeyeti | sa etaṃ daśahotāramapaśyat
taṃ manasā'nudrutya darbhastambe'juhot | tato vai sa prajā asṛjata
tā asmāt sṛṣṭā apākrāman | tā graheṇāgṛhṇāt | tadgrahasya

60.7.2

grahatvam | yaḥ kāmayeta prajāyeyeti | sa daśahotāraṃ manasā'nudrutya darbhastambe juhuyāt | prajāpatirvai daśahotā [1]
prajāpatireva bhūtvā prajāyate” iti
atha dvitīyo'nuvākaḥ
sāmānyato yajñasambandhena vihitānāṃ sambhārayajuṣāṃ punaḥ
sthānaviśeṣaṃ vidhatte | “ātithyamāsādya vyācaṣṭe | yajñamukhaṃ
vā ātithyam | mukhata eva yajñam̐ sambhṛtya pratanute”
atha tṛtīyo'nuvākaḥ
"prajāpatirakāmayata prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | sa trivṛtagṃ stomamasṛjata | taṃ pañcadaśastomo madhyata udahaṇat | tau pūrvvapakṣaścāparapakṣaścābhavatām
pūrvvapakṣaṃ devā anvasṛjyanta | aparapakṣamanvasurāḥ | tato devā
abhavan | parāsurāḥ | yaṃ kāmayeta vasīyāntsyāditi [1]
taṃ pūrvvapakṣe yājayet | vasīyāneva bhavati | yaṃ kāmayeta pāpīatha prasaṅgāt sraṣṭuḥ prajāpateḥ sarvvātmakatvena stuvan tadanusandhānaṃ puruṣārthatayā vidhatte | “prajāpatirvai daśahotā | caturhotā pañcahotā | ṣaḍḍhotā saptahotā | ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ [2]
prajāḥ paśava ime lokāḥ | ya evaṃ prajāpatiṃ bahrorbhūyāᳪsaṃ veda
bahoreva bhūyān bhavati” iti | prajāpaterdaśahotṛprabhṛtilokaparyyantaṃ sarvvasvātmakatvenau bahoairapyatiśayena bahulaṃ tādṛśaṃ
viditvā dhyānaṃ kurvvan | svayamapi tādṛśo bhavati
atha caturhotṛmantrasya puruṣārthaprayogaṃ vidhātuṃ prastauti
prajāpatirdevāsurānasṛjata | sa indramapi nāsṛjata | tandevā
abruvan | indraṃ no janayeti | so'bravīt | yathāhaṃ yuṣmāᳪstapasā'sṛkṣi | evamindraṃ janayadhvamiti [3] | te tapo'tapyanta
ta ātmannindramapaśyan | tamabruvan | jāyasveti | so'bravīt

60.7.3

“ādityāścāṅgirasaśca suvarge loke'sparddhanta | vayaṃ pūrve suvargaṃ lokamiyāma vayaṃ pūrvva
iti [5] | ta ādityā etaṃ pañcahotāramapaśyan | taṃ purā
prātaranuvākādāgnīdhre'juhvuḥ | tato vai te pūrve suvargaṃ lokamāyan | yaḥ suvargakāmaḥ syāt | sa pañcahotāraṃ purā prātaranuvākādāgnīdhre juhuyāt | saṃvatsaro vai pañcahotā | saṃvatsaraḥ
suvargo lokaḥ | saṃvatsaraevarttuṣu pratiṣṭhāya | suvargaṃ lokameti”
“te'bruvannāṅgirasa ādityān [6] | kva stha | kva
vasaṅgo havyaṃ vakṣyāma iti | chandaḥsvityabruvan | gāyatriyāṃ
triṣṭubhi jagatyāmiti | tasmācchandaḥsu saṅga āditthebhyaḥ
āṅgirasīḥ prajā havyaṃ vahanti | vahantyasmai prajā balim | etamapratikhyātaṃ gacchati | ya evaṃ veda”
prakārāntareṇādityapraśaṃsāmukhena dhyānaṃ vidhatte | “dvādaśa
māsāḥ pañcarttavaḥ || traya ime lokāḥ | asāvāditya ekaviśaḥ | etasmin vā eṣa śritaḥ | etasmin pratiṣṭhitaḥ
ya etameta m̐ śritaṃ pratiṣṭhitaṃ veda | pratyeva tiṣṭhati” [7] iti
atha caturtho'nuvākaḥ
atha caturhotṛmantraṃ praśaṃsati| “sa caturhotāramasṛjata
so'mandat [1]| asṛkṣi vā imamiti| tasya somo havirāsīt| sa caturhotrā'tapyata| so'tāmyat| sa bhūriti vyāharat
sa bhūmimasṛjata| agnihotraṃ darśapūrṇamāsau yajūṃṣi| sa ditīyamatapyata| so'tāmyat| sa bhuva iti vyāharat [2]
mo'ntarikṣamasṛjata | cāturmāsyāni sāmāni | sa tṛtīyamatapyata | so'śrāmyat | sa suvariti vyāharat | sa divamasṛjata
agniṣṭomamukthyamatirātramṛcaḥ | etā vai vyāhṛtaya dūme lokāḥ
dūmān khalu vai lokānanuprajāḥ paśavaśchandām̐si prājāyanta

60.7.4

ya evametāḥ prajāpateḥ prathamā vyāhṛtīḥ prajātā veda [3]
pra prajayā paśubhirmithunairjāyate” iti
atha pañcahotṛmantraṃ praśaṃsati | “sa pañcahotāramasṛjata
sa havirnāvindata | tasmai somaḥ sva̱nuvaṃ prāyacchat | etattaṃ
haviriti | sa pañcahotrā tapyata | so'śrāmyat | sa pratyaṅkabādhata | so'surānasṛjata | tadasyāpriyamasīt [4]| taddurbarṣam̐
hira̍ṇ‍yamabhavat | taddu̍rva̱rṇa̍sya hira̍ṇyasya̱ janma̍ | sa dvi̱tīya̍matapyata | so'tā̍myat | sa prāṅa̍bādhata | sa de̱vāna̍sṛjata | tada̍sya
pri̱yamā̍sīt | tatsu̱varṇa̱m̐ hira̍ṇyamabhavat | tatsu̱varṇa̍sya̱ hira̍ṇyasya̱
janma̍ | ya e̱vam̐ su̱varṇa̍sya̱ hira̍ṇyasya̱ janma̱ veda̍ [5]| su̱varṇa̍ ātmanā̍ bhavati | du̱rvarṇo̍'sya̱ bhrātṛ̍vyaḥ | tasmā̍tsu̱varṇa̱m̐ hira̍ṇyaṃ
dhārya̍m | su̱varṇa̍ e̱va bha̍vati | ena̍ṃ pri̱yaṃ ga̍cchati̱ nāpri̱yam”
"sa saptahotāramasṛjata | sa
saptahotraiva suvargaṃ lokamait" iti
"triṇavena stomenaibhyo lokebhyo'surān prāṇodata | trayastrim̐śena pratyatiṣṭhat | ekavim̐śena rucamadhatta [6]| saptadaśena prājāyata | ya evaṃ vidvān somena yajate | saptahotraiva suvargaṃ
lokamati | triṇavena stomenaibhyo lokebhyo bhrātṛvyāna praṇodate
trayastrim̐śena pratitiṣṭhati | ekavim̐śena rucandhatte | saptadaśena
prajāyate | tasmāt saptadaśaḥ stomo na nirhṛtyaḥ | prajāpatirvai
saptadaśaḥ | prajāpatimeva madhyato dhatte prajāyai"

60.7.p1

iti
atra mīmāṃsā tṛtīyādhyāyasya caturthapāde cintitam
hiraṇyaṃ varṇavadbhāryyaṃ kratvaṅgaṃ bharaṇaṃ bhavet
hiraṇyasaṃskṛtirvātra varṇo vota pumarthatā
vaidikatvātkratusmṛtyā tadaṅgaṃ karmmakārake
prādhānyātsaṃskṛtirvaṇī guṇe'stu vidhilāghavāt
anārabhya śrutilena niyatā na kratusmṛtiḥ
ataḥ pumarthatā svargaḥ kalpyo'nyadvāstu rātrivat
atha pañcamo'nuvākaḥ
"somāya vāsaḥ | rudrāya gām | varuṇāẏāśvam
prajāpataye puruṣam | manave talpam | tvaṣṭre'jām | pūṣṇo'vim
nirṛtyā aśvataragardabhau | himavate hastinam| gandharvāpsarobhyaḥ
sragalaṅkaraṇe | viśvebhyo devebhyo dhānyam | vāce'nnam | brahmaṇe
odanam | samudrāyāpaḥ | uttānāyāṅgirasāya yānaḥ | vaiśvānarāya ratham”
"vaiśvānaraḥ pratnathā nākamaruhat
divaḥ pṛṣṭhaṃ bhandamānaḥ sumanmabhiḥ
sa pūrvavajjanayañjantave dhanaṃ
samānamajma paryyāti jāgṛviḥ" iti
yan | sa yasyai yasyai devatāyai dakṣiṇāmanayan | tāmahrīnāt
te'bruvan | vyāvṛtya pratigṛhṇāma| tathā no dakṣiṇā na kṣeṣyatīti | te vyāvṛtya pratyagṛhṇan | tato vai tāṃ dakṣiṇāṃ nāhlīnāt | ya evaṃ vidvān vyāvṛtya dakṣiṇāṃ pratigṛhṇāti | nainaṃ
dakṣiṇā hīnāti” [1] iti
“rājā tvā varuṇo nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇmityāha | āgneyaṃ vai hiraṇyam | svayaivainaddevatayā
pratigṛhṇāti | somāya vāsa ityāha | saumyaṃ vai vāsaḥ | svayaivainaddevatayā pratigṛhṇāti | rudrāya gāmityāha | raudrī vai gauḥ
svayaivaināndevatyā pratigṛhṇāti | varuṇāyyāśvamityāha [2]
vāruṇo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā pratigṛhṇāti | prajāpataye
puruṣamityāha | prājāpatyo vai puruṣaḥ | svayaivainaṃ devatayā pratigṛhṇāti | manave talpamityāha | mānaveā vai talpaḥ | svayaivainaṃ
devatayā pratigṛhṇāti | uttānāyāṅgīrasāyāna ityāha | ayaṃ
vā uttāna āṅgirasaḥ [3] | agnayaivenam pratigṛhṇāti" iti
rathapratigrahe vaiśvānarapratnathetyetāmṛcaṃ vidhatte | "vaiśvānaryyarcā
rathaṃ pratigṛhṇāti | vaiśvānaro vai devatayā rathaḥ | svayaivenaṃ devatayā pratigṛhṇāti" iti
asyāmityasyottamapuruṣasya tātparyaṃ darśayati | "tenāmṛtatvamasyāmityāha | amṛtamevātmandhatte" iti
pakṣivācakasya vayaḥśabdasya tātparyaṃ darśayati | "vayo dātra

60.7.p2

ityāha | vaya evainaṃ kṛtva | | suvargaṃ lokaṃ gamayati" iti | pacivadutpatanasamarthamenaṃ yajamānaṃ kṛtvetyarthaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (3)