Pramāṇa · Search · About · API

Yajurbrahmana 61

Yajurbrāhmaṇa 61

Language
Sanskrit

Contents

61.1.1

mayaśabdavācyasya maṅgalasya sukhasambandhaprārthanayā svasya parirakṣā kriyata ityetattātparyyaṃ darśayati | "mayo mahyamastu pratigrahītra ityāha [4] | yadvai śivama | tanmayaḥ | ātmana evaiṣā
parīttiḥ" iti
parīttiḥ paridānaṃ rakṣā | kaśabdasya prajāpativācakatvaṃ
darśayati | "ka idaṃ kasmā adādityāha | prajāpatirvai kaḥ
sa prajāpataye dadāti" iti
atha ṣaṣṭho'nuvākaḥ
atha saptamo'nuvākaḥ
"prajāpatiḥ prajā asṛjata| tāḥ sṛṣṭāḥ samaśliṣyan| tā rūpeṇānuprāviśan| tasmādāhuḥ| rūpaṃ vai prajāpatiriti| tā nāmnānuprāviśat| tasmādāhuḥ| nāma vai prajāpatiriti| tasmādapyāmitrau saṅgatya| nāmnā ceddhvayete [1]| mitrameva bhavataḥ"
"prajāpatirdevāsurānasṛjata| sa indramapi nāsṛjata| taṃ devā abruvan| indraṃ
no janayeti| sa ātmannindramapaśyat| tamamṛjata| taṃ viṣṭhutvīryyaṃ
bhūtānuprāviśat| tasya vajraḥ pañcadaśo hasta āpadyata| tenodyāsurānabhabhavat" [2] iti
atha saptahotṛmantraṃ praśaṃsati | "te devā asurairvijitya | suvargaṃ lokamāyan | te'muṣmim̐lloke vyakṣudhyan | te'bruvan | amutaḥ
pradānaṃ vā upajijīvimeti | te saptahotāraṃ yajñaṃ vidhāyāyāsyam | āṅgīrasaṃ prāhiṇvan | etenāmutra kalpayeta [3]
tasya vā iyaṃ kḷptiḥ | yadidaṃ kiñca | ya evaṃ veda | kalpate'smai | sa vā ayaṃ manuṣyeṣu yajñaḥ saptahotā | amutra saṅgo devebhyo havyaṃ vahati | ya evaṃ veda | upainaṃ yajño namati” iti
athāṣṭamo'nuvākaḥ
savanaṃ tarpayati | haṣyati prajayā paśubhiḥ | upainaᳪ somapītho
namati | bahiṣpavamāne daśahotāraṃ vyācakṣata | mādhyandine

61.1.2

pavamāne caturhotāram | ārbhave pavamāne pañcahotāram | pitṛyajñe ṣaḍḍhotāram | yajñāyajñiyasya stotre saptahotāram
anusavanamevaināᳪstarpayati [3] | tṛpyati prajayā paśubhiḥ | upainaᳪ somapītho namati” iti
anusavanamityādirūpasaṃhārārthī punaruktiryajñāṅgatvena vihitān hotṛmantrān praśaṃsati | “devā vai caturhotṛbhiḥ satramāsata | ṛddhiparparimitaṃ yaśaskāmāḥ | te'bruvan | yannaḥ prathamaṃ
yaśa ṛcchāt | sarvveṣāṃ nastatsahāsaditi | somaścaturhotā
agniḥ pañcahotā | dhātā ṣaḍḍhotā [4] | indraḥ saptahotā
prajāpatirdaśahotā | teṣāᳪ somaᳪ rājānaṃ yaśa ārcchat”
iti
“taṃ nyakāmayata| tenāpākrāmat| tena pralāyamacarat
taṃ devāḥ praiṣaiḥ praiṣamaicchan | tatpraiṣāṇāṃ praiṣatvam | nividbhirnyavedayan| tannividāṃ nivittvam [5]| āprībhirāpnuvan| tadāprīṇāmāpritvam | tamaghnan | tasya yaśo vyaggṛhṇata | te grahā
abhavan | tadgrahāṇāṃ grahatvam | yasyaivaṃ viduṣo grahā gṛhyante
tasya leva gṛhītāḥ” iti
atha grahaprasaṅgācchandaḥsāmokthyāni praśaṃsati | “te'bruvan | yo vai na śreṣṭho'bhūt [6]| tamavadhiṣma | punarima1 suvāmahā iti | taṃ chandobhirasuvanta | tacchandasāṃ chandastvam
sāmnā samānayan| tatsāmnaḥ sāmatvam | ukthairadasyāpayan
tadukthyānāmukthyatvam | ya evaṃ veda | pratyeva tiṣṭhati [7]
sarvvamāyureti” iti
atha navamo'nuvākaḥ
tasmāttapanāddhūmo'jāyata | tadbhūyo'tapyata | tasmāttapanādagnirajāyata | tadbhūyo'tapyata [1] | tasmāttapanājjyotiraṃjāyata
tadbhūyo'tapyata | tasmāttapanādarcirajāyata | tadbhūyo'tapyata

61.1.3

tasmāttapanānmarīcayo'jāyanta | tadbhūyo'tapyata | tasmāttapanādudārā ajāyanta | tadbhūyo'tapyata | tadabhramiva samahanyata”
atha samudrotpattiṃ darśayati | "tadvastimabhinat [9]
sa samudro'bhavat | tasmāt samudrasya na pivanti | prajananamiva
hi manyante | tasmāt paśorjāyamānādāpaḥ purastādyanti" iti
atha prakṛtasya heātṛmantrasya sṛṣṭimāha | "taddaśaheātānvasṛjyata | prajāpatirvai daśaheātā" dūti | tatastat samudraparyyantaṃ
sṛṣṭaṃ jagat tatpaścāccittiḥsugityādirdaśaheātā'sṛjyata | tanmantrapratipādyākārayuktaprajāpatirevātra daśaheātā
yathoktasya paramātmatapaso vedanaṃ praśaṃsati | "ya evaṃ tapaso
atha lokatrayasṛṣṭiṃ darśayati| "tadvā idamapaḥ salilamāsīt| so'rodītprajāpatiḥ [3]| sa kasmā ajñi| yadyasyāpratiṣṭhāyā iti| yadapsvavāpadyata | sā pṛthivyabhavat| yanmṛṣṭa| tadantarikṣamabhavat| yadūrddhamudamṛṣṭa| sā dyaurabhavat
yadaraudīt| tadanayorudaskham [5] | ya evaṃ veda | nāsya gṛhe
rudanti| etadvā eṣāṃ lokānāṃ janma| ya evameṣāṃ lokānāṃ
janma veda| naiṣu lokeṣvārttimārcchati| bhadmāṃ pratiṣṭhāmavindata”
"so'kāmayata prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | so'ntarvvānabhavat | sa upapakṣābhyāmevarttūnasṛjata | tebhyo rajate pātre ghṛtamamaduhat | yāsya sā tanūrāsīt [7] | tāmapāhata | sā'horātrayoḥ sandhirabhavat"
"so'kāmayata prajāyeyeti | sa
tapo'tapyata | so'ntarvvānabhavat | sa mukhāddevānasṛjata | tebhyo
harite pātre somamaduhat | yāsya sā tanūrāsīt | tāmapāhata | tadaharabhavat” [8] iti
“ete
vai prajāpaterdohāḥ | ya evaṃ veda | duha eva prajāḥ”

61.1.4

“divā vai no'bhūditi | taddevānāṃ devatvam| ya evaṃ devānāṃ devatvaṃ veda | devavāneva bhavati”
“etadvā ahorātrāṇāṃ janma | ya evamahorācāṇāṃ janma veda | nāhorātreṣvārttimārcchati” [8] iti
atha daśamo'nuvākaḥ
kastvamasi vayaṃ vai lacchreyāṃsaḥ sma iti | mā mā devā avocan
abhruvanniti
athendraṃ bahudhā stotumādau tāvattadupayuktaṃ candramaḥśabdasya nirvacanaṃ darśayati | “so'manyata | kiṃ kiṃ vā akaramiti | sa candrama āhareti prālapat | taccandramasaścandramastvam
ya evaṃ veda [3] | candravāneva bhavati” iti
“taṃ devā abruvan
suvīryyo'maryyā yathā gopāyata dūti | tatsūryyasya sūryyatvam | ya
evaṃ veda | nainaṃ dabhroti” iti
“kañcanāsmin vā idamandriyaṃ pratyākhyāditi | tadindrasyendratvam | ya evaṃ veda | indriyāvyeva bhavati” [4] iti
“ayaṃ vā idaṃ paramoathendrasya sarvvadevasevyatvaṃ darśayati| “taṃ devāḥ samantaṃ paryyaviśan| vasavaḥ purastāt| rudrā dakṣiṇataḥ| ādityāḥ paścāt
viśve devā uttarataḥ| aṅgirasaḥ pratyañcam [5]| sādhyāḥ
parāñcam| ya evaṃ veda| upainaṃ samānāḥ saṃviśanti” iti
athendrasya rājanyotyā prajābhyaḥ sampādanaprakāraṃ darśayati
“sa prajāpatireva bhūtvā prajā asṛjata| tā asyai nātiṣṭhantānnādyāya| tā mukhaṃ purastāt paśyantīḥ| dakṣiṇataḥ paryyāyan| sa dakṣiṇataḥ paryyavarttayata| tā mukhaṃ purastāt paśyantīḥ
mukhaṃ dakṣiṇataḥ paryāāyan| sa dakṣiṇataḥ paryyavarttayata| tā mukhaṃ
purastāt paśyantīḥ| mukhaṃ dakṣiṇataḥ [6]| paścāt paryyāyan| sa paścātparyyavarttayata| tā mukhaṃ purastāt paśyantīḥ
etadvijñānaṃ praśaṃsati | "ya evaṃ vidvān pari nyavarttayateti

61.1.5

ca | prajāpatireva bhūtvā prajā atti | tiṣṭhante'smai prajā annādyāya | annāda eva bhavati” iti | yaḥ pumānevamindrasya
atha ekādaśo'nuvākaḥ
ramimīta | taṃ prāyuṅka [1] | tasya prayukto'śvo'jāyata | yaḥ
kāmayeta vīro ma ājāyeteti | sa caturhotāraṃ prayuñjīta
“so'kāmayata
paśūmāntsyāmiti | sa caturhotuḥ pañca hotāraṃ niramimīta
taṃ prāyuṅka | tasya prayuktipaśumānabhavat | yaḥ kāmayeta paśumāntsyāmiti | sa pañcahotāraṃ prayuñjīta [2] | paśumāneva
bhavati” iti
“so'kāma
yatartavo me kalperanniti | sa pañcahotuḥ ṣaḍḍhātāraṃ niramimīta | taṃ prāyuṅka | tasya prayuktṛtavo'smā akalpanta | yaḥ kāmayetartavo me kalperanniti | sa ṣaḍḍhātāraṃ prayuñjīta | kalpante'smā ṛtavaḥ” dūti
“so'kāmayata somapaḥ somayājī syām | ā me somapaḥ somayājī jāyeteti [3] | sa ṣaḍḍhotuḥ saptahotāraṃ niramimīta
taṃ prāyuṅka | tasya prayuktisomapaḥ somayājyabhavat | asya
taittirīya-brāhmaṇabhāṣya
dvitīyakāṇḍe tṛtīyaprapāṭhake
prathamo'nuvākaḥ
hariḥ oṃ
“somo vai caturhotā | agniḥ pañcahotā
dhātā ṣaḍḍhotā | indraḥ saptahotā [1]| prajāpatirdaśahotā
ya evaṃ caturhotṝṇāmṛddhiṃ veda | ṛdhnotyeva” dūti
“ya eṣāmevaṃ
bandhutāṃ veda | bandhumān bhavati | ya eṣāmevaṃ klṛptiṃ veda | kalpate'smai | ya eṣāmevāyatanaṃ veda | āyatanavān bhavati | ya
eṣāmevaṃ pratiṣṭhāṃ veda [2]| pratyeva tiṣṭhati” dūti
"brahmavādino vadanti | daśahotā
caturhotā | pañcahotā ṣaḍḍhotā saptahotā | atha kasmāccaturhotāra uccanta iti | indro vai caturhotā | indraḥ khalu vai

61.1.6

śreṣṭho devatānāmupadeśanāt | ya evamindraṃ śreṣṭhaṃ devatānāmupadeśanādveda | vasiṣṭhaḥ samānānāṃ bhavati | tasmācchreṣṭhamāyantaṃ
prathamenaivānubudhyante | ayamāgan | ayamavāmāditi | kīrttirasya pūrvvāgacchati janatāmāyataḥ | atho enaṃ prathamenaivānubudhyante | ayamāgan | ayamavāmāditi" [3] iti
iti śrīmatsāyanācāryyaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe
kṛṣṇayajurbrāhmaṇe dvitīyakāṇḍe tṛtīyaprapāṭhake prathamo'nuvākaḥ

61.5.1

pratigrahamantrānuvāke somāya vāso rudrāya gāmityādinā
yāni dravyāṇyāmnātāni tadvyatiriktadravyaviṣaye pratigrahamantraṃ vidhatte| “yadvā idaṃ kiñca| tatsarvvamuttāna evāṅgīrasaḥ pratyagṭahṇāt
tadenaṃ pratigṭahītaṃ nāhinat| yat kiñca pratigṭahṇīyāt| tatsarvvamuttānastvāṅgīrasaḥ pratigṭahṇātvityeva pratigṭahṇīyāt| iyaṃ
vā uttāna āṅgīrasaḥ| anayaivenat pratigṭahṇāti| nainam̐ hinasti” dūti| loke pratigrahayogyaṃ yatkiñciddravyaṃ tatsarvvama"devatā vai sapta puṣṭikāmānyavarttayanta| agniśca pṛthivī ca
vāyuścāntarikṣañca| ādityaśca dyauśca candramāḥ| agnirnyavarttayata| sa sāhasamapuṣyat[1]| pṛthivī nyavarttayata| sauṣadhībhirvanaspatibhirapuṣyat| vāyurnyavarttayata| sa marīcibhirapuṣyat| antarikṣaṃ nyavarttayata| tadvayobhirapuṣyat| ādityo
nyavarttayata| sa raśmibhirapuṣyat| dyaurnyavarttayata| sā nakṣatrairapuṣyat| candramā nyavarttayata| so'horātrairarddhamāsairmāsairṛtubhiḥ
saṃvatsareṇāpuṣyat| tān poṣān puṣyati| yām̐ste'puṣyan| ya
evaṃ vidvāṃnni ca varttayate pari ca"[2] iti
atha caturtho'nuvākaḥ
hiraṇyamantravat vastragavāśvapuruṣatalpaśakaṭapratigrahamantrāṇāṃ
ṣaṇṇāṃ vedanamanvayavyatirekābhyāṃ vidhatte | “tasya vai somasya vāsaḥ
pratijagṛhuṣaḥ | tṛtīyamindriyasyāpākrāmat [1] | tadetenaiva pratyagṛhṇāt | tena vai sa tṛtīyamindriyasyātmannupādhatta | tṛtīyamindriyasyātmannupādhatte | ya evaṃ vidvān vāsaḥ pratigṛhṇāti
atha yo'vidvān pratigṛhṇāti | tṛtīyamasyendriyasyāpakrāmati
tasya vai rudrasya gāṃ pratijagṛhuṣaḥ | caturthamindriyasyāpākrāmat

61.5.2

tāmetenaiva pratyagṛhṇāt | tena vai sa caturthamindriyasyātmannupādhatta
[2] | caturthamindriyasyātmannupādhatte | ya evaṃ vidvān gāṃ pratigṛhṇāti | atha yo'vidvān pratigṛhṇāti | caturthamasyendriyasyāpakrāmati | tasya vai varuṇasyāśvaṃ pratijagṛhuṣaḥ | pañcamamindriyasyāpākrāmat | tametenaiva pratyagṛhṇāt | tena vai sa pañcamamindriyasyātmannupādhatta | pañcamamindriyasyātmannupādhatte | ya
evaṃ vidvānaśvaṃ pratigṛhṇāti [3] | atha yo'vidvān pratigṛhṇāti | pañcamamasyendriyasyāpakrāmati | tasya vai prajāpateḥ puruṣaṃ
pratijagṛhuṣaḥ | ṣaṣṭhamindriyasyāpākrāmat | tametenaiva pratyagṛhṇāt
tena vai sa ṣaṣṭhamindriyasyātmannupādhatta | ṣaṣṭhamindriyasyātmannupādhatte | ya evaṃ vidvān puruṣaṃ pratigṛhṇāti | atha yo'vidvān
pratigṛhṇāti | ṣaṣṭhamasyendriyasyāpakrāmati [4] | tasya vai manostalpaṃ
pratijagṛhuṣaḥ | saptamamindriyasyāpākrāmat | tametenaiva pratyagṛhṇāt | tena vai sa saptamamindriyasyātmannupādhatta | saptamamindriyasyātmannupādhatte | ya evaṃ vidvām̐stalpaṃ pratigṛhṇāti | atha
yo'vidvān pratigṛhṇāti | saptamasyendriyamapākrāmati | tasya
vā uttānasyāṅgirasasyāprāṇat pratijagrāhuṣaḥ| aṣṭamamindriyamapākrāmat [5]| tadetenaiva pratyagṛhṇāt | tena vai so'ṣṭamamindriyasyātmannupādhatta | aṣṭamamindriyasyātmannupadhatte | ya evaṃ
vidvānaprāṇat pratigṛhṇāti | atha yo vidvān pratigṛhṇāti
atha pañcamo'nuvākaḥ
kenaiṣāṃ paśūnasṛjantèti | agninā vai te gṛhapatinā'rdhuvan | tenaibhyo lokebhyo'surān prāṇadanta | tenaiṣāṃ paśūnasṛjanta" iti

61.5.3

satramāsata | kena te gṛhapatinārdhnuvan [2] | kenarttūnakalpayanneti | dhātrā vai te gṛhapatinārdhnuvan | tenarttūnakalpayanna''iti
satramāsata | kena te gṛhapatinārdhnuvan | kena suvarāyan | kenemām̐llokānanvatanvanniti | aryyamṇā vai te gṛhapatinārdhnuvan | tena
suvarāyan | tenemām̐llokānanvatanvanniti [3]’’
‘‘ete vai devā gṛhapatayaḥ | tān ya evaṃ vidān | anyasya
gārhapaterdīkṣate | avāntarameva satriṇāmṛdhnoti’’ iti
pūrvoktasya pañcamasya gṛhapateraryyamākhyasya vedanaṃ punarviśeṣeṇa praśaṃsati | “yo vā aryyamaṇaṃ veda | dānakāmā asmai prajā
bhavanti | yajño vā aryyamā | āryāṃ vasatiriti vai tamāhuryaṃ
praśaṃsanti” iti
prakārāntareṇa tamaryyamaṇaṃ punaḥ praśaṃsati | “āryyā vasatirbhavati | ya evaṃ veda”[4] iti
atha hotṛmantrābhimānī devaviṣayaṃ vedanaṃ praśaṃsati | “yo
vai caturhotṝṇāᳵ hotṝn veda | sarvvāsu prajāsvannamatti [5]
sarvvādiśo'bhijayāta | prajāpatirvai daśahotṝṇāᳵ hotā | somasaccaturhotṝṇāᳵ hotā | agniḥ pañcahotṝṇāᳵ hotā | dhātā
ṣaḍḍhotṝṇāᳵ hotā | aryyamā saptahotṝṇāᳵ hotā | ete vai
caturhotṝṇāᳵ hotāraḥ | tān ya evaṃ veda | sarvvāsu prajāsvannamatti | sarvvādiśo'bhinayati” [6] iti | hotṛmantrairhoiti pañcamo'nuvākaḥ

61.6

atha ṣaṣṭho'nuvākaḥ
"prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā vyasraṃsata| sa hṛdayaṃ bhūto'śayat
ātman hā 3 ityahvayat| āpaḥ pratyaśṭaṇvan| tā agnihotreṇaiva yajñakratuneāpaparyyāvarttanta| tāḥ kusminnamupāhvan| tasmādagnihotrasya yajñakratoḥ| eka ṛtvik" iti
"catuṣkṛtvā'ṅkhyat | agnivāy‌rādityacandramāḥ [1] | te pratyaṣṭhāpvan | te darśapūrṇamāsābhyāmeva
yajñakratunopaparyāāvarttanta | ta upodṝhmatsavāryyaṅgāni | tasmāddarśapūrṇamāsayoryajñakratoḥ | catvāra ṛtvijaḥ”
"pañca kṛtvo'ṅgayat | paśavaḥ pratyaṣṭāṣṭhavan | te
cāturmāsyaireva yajñakratunopaparyāāvarttanta | ta upodahannāmakavīṃ
māṃsamasthimajjānam | tasmāccāturmāsyānāṃ yajñakratoḥ [2]
pañcartvijaḥ”
“ṣaṭkṛtvo'ñjayat | ṛtavaḥ pratyaśṭaṇvan | te paśubandhenaiva yajñakratunopaparyāvarttanta | ta upāhvaṃstamāvāṇḍau śiśnamavāñcaṃ prāṇam | tasmāt paśubandhasya yajñakratoḥ | ṣaḍṛtvijaḥ”
“saptakṛtvo'ñjayat | hotrāḥ pratyaśṭaṇvan | tāḥ saumyenaivādhvareṇa yajñakratunopaparyāvarttanta [1]| tā upāhvantasapta śīrṣaṇyān prāṇān
tasmāt saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ | saptahotrāḥ prācīrvaṣaṭ
kurvvanti”
atha saṃvatsarasatragavāmayane sarvve kratvantarbhāvaṃ darśayati
“daśakṛtvo'hvayat | tapaḥ pratyaśṛṇot | tat karmmaṇaiva saṃvatsareṇa
sarvvairyajñakratubhirupaparyyāvarttata | tat sarvvamātmānamaparivargamupaikṣat | tasmāt saṃvatsare sarvve yajñakratavo'varudhyante” iti
athaikenādhvaryyuṇā niṣpādyamagnihotraṃ prathamabhāvitvena praśaṃsati | “tasmāddaśahotā caturhotā | pañcahotā ṣaḍḍhātā saptahotā | ekahotre balim̐ haranti | harantyasmai prajā balim
ainamapratikhyātaṃ gacchati | ya evaṃ veda” [4] iti
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ

61.11.1

"caturunnayati | caturhotārameva tadyajñakratumāpnoti darśapūrṇamāsau
catvāri cātmano'ṅgāni spṛṇoti | ādityasya ca sāyujyaṃ
gacchati" iti
"caturunnayati | samitpañcamī | pañcahotārameva tadyajñakratumāpnoti cāturmāsyāni
lomatvacaṃ māᳪsamasthimajjānam [2]| tānicātmanaḥ spṛṇoti | ādityasya ca sāyujyaṃ gacchati" iti
"caturunnayati | dvirjuhoti
ṣaḍḍhotārameva tadyajñakratumāpnoti paśubandham | saptāvāgṅeā
śiśramavāñcaṃ prā̱ṇam| tāni cātmanaḥ spṛṇoti| ādityasya
ca sāyujyaṃ gacchati" iti
"caturunnayati | dvirjuhoti [3]| samitsaptamī
saptahotārameva tadyajñakratumāpnoti saumyamadhvaram | sapta cātmanaḥ
śīrṣaṇyān prāṇān spṛṇoti| ādityasya ca sāyujyaṃ gacchati"
iti
“caturunnayati | dvirjuhoti
dvirnimārṣṭi | dviḥ prāśnāti | daśahotārameva tadyajñakratumāpnoti saṃvatsaram | sarvvaṃ cātmānamaparivargaṃ spṛṇoti | ādityasya ca sāyujyaṃ gacchati” [4] iti
“prajāpatirakāmayata prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | so'ntarvvānabhavat | sa haritaḥ śyāvo'bhavat | tasmātsthyantarvatnī | hariṇī satī śyāvā bhavati | sa vijāyamāno garbheṇātāmyat
sa tāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāvo'bhavat | tasmāttāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāvo
bhavati | tasyāsurevājīvat [1] | temāsunā surānasṛjata
atha pitṛsṛṣṭiṃ darśayati | "so'surān sṛṣṭvāpite'vāmanyata | tadanu pitṝnasṛjata | tatpitṝṇāṃ pitṛtvam ! ya evaṃ
pitṝṇāṃ pitṛtvaṃ veda | pitevaiva khānāṃ bhavati [9] | yantyasya

61.11.2

pitaro havam" iti | @Csa prajāpatirasurān sṛṣṭvā pitṛtvābhimānamakarot | yathā bhavyagṛhādikaṃ nirmāya gṛhasya pitāmahamiti na manyate putrānutpādya tathā manyate | evamayaṃ prajāpatirapi girinadyacetanaṃ sṛṣṭvā pitṛtvaṃ na manyate | tanānasurān sṛṣṭvā pitṛtvaṃ manyate | ataḥ pitṛtvābhimānānmitaṃ ta“sa pitṝnsṛṣṭvā manasyat
tadanu manuṣyānasṛjata | tanmanuṣyāṇāṃ manuṣyatvam | ya evaṃ
manuṣyāṇāṃ manuṣyatvaṃ veda | manasyeva bhavati | nainaṃ manurjahāti”
“tasmai manuṣyānsṛjānāya
divā devatrābhavat | tadanu devānasṛjata | taddevānāṃ devatvam
ya evaṃ devānāṃ devatvaṃ veda | divā haivāsya devatrā bhavati”
“tāni vā etāni catvāryyambhāṃsi | devā manuṣyāḥ pitaro'surāḥ” iti
“teṣu sarvvekṣvanno nabha iva bhavati | ya
evaṃ veda” [3] iti
“brahmavādino vadanti | yo vā imaṃ vidyāt
yato'yaṃ pavate | yadabhipavate | yadabhisampavate | sarvvamāyuriyāt | na purāyuṣaḥ pramīyeta | paśūmāntsyāt | vindeta prajām”
iti
atha pavamānanāmadhyānaṃ vidhatte | “atha yatpaścādāti
pavamāna eva bhūtvā paścādāti | pūtamasmā āharanti | pūtamupaharanti | pūtamaśnāti | ya evaṃ veda | sa vā eṣa pavamāna
eva” [6] iti| yadā sa vāyuḥ paścimāyām̐ diśi sañcarati tadā
pavamāna iti tasya nāma, śodhaka ityarthaḥ | yaḥ pumān evaṃvidhaṃ vāyuṃ
dhyāyati tasmai viduṣe pūtadoṣarahitaṃ dhanādikamāharanti | tathā
pūtaṃ śuddhamannamupaharanti samīpe samarpayanti svayamapi tatpūtamevāśnāti | tadetadaihikaphalam | āmuṣmikantu pavamānaprāptirūpam
tathācarati vai yogī satāṃ dharmamadūṣayan

61.11.3

janā yathā na manyeran gaccheyurnaiva saṅgatimiti
athāsya bhikṣāṭanaprakāraṃ darśayati | "sa yāndiśaᳵ sanimeṣyansyāt | yadā tāndiśaṃ vāto vāyāt | atha praveyāt
pravā dhāvayet | sā tameva raditaṃ vyūḍhaṃ gandhamabhipracyavate
nāsya taṃ janapadaṃ pūrvo ko'bhisaṃgacchati" dūti
“prajāpatiḥ somaᳵ
rājānamasṛjata | taṃ trayo vedā anvasṛjyanta | tān haste'kuruta | atha ha sītā sāvitrī | somaṃ rājānaṃ cakame | addhāmu
sa cakame | sā ha pitaraṃ prajāpatimupasasāra | tam̐ hovāca
namaste astu bhagavaḥ | upa tvāyāni [1] | pra tvāpadye | somaṃ
vai rājānaṃ kāmaye | addhāmu sa kāmayata iti | tasyā u ha
svāgaramalaṅkāraṃ kalpayitvā | daśahotāraṃ purastādvākhyāya | caturhotāraṃ dakṣiṇataḥ | pañcahotāraṃ paścāt | ṣaḍḍhotāramuttarataḥ | saptahotāramupariṣṭāt | sambhāraiśca patnibhiśca mukhe'laṅkṛtya [2] | āsthārddhaṃ vavrāja | tām̐ hodīcyovāca | upamā
varttasveti | tam̐ hovāca | bho gantuṃ ma ācakṣva | etanma ācakṣva | dhatse pāṇāviti | tasyā u ha trīn vedān pradadau
"sa yaḥ
kāmayeta priyaḥ syāmiti [3] | yaṃ kāmayeta priyaḥ syāditi | tasmā eta1 m̐ syāgaramalaṅkāraṃ kalpayitvā | daśahotāraṃ purastādvyākhyāya | caturhotāraṃ dakṣiṇataḥ | pañcahotāraṃ
paścāt | ṣaḍḍhotāramuttarataḥ | saptahotāramupariṣṭāt | sambhāraiśca pavitraiśca mukhe'laṅkṛtya | ākhyāhūm̐ vrajet | priyo haiva
bhavati" [4] iti
atha ekādaśo'nuvākaḥ
"prajñātvāmanvasṛjata | tadakāmayata | samātmanā padyeyeti | ātmannātmannityāmantrayata

61.11.4

tasmai daśama1 m̐ hataḥ pratyaśṛṇot | sa daśahato'bhavat | daśahūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ daśahūtag santam | daśahotetyācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devāḥ” [1] iti
“ātmannātmannityāmantrayata | tasmai saptamag hataḥ pratyaśṛṇot | sa saptahūto'bhavat | saptahūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etag saptahūtag
santam | saptahotetyācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi
devāḥ | ātmannātmannityāmantrayata | tasmai ṣaṣṭhag hūtaḥ pratyaśṛṇot | sa ṣaḍdūto'bhavat [2] | ṣaḍdūto ha vai nāmaiṣaḥ| taṃ vā
etag ṣaḍḍhūtag santam | ṣaḍḍhotetyācakṣata parokṣeṇa | parokṣapriyā dūva hi devāḥ | ātmannātmannityāmantrayata | tasmai
pañcamam̐ hūtaḥ pratyaśṛṇot | sa pañcahṝto'bhavat | pañcahṝto ha
vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ pañcahūtam̐ santam | pañcahotetyācakṣate
parokṣeṇa [3]| parokṣapriyā iva hi devāḥ| ātmannātmannityāmantrayata | tasmai caturtham̐ hūtaḥ pratyaśṛṇot | sa caturhṝto'bhavat | caturhṝto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ caturhūtam̐ santam| caturhotetyācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devāḥ"
"tamabravīt | tvaṃ vai me nediṣṭham̐ hūtaḥ pratyaśrauṣīḥ || tvaṃ vai
nānākhyātāra iti | tasmānnu hainām̐ścaturhotāra ityācakṣate
tasmācchuśrūṣuḥ putrāṇām̐ hṛdyatamaḥ | nodaṣṭho hṛdyatamaḥ | nediṣṭho brahmaṇo bhavati | ya evaṃ veda" [4] iti
"juṣṭo damūnā atithiruduroṇe | imanno yajñamupayāhi vidvān | viśvā agne'bhiyujo
vihatya | śatrūyatāmābharā bhojanāni" iti
"agne śarddha mahate saubhagāya
tava dyumnānyuttamāni mantu | sañjāspatyaᳵ suyamamākṛṇuṣva

61.11.5

śatrūyatāmabhitiṣṭhā mahām̐si" dūti
"agne yono'bhito janaḥ | vṛko vāre
jighām̐sati [1] | tām̐stvaṃ vṛtrahañjahi | vasvasmabhyamābhara"
dūti
"agne yono'bhidāsati | mamāno
atha pañcamīmāha| "tvamindrābhibhūrasi| devo vijñātavīryyaḥ| vṛtrahā purucetanaḥ" iti
atha ṣaṣṭhīmāha| "apa prāca indraviśvām̐ amitrān [2]
apāvāco abhibhūte nudasva| apodīco apa śūrādharāca jarai
yathā tava śarmanmadema" iti
atha daśamomāha | “sviṣṭamagne abhitat pṛṇāhi | viśvā
deva pṛtanā abhiṣya | urunnaḥ panthāṃ pradiśanvibhā hi | jyotiṣmaddhehyajaraṃ na āyuḥ” iti
athaikādaśamāha | “tvāmagne haviṣmantaḥ | devaṃ marttāsa īḍate [5] | manye tvā jātavedasam | sa havyāvakṣyānuṣak” iti
atha dvādaśīmāha | “viśvāni no durgahā jātavedaḥ
sindhuṃ na nāvā duritātiparṣi | agne atrivannamasā gṛṇānaḥ
asmākaṃ bodhyavitā tanūnām” iti
atha trayodaśomāha | “pūṣā gā anvetu naḥ | pūṣā
rakṣatvarvataḥ | pūṣā vājam̐sanotu naḥ” iti
atha caturdaśīmāha | “pūṣemā āśā anuveda sarvāḥ [5]
so asmām̐ abhayatamena neṣat | svastidā aghṛṇiḥ sarvvīraḥ
aprayucchan pura etu prajānan” iti
atha pañcadaśīmāha | “tvamagne saprathā asi | juṣṭo hotā
vareṇyaḥ | tvayā yajñaṃ vitanvate” iti
atha ṣoḍaśīmāha | “agno rakṣāṃsi sedhati | śukramociramarttyaḥ | śuciḥ pāvaka īḍyaḥ” iti
agne rakṣāṇo aṃhasaḥ [6]
pratiṣmadeva rīṣataḥ | tapiṣṭhairajarodaha”
agne jahin pakṣiṇam | dodyanmartyeṣva | sve kṣaye śucivrata”
ā vāta vāhi bheṣajam | vi vāta
vāhi yadrapaḥ | tvaṃ hi viśvabheṣajaḥ | devānāṃ dūta īyase”
atha trayoviṃśīmāha | "tvamagne ayāsi | ayāsana manamā

61.11.6

hitaḥ | ayāsana havyamūhaṣe | ayāno dhehi bheṣajam" iti
atha caturvviṃṃśīmāha| "iṣṭo agnirāṅgataḥ| svāhākṛtaḥ
pipartu naḥ| khagā devebhya idannamaḥ" iti
atha pañcaviṃśīmāha | "kāmo bhūtasya bhavyasya | samrāḍeko
virājati [ε]| sa idaṃ pratipaprathe | ṣatūsṛjate vaśī" iti
atha ṣaḍviṃśīmāha | “kāmastadagre samavarttatādhi| manaso
retaḥ prathamaṃ yadāsīt | sato bandhumasati niravindan | hṛdi
pratīṣyā kavayo manīṣā” dūti
atha saptaviṃśīmāha | “tvayā manyo sarathamārujantaḥ | harṣamāṇāso dhṛṣatā marutvaḥ | tigmeṣava āyudhā saṃśiśānāḥ
upaprayantu naro agnirūpāḥ” [10] iti
atha dvitīyāṃ | "yo mā cakṣuṣā yo manamā| yo vācā
brahmaṇā ghāyurabhidāsati | tayāgne tvaṃ menyā| amumameniṃ kṛṇu"
atha tṛtīyāṃ | “yatkiñcāsau manasā yacca vācā | yajñairjuhoti yajuṣā havirbhiḥ [1] | tanmṛtyurirṛtyā saṃvidānaḥ
purā diṣṭādāūtīrasya hantu” dūti
atha caturthīmāha| “yātudhānā nirṛtirāda rakṣaḥ| te asya
ghnantvanṛtena satyam | dūndreṣitā śrājyamasya mathnantu | mā tatsamṛddhi yadasau karoti” dūti
“hanmi te'haṃ kṛta m̐ haviḥ| yo me ghoramacīkṛtaḥ| apāñcau ta ubhau bāhū| apanahyāmyāsyam” [2]
“apanahyāmi te bāhū| apanahyāmyāsyam
agnerdevasya brahmaṇā| sarvvaṃ te'vadhiṣaṃ kṛtam”
‘purāmuṣya vaṣaṭkārāt| yajñaṃ deveṣunaskṛdhi
sviṣṭamasmākaṃ bhūyāt | māsmān prāpannarātayaḥ”
“anti dūre sato agne| bhrātṛvyasyābhidāsataḥ [3] | vaṣaṭkāreṇa vajreṇa | kṛtyā m̐ hanmi kṛtāmaham”
atha pañcadaśīmāha | “tvannastanturuta seturagne | tvaṃ panthā

61.11.7

bhavasi devayānaḥ | tvayāgne pṛṣṭhaṃ vayamāruhema | athā devaiḥ sadhamādaṃ madema” iti
atha ṣoḍaśīmāha | “uduttamaṃ mumugdhi naḥ | vipāśaṃ madhyamaṃ cṛta | avādhamāni jīvase” [6] iti
atha saptadaśīmāha | “vaya somavrate tava | manastanūṣu bibhrataḥ | prajāvanto aśīmahi” iti
atha viṃśīmāha | “ā tvāhārṣamantarabhūḥ | dhruvastiṣṭhā
vicācaliḥ | viśastvā sarvvā vāñchantu | mā tvadrāṣṭramadhibhraśat” iti
athaikaviṃśīmāha | “dhruvā dyaurdhruvā pṛthivī | dhruvaṃ viśvamidaṃ
jagat | dhruvā ha parvvatā dṛme | dhruvo rājā viśāmayam” iti
atha dvāviṃśīmāha | “ihaivedhi mā vyathiṣṭhāḥ [8] | parvvata
iva vicācaliḥ | indra iveha dhruvastiṣṭha | iha rāṣṭramu dhāraya”
iti
atha trayoviṃśīmāha | “abhitiṣṭha pṛtanyataḥ | adhare santu
śatravaḥ | indra iva vṛtrahā tiṣṭha | apaḥ saṃtrāṇi mañjayan”
iti
"vṛñce havirnamasā barhiragnau | ayāmi
srugghṛtavatī suvṛktiḥ | ampatti sajhamadane pṛthivyāḥ | aśrāyi
yajñaḥ sūryeṇa cakṣuḥ” iti
"ihārvāñcamatihvaye | indraṃ jaitrā yajetane | asmākamastu kevalaḥ" iti
atha ṣaṣṭhīmāha| "arvāñcamindramamutò havāmahe| yò gòjiddhanajidaśvajidyaḥ [2]| imaṃ nò yajñaṃ vihave juṣasva| asya
kurmò harivò medinaṃ tvā" iti
atha saptamīmāha| asammṛṣṭò jāyase mātròḥ śuciḥ
mandraḥ kavirudatiṣṭhò vivasvataḥ| ghṛtena tvā varddhayannagna āhuta
dhūmaste keturabhavaddivi śritaḥ" iti
"ā no viśvābhirūtibhiḥ sajoṣā
brahma juṣāṇo haryyaśva yāhi | varīvṛjat sthavirebhiḥ suśipra
asmedadhadṛṣaṇ śuśmamindra" iti

61.11.8

"indraḥ suvarṣā janayannahāni | jigāyośigbhiḥ pṛtanā abhighost: [6] | prārocayanmanave ketumahnā | avindajjyotirvṛhate raṇāya" iti
atha viṃśīmāha | “aṣāḍhaṃ yutsu pṛtanāsu paprim | suvarṣāmapsvāṃ vṛjanasya goṣām | bhareṣujām̐ sukṣitim̐ suśravasam
jayantaṃ tvāmanu madema soma” iti
athaikaviṃśīmāha | “bhavāmitro na śevyo ghṛtāsutiḥ | vibhūtadyumna evayā u saprathāḥ [8] | athā te viṣṇo viduṣācidaddhyaḥ | stomo yajñasya rādhyo haviṣmataḥ” iti
japyenaiva tu saṃsiddhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ
kuryādanyanna vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate | iti
"tamu stotāraḥ pūrvyaṃ yathāvida
ṛtasya | garbha 5 haviṣā piparttana | asya jānanto nāma cidvivaktana | bṛhatte viṣṇo sumatimbhajāmahe" [6] iti
"imādhānā ghṛtasnuvaḥ | harī ihopavakṣataḥ | indra 5 sukhatame rathe" iti
"ācarṣaṇi prāvṛṣabho janānām
rājā kṛṣṭīnāṃ puruhūta indraḥ | stutaśravasyannavamopamadrik
yuktā harī vṛṣaṇā''yāhyarvāṅ” iti
“pra yatsindhavaḥ pramavaṃ yadāyan
āpaḥ samudra rathyeva jagmuḥ | ataścidindraḥ sadaso varīyan
yadī5 somaḥ pṛṇati dugdho aśśuḥ” iti
"hvayāmasi hyendra yāhyarvāṅ [11]
arante somaḥ sūnave bhavāti | śatakrato mādayasvā suteṣu
asmām̐ ava pṛtanāsu prayutsu" iti
"indrāya seāmāḥ pradivo vidānāḥ
ṛbhuryebhirvṛṣaparvā vichāyāḥ | prayamyamān pratiṣūgṛbhāya
indra piva vṛṣadhūtasya vṛṣṇaḥ" iti
"aheḍamāna upayāhi yajñam | tubhyaṃ
pavanta indavaḥ sutāsaḥ | gāvo na vajrintsvamoko accha [12]
indrāgahi prathamo yajñiyānām" iti

61.11.9

yayā śaśvat pibasi madhva ūrmim | tayā pāhi pra te adhvaryuṃrasthāt | sante vajro varttatāmindra gavyuḥ” iti
“prātaryujā vibodhaya | aśvino veha
gacchatam | asya somasya pītaye” iti
"prātaryā̍vāṇā pratha̱mā ya̍jadhvam
purā gṛ̱dhādaru̍ṣaḥ pibāthaḥ | prā̱ta̱rhi ya̱jñama̱śvinā̍ dadhāte
praśa̍ꣲsanti ka̱vaya̍ḥ pūrva̱bhāja̍ḥ” iti
"prāta̱ryaja̍dhvama̱śvinā̍ hinota | na
sā̱yama̍sti de̱vayā̱ aju̍ṣṭam | u̱tānyo a̱smadyaja̍te vicā̱yaḥ
pūrvva̍ḥ pūrvo̱ yaja̍māno̱ vanī̍yān” [13] iti
caturthānuvāke prathamāmṛcamāha | "naktaṃ jātāsyoṣadhe | rāme
kṛṣṇe asikni ca | ida raja̍ni rajaya | kilāsaṃ palitañca
yat” iti
atha dvitīyā | “kilāsañca palitañca | nirito nāśayā
pṛṣat | ā na svo aśnutāṃ varṇaḥ | parā śvetāni pātaya" iti
atha tṛtīyā | “asitaṃ te nilayanam | āsthānamasitaṃ
tava [1]| asikni asyoṣadhe | nirito nāśayā pṛṣat” iti
“samāno mantraḥ samitiḥ samānī | samānaṃ
manaḥ saha cittameṣām | samānaṃ keto abhi saṅgarabhadhvam
sañjñānena vo haviṣā yajāmaḥ”
“samāno va ākṛtiḥ | samānā hṛdayāni vaḥ | samānamastu vo manaḥ | yathā vaḥ susahā mati” 5
“sañjñānaṃ naḥ svaiḥ | sañjñānamaraṇaiḥ
sañjñānamaśvinā yuvam | ihāsmāsu niyacchatam”
“made made hi no dadaḥ | yūthā gavāmṛjukratuḥ | saṅgabhāya puruśatā | ubhayā hastyāvasu | śiśīhi rāya
ābhara” [7] iti
“śiprin vājānāṃ pate | śacīvastava daṃᳵsanā | ātu na indra bhajaya | goṣvaśveṣu śubhuṣu | sahasreṣu tuvīmagha” iti
“yaddevā deva helanam | devāsaścakramā vayam
ādityāstasmānmā yūyam | ṛtasyartena muñcata” iti
“ṛtasyarcènādityāḥ [8]| yajatrā muñcateha

61.11.10

mā| yajñairvo yajñavāhasaḥ| āśikṣanto na śekima” iti
“medasvatā yajamānāḥ| sucānyena juhvata
akāmā vo viśvedevāḥ| śikṣanto nopaśekima” iti
“yadi divā yadi naktam| ena enasyo'karat| bhūtaṃ mā tasmādbhavyañca| drupadādiva muñcatu” iti
atha pañcamo'nuvākaḥ
atha daśamīmāha | “vācaᳪsu mitrāvaruṇāvirāvatīm
parjjanyaścitrāṃ vadati tviṣīmatīm | abhrā vamata marutaḥ su
māyayā | dyāṃ varṣayata maruṇāmarepasam” iti
athaikādaśīmāha | “ayukta sapta śundhyuvaḥ | sūro rathasya
naptiyaḥ | tābhiryāti svayuktibhiḥ” iti
atha dvādaśīmāha | “vahiṣṭhebhirviharan yāsi tantum [4]
avavyayannasitaṃ deva vasvaḥ | davidhvato raśmayaḥ sūryyasya | carmevābādhustamo apsvantaḥ” iti
atha trayodaśīmāha | “parjanyāya pragāyata | divasputrāya
mīḷuṣe | sa no yavasamikṣatu” iti
atha caturdaśīmāha| “acchā vada tava śaṅgībhirābhiḥ| khuhi
parjanyaṃ namasā vivāsa | kanikradṛṣabho jīradānuḥ | reto
dadhātyoṣadhīṣu garbham” [5] iti
atha pañcadaśīmāha | “yo garbhamoṣadhīnām| gavāṃ kṛṇotyavva̍tām| parjanyaḥ puruṣīṇām” iti
atha ṣoḍaśīmāha | tasmā idāsye̱ haviḥ| juhotā madhumattamam| i̱ḍāṃ naḥ saṃyataṃ karat” iti
iti pañcamo'nuvākaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (5)