Pramāṇa · Search · About · API

Yajurbrahmana 62

Yajurbrāhmaṇa 62

Language
Sanskrit

Contents

62.1.1

"imā brahma brahmavāha | priyā ta ā
barhiḥ sīda | vohi sūra puroḍāśam" [2]
"upa naḥ sūnavo giraḥ | śṛṇvantvamṛtasya
ye | sumṛḍīkā bhavantu naḥ"
"adyā no deva savitaḥ | prajāvat sāvīḥ
saubhagam | parā duṣvapniyaṃ suva"
"viśvāni deva savitaḥ | duritāni
parāsuva | yadbhadraṃ tanna āsuva"
"sakūtamindra sacyutim | sacyutiṃ
jaghanacyutim [4] | kanātkābhānna ābhara | prayasyanniva
sakthyau"
"vi na indra mṛdho jahi | kanīkhunadivamāpayan | abhi naḥ suṣṭutiṃ naya"
"prajāpatiḥ striyāṃ yaśaḥ | muṣkayoradadhātsarpam | kāmasya tṛptimānandam | tasyāgne bhajayeha mā"
atha ṣoḍaśīmāha | "modaḥ pramoda ānandaḥ [5] | muṣkyaurnihitaḥ saṣaḥ | sṛteva kāmasya tṛpyāni | dakṣiṇānāṃ
pratigrahe" iti
atha saptadaśīmāha | "manasaścittamākūtim | vācaḥ satyamaśīmahi | paśūnā rūpamannasya | yaśaḥ śrīḥ śrayatāṃ mayi"
iti
"yathāhamasyā atṛpaᳵ striyai pumān
yathā strī tṛpyati puṃᳵsi priye priyā | evaṃ bhagasya tṛpyāṇi
[6] | yajñasya kāmyaḥ priyaḥ”
"dadāmītyagnirrvadati | tatheti vāyurāha tat | hanteti satyaṃ candramāḥ | ādityaḥ satyamomiti"
"āpastat satyamārabhan | yaśo yajñasya
dakṣiṇām | asau me kāmaḥ samṛddhyatām”
atha caturviṃśīmāha | “viśvaṃ bibhartti pṛthivī [8]
antarikṣaṃ vipaprathe | duhe dyaurbṛhatī payaḥ” iti
atha pañcaviṃśīmāha | “na tā naśanti na dabhāti taskaraḥ
nainā amitro vyathirādadharṣati | devām̐śca yābhiryajate dadāti
ca | jyogittābhiḥ sacate gopatiḥ saha” iti
atha ṣaḍviṃśīmāha | “na tā arvā reṇukakāṭo aśnute | na
saṃskṛ̱tatra̱mupa̍yanti̱ tā a̱bhi | u̱ru̱gā̱yamabha̍ya̱ṃ tasya̱ tā anu̍

62.1.2

“rātrī vyakhyadāyatī | purutrā devyakṣabhiḥ | viśvā adhiśriyo'dhita” iti
“upa te gā dūvākaram | vṛṇīṣva
duhitardivaḥ | rātrī stomanna jigyuṣe” iti
athaikonatriṃśīmāha | "devīṃ vācamajanayanta devāḥ | tāṃ
viśvarūpāḥ paśavo vadanti | sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā
dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu" [10] dūti
atha triṃśīmāha | "yadvāgvadantyavicetanāni | rāṣṭrī devānāṃ
niṣasāda mandrā | catasra ūrjaṃ duduhe payāsi | ka svidasryāḥ
paramaṃ jagāma" iti
athaikaviṃśīmāha | “gaurī mimāya salilāni takṣatī
ekapadī dvipadī sā catuṣpadī | aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī
sahasrākṣarā parame vyoman” iti
atha dvāviṃśīmāha | “tasyāḥ samudrā adhivikṣaranti
tena jīvanti pradiśaścatasraḥ [11]| tataḥ kṣaratyakṣaram | tadviśvamupajīvati” iti
khiyo dīpyatāmaprayucchan | vibhrājamānaḥ samidhāna ugraḥ
āntarikṣamaruhadagan dyām” [19]
atha saptamo'nuvākaḥ
saptame prathamāmṛcamāha | “vṛṣāsyaṅgurvṛṣabhāya gṛhṇāmi
vṛṣāyamugro nṛcakṣase | divyaḥ karmmaṇyo hito bṛhannāma | vṛṣabhasya
yā kakut” iti
“vṛṣabheṇa yajamānāḥ| akrūreṇa̱ sarpi̍ṣā
mṛdha̍śca̱ sarvā̍ indreṇa| pṛtanā̍śca jayāmasi” iti
“yasyāyamṛṣabho haviḥ| indrāya pariṇīyate
jayati śatrūmāyantam| atho hanti pṛtanyataḥ” iti
“nṛṇāmaha praṇīramat| aya udbhindatāmamat”
“indra śuṣmantanuvā megyasva| nīcā viśvā
abhitiṣṭhābhimātīḥ| niṣṭṛṇīhyābādhaṃ yā no astu| uruṃ no
lokaṃ kṛṇuhi jīvadāno” [3] iti
“prehya̱bhipraihi̱ pra bha̍rā̱ saha̍sva | mā vi̍veno̱ vi śṛ̍ṇvi̱ṣā jane̍ṣu | udī̍rḍito vṛṣa̱bha ti̍ṣṭha śuṣmai̍ḥ | indra̱śatrū̍n puro a̱smāka̍ yudhya”

62.1.3

“agne̍ jetā̱ tvaṃ jaya̍ | śatrūntsaha̍sa̱ oja̍sā
vi śatrū̱n vi mṛdho̍ nuda”
“e̱taṃ te̱ stoma̍ṃtu vijāta vipraḥ | ratha̱ṃ na
dhīra̍ḥ sva̱pā a̍takṣam | yadī̍da̱gne prati̱ tvaṃ de̍va̱caryā̍ḥ [3] | suvarva̍torapa̱ enā̍ jayema”
atha ṣoḍaśī | "vāyuragregā yajñaprīḥ | sākañjanmanmanā
yajñam | śivo niyudbhiḥ śivābhiḥ” iti
atha saptadaśīmāha | vāyo śuklo ayāmi te| madhvā agraṃ
diviṣṭisu [6]| āyāhi somapītaye| svāruho deva niyutvatā" iti
athāṣṭādaśīmāha| “imamindra varddhaya kṣatriyāṇāṃ| ayaṃ
viśāṃ viśrpatirastu rājā| asmā indra mahivarcāsi dhehi
avarcasaṃ kṛṇuhi śatrumasya" iti
athaikonaviṃśī| “imamābhaja grāme aśveṣu goṣu | niramuṃ
bhaja yo'mitro asya | varman kṣatrasya kakubhiḥ śrayasva | tato na
ugro vibhajā vasūni” [7] iti
atha viṃśī| “asmai dyāvāpṛthivī bhūri vāmam | manduhāthāṃ gharmadugheva dhenuḥ | aya rājā priya indrasya bhūyāt
priyo gavāmoṣadhīnāmutāṃpām” iti
athaikaviṃśī| “yunajmi ta uttarāvantamitdram| yena jayāsi
na parājayāsai| malākaredṛṣabhaḥ svānām| atho rājannuttamaṃ mānavānām” iti
atha dvāviṃśīmāha| “uttarastamadhare te sapatnāḥ| ekavṛṣā
indrasakhā jigīvān [8]| viśvā āśāḥ pṛtanāḥ sañjayaṃ jayan
abhitiṣṭha śatrū yataḥ sahasva” dūti
atha trayoviṃśī | “tubhyaṃ bharanti kṣitayo yaviṣṭha | balimagne antita ota dūrāt | ā bhandiṣṭhasya sumatiṃ cikiḍḍhi
bṛhatte agne mahi śarma bhadram” iti
atha caturvviṃṃśī | “yo dehyo anamayadvadhasnaiḥ | yo aryyapatnīruṣasaścakāra | sa nirudhyānaccaṣeā yakṣo agniḥ | viśaścakre
balihṛtaḥ mahobhiḥ” [8] iti

62.1.4

atha pañcaviṃśī | “pra sadyo agne atyeṣyanyān | āviryyasmai
cārutaro babhūtha | īḍenyo vapuṣyo vibhāvā | priyo viśāmatithirmānuṣīṇām” iti
atha ṣaḍviṃśī | “brahmajyeṣṭhā vīryyā sambhṛtāni | brahmāgne
jyeṣṭhaṃ divamātatāna | ṛtasya brahma prathamota jajñe | tenārhati
brahmaṇā sparddhituṃ kaḥ” iti
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā
tattadevāvagacchatvaṃ mama tejo'śasambhavam || iti
atha saptaviṃśī | “brahmasruco ghṛtavatīḥ | brahmaṇā svaravomitāḥ [10] | brahmayajñasya tantavaḥ | ṛtvijo ye haviṣkṛtaḥ”
iti
“śṛṅgāṇīvecchṛṅgiṇāṃ mandadṛśire | caṣālavantaḥ kharavaḥ pṛthivyām | te devāsaḥ kharavastasthivāṃsaḥ
namaḥ sakhibhyaḥ sanmānmāvagāta” iti
“abhibhūragnirata radrajāṃsi | spṛdho vihatya pṛtanā abhibhrīḥ | juṣāṇo ma āhutiṃ mā mahiṣṭa | hatvā
sapatnān varivaskarannaḥ” iti
“īśānaṃ tvā bhuvanānāmabhiśriyam | stomyama
urukratū suvīram | havirjuṣāṇaḥ sapatnām̐ abhibhūgni | jahi
śatrū apamṛdho nudasva” [11] iti
athāṣṭamo'nuvākaḥ
"navam̐ ha̱virju̍ṣasva naḥ | ṛ̱tubhi̍ḥ soma bhū̱tasa̍m | tada̍ṅga pra̱tiha̍ryya naḥ | rāja̱ntsoma̍ sva̱staye̍" iti
"nava̱m̐ stoma̱ṃ nava̍m̐ ha̱viḥ | indrā̍gnibhyā̱ṃ
nive̍daya | tajju̍ṣetā̱m̐ sace̍tasā" iti
"śuci̱nnu stoma̱ṃ nava̍ jā̱tama̱dya | indrā̍gnī
vṛtrahaṇā juṣethā̱m [3] | u̱bhā hi vā̍m̐ su̱havā̱ joha̍vīmi
tā vājā̍m̐ sa̱dya u̱śate̍ dheṣṭhā" iti
athaikādaśī | “agnirindro navasya naḥ | asya haviṣya
tṛpyatām | iha devau mahasvirau” iti
atha dvādaśī | “yajñaṃ na āhi gacchatām | vasumanta
suvarvidam | asya havyasya tṛpyatām | agnirindro navasya naḥ”
iti

62.1.5

atha trayodaśī | “viśvāndevām̐starpayata [4] | haviṣā'sya
navasya naḥ | suvarvido hi jajñire” iti
atha caturdaśī | “idaṃ barhiḥ suṣṭarīmānavena | ayaṃ yajño
yajamānasya bhāgaḥ | ayaṃ babhūva bhuvanasya garbhaḥ | viśve devā
idamadyāgamiṣṭhāḥ” iti
"ime'nu dyāvāpṛthivī samīcī | tanvāne
yajñaṃ purupeśasaṃ dhiyā | asmai pṛṇītāṃ bhuvanāni viśvā | prajāṃ
puṣṭimamṛtaṃ navena" [5] iti
"ime dhenū amṛtaṃ ye duhāte | payasvatyuttarāmetu puṣṭiḥ | imaṃ yajñaṃ juṣamāṇe navena | samīcī dyāvāpṛthivī ghṛtācī" iti
"yaviṣṭha| havyavāhanaḥ | citrabhānurghṛtāsutiḥ
navajāto virocase | agne tatte mahitvanam" iti
athāṣṭādaśī | “tvamagne devatābhyaḥ | bhāge deva na moyase
[6]| sa enā vidvān yakṣyasi | navam̐ stomaṃ juṣasva naḥ” iti
ekonaviṃśī | “agniḥ prathamaḥ prāśnātu | sa hi veda yathā
haviḥ | śivā asmabhyamoṣadhīḥ | kṛṇotu viśvacarṣaṇiḥ” iti
atha viṃśī | “bhadvānna śreyaḥ samanaiṣṭa devāḥ | tvayā vaśena
samaśīmahi tvā | sa no mayobhūḥ pitā āviśasva | śantokāya
tanuve syonaḥ” iti
athaikaviṃśī | “etamutyaṃ madhunā saṃyutaṃ yavam | sarasvatyā
adhimanāvacarkṛṣuḥ | indra āsīt sīrapatiḥ śatakratuḥ | kīnāśā āsanmarutaḥ sudānavaḥ” [7] iti
"juṣatāṃ me vāgidaṃ haviḥ | virāḍdevī purohitā | havyavāḍapapāyinī" iti
"yayā rūpāṇi bahudhā vadanti | yannā 5si devāḥ parame janitre | sā no virāḍapasphurantī [2]
vāgdevī juṣatāmida haviḥ" iti
atha saptamīmāha | “cakṣurdevā̱nāṃ jyoti̍ra̱mṛte̱ nya̍ktam | a̱sya
vi̱jñānā̍ya bahu̱dhā nidhòyate| tasya̍ su̱mnama̍śīmahi | mā no̍
hāsīdvicakṣaṇam” iti

62.1.6

athāṣṭamīmāha | “āyu̍ra̱tnaḥ pratī̍ryatām| ana̍ndhāścakṣu̍ṣā
va̱yam | jī̱vā jyoti̍raśīmahi| suva̱rjyoti̍ra̱tāmṛ̱tam” iti
atha navamīmāha | “śrotre̍ṇa bha̱dramuta śṛ̍ṇvanti sa̱tyam
śrotre̍ṇa̱ vāca̍m bahu̱dhodyamā̍nām | śrotre̍ṇa moda̍śca̱ maha̍śca śrūyate
śrotre̍ṇa̱ sarvvau diśa̍ śṭaṇomi" iti
"yena̱ prācyā̍ u̱ta da̍kṣi̱ṇā| pratī̍cyai
diśa̍ḥ śṭaṇva̱ntyutta̍rāt | tadi̍cchrotraṃ bahu̱dhodyamā̍nam | a̱rānna
nemiḥ pari̱ sarvva̍ṃ babhūva" [3] iti
iti prathamo'nuvākaḥ

62.4

atha dvitīyo'nuvākaḥ
"yāste viśastapasā sambabhūvuḥ | gāyacaṃ
vatsamamutāsta āguḥ | tāstvāviśantu mahasā svena | sammātā puco
abhyetu rocitaḥ” [2] iti
"yūyamugrā marutaḥ pṛśnimātaraḥ | indreṇa
sayujā praṇītha śatrūn | ā vo rocito aśṛṇodabhidyavaḥ
cisaptāmo marutaḥ khādusammataḥ” iti
atha navamīmāha | “susevantvā bhānavo dīdivām̐sam
samayāgne juhvo jātavedaḥ | uccanti tvā vājinamāghṛtena
sam̐samagne yuvase bhojanāni” iti
atha daśamīmāha | “agne śarddha mahate saubhagāya | tava dyumnānyuttamāni santu | sañjāspatyam̐ suyamamākṛṇuṣva | śatrūyatāatha tṛtīyo'nuvākaḥ
"ākūtiṃ devīṃ manasaḥ purodadhe | yajñasya
mātā suhavā me astu | yadicchāmi manasā sakāmaḥ | videyamenaddhṛdaye niviṣṭam" [2] iti
"sedagniragnīm̐ ratyetyanyān | yatra vājī
tanayo voḍhupāṇiḥ | sahasrapāthā akṣarā sameti" iti
"āśānāṃ tvāśāpālebhyaḥ | caturbhyo
amṛtebhyaḥ | idaṃ bhūtasyādhyakṣebhyaḥ | vidhema haviṣā vayam" iti
atha navamīmāha | "viśvā āśā madhunā sam̐sṛjāmi
anamīvā āpa oṣadhayo bhavantu | ayaṃ yajamāno mṛdho
vyasyatām | aśrabhītāḥ paśavaḥ santu sarvve" iti
atha daśamīmāha | "agniḥ somo varuṇo mitra indraḥ
bṛhaspatiḥ savitā yaḥ sahastrī | pūṣā no gobhiravamā sarasvatī
tvaṣṭā rūpāṇi samanaktu yajñaiḥ" iti
“tvaṣṭā rūpāṇi dadhatī sarasvatī | pūṣā
bhagam̐ savitā no dadātu | bṛhaspatirdadadindraḥ sahasram
mitro dātā varuṇaḥ somo agniḥ” [3] iti
“ā no bhara bhagamindra dyumantam | ni
te deṣṇasya dhīmahi prareke | urdhva iva paprathe kāmo asme
tamāpṛṇa vasupate vasūnām” iti
"vṛṣāyamāṇeā vṛṇīta sāmam | trikadrukeṣvapivatsutasya | ā sāyakaṃ maghavādatta vajram | ahannenaṃ
prathamajāmahīnām” [1] iti
"yadindrāhan prathamajāmahīnām | ānmāyināmamināḥ prota māyāḥ | ātsūryyaṃ janayandyāmuṣāsam
tādītnā śatrūnna kila vivatse" iti
atha saptamīmāha| "ahan vṛtraṃ vṛtrataraṃ vyaṃsam| indro
vajreṇa mahatā badhena| skandhām̐'mīva kuliśenāvivṛkṇā
ahiḥ śayata upapṛk pṛthivyām" iti
athāṣṭamīmāha| ayoddheva durmada ā hi juhve| mahāvīrantu vibādhamṛjīṣam [3]| nātārīrasya saṃmṛtiṃ badhānām
saṃrujānāḥ pipiṣa indraśatruḥ" iti
atha navamīmāha | "viśvo vihāyā aratiḥ | vasurdadhe
haste dakṣiṇe | taraṇinai śiśrathat | avasyayā na śiśrathat | viśvasmā idiṣudhyame | devatrā havyamūrhiṣe | viśvasmā itsukṛte
vāramṛṇvati | agnidvāraṃ vṛṇvati"

62.6

iti
"yajño rāyo yajña
īśe vasūnām | yajñaḥ masyānāmuta sukṣitānām | yajña iṣṭaḥ
pūrtticittiṃ dadhātu | yajño brahma evam̐ apyetu devān” iti
"ayaṃ yajño varddhatāṃ gobhiraśvaiḥ | dayaṃ
vediḥ svapatyā suvīrā | idaṃ barhirativarciṣkhyanyā | imaṃ yajñaṃ
viśve avantu devāḥ" iti
"bhaga eva bhagavām̐ astu devāḥ | tena vayaṃ
bhagavantaḥ syāma [1]| taṃ tvā bhaga sarvva ijjohavīmi | sa no
bhaga pura etā bhaveha" iti
"bhaga praṇetarbhaga satyarādhaḥ | bhagemāṃ
dhiyamudavadadannaḥ | bhaga praṇā janaya gobhiraśvaiḥ | bhaga pra
nṛbhirnṛvantaḥ syāma" iti
"śayyatoḥ samā upayanti lokāḥ | śayyatoḥ
samā upayantyāpaḥ| iṣṭaṃ pū̱rttaṃ śaśva̍tīnāṃ samānā̍ᳵ śāśva̱tena̍
ha̱viṣeṣṭā'nanta̍ṃ lo̱kaṃ para̍māru̱roha̍'' [2] iti
ṣaṣṭhīmāha | “i̱yame̱va sā yā pra̍tha̱mā vyauccha̍t | sā
rū̱pāṇi̍ kurute̱ pañca̍ de̱vī'' iti
saptamīmāha | “dve svasā̍rau vadhatastanmemeta̱t| sanā̱tana̱ṃ vitata̱ᳵ ṣaṇma̍yūkham| avā̱nyām̐ᳵ sta̱ntūn ki̍rato dhā̱tto a̱nyān
nāpa̍pṛñcyāte̱ na ga̍māte̱ antam'' iti
athāṣṭamīmāha | “ā vo yantudavāhāso adya | vṛṣṭiṃ ye
viśve maruto junanti | ayaṃ yo agnirutaḥ samiddhaḥ | etaṃ
juṣadhvaṃ kavayo yuvānaḥ” [3] iti | he marutaḥ ye viśve sarvve
meghāḥ vṛṣṭiṃ junanti javena tvarayā prerayanti vo yuṣmatsambandhinaḥ udavāhāsaḥ udakavāhino meghāḥ atrāsmin karmmaṇi
"dhārāvarā maruto dhṛṣṇuvojasaḥ| mṛgā na
bhīmāstaviṣībhirūrmayaḥ| agnayo na śūśucānā ṛjīṣiṇaḥ
bhramindhamanta upa gā ayṛkṣata" iti
"āvedhasaṃ nīlapṛṣṭhaṃ bṛhantam| bṛhaspatim̐
sadane sādayadhvam| sādayoniṃ dama ā dīdivām̐sam| hiraṇyavarṇamaruṣam̐ sapema" iti
athāṣṭamīmāha | "sa hi śuciḥ śatapatraḥ sa śundhyūḥ [4]| •
hiraṇyavāśīriṣiraḥ suvarṣāḥ | vṛhaspatiḥ sa svāveśa ṛkhvāḥ
purumakhibhya śrā sutiṃ kariṣṭhaḥ" iti
caturdaśīmāha | "pūṣaṃstava vrate vayam | na riṣyema kadācana | stotārasta iha smasi" iti
"āñjanagandhī surabhīm | bahvannāmakṛṣṭobalām| prāhaṃ mṛgāṇāṃ mātaram | araṇyānīmaśa꣱siṣam”
[7] iti
“vārtrahatyāya śavase | pṛtanā
māhyāya ca| indra tvāvarttayāmasi” iti
“subrahmāṇaṃ vīravantaṃ bṛhantam | uruṃ gabhīraṃ
pṛthubughnamindra | śrutarṣimugramabhimātiṣāham | asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaᳵ rayindāḥ” iti
“kṣetriyai tvā niṝtyai tvā | druho muñcāmi
varuṇasya pāśāt | anāgasaṃ brahmaṇe tvā karomi [1] | śive te
dyāvāpṛthivī ubhe ime” iti
"śante agniḥ mahādbhirastu | śaṃ dyāvāpṛthivī
sahāoṣadhībhiḥ | śamantarikṣaᳵ saha vātena te | śante catasraḥ
pradiśo bhavantu" iti
"yā daivīścatasraḥ pradiśaḥ | vātapatnīrābhisūryyo vicaṣṭe | tāsāṃ tvā jarama ādadhāmi | pra yakṣma etu
nirṛtiṃ parācaiḥ" iti
"amoci yakṣmādburitādavadyai [1]
saptamīmāha| “sūryyamamṛtaṃ tamaso grāhyā yat| devā amuñcannasṛjan vyenasaḥ| evamimaṃ kṣetriyājjāmiśa 5 sāt| druho
muñcāmi varuṇasya pāśāt” iti
“bṛhaspate yuvamindraśca vasvaḥ | divyasyeśāthe uta pārthivasya | dhattaᳵ rayiᳵ stuvate korayecit [2]
yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ” iti
“devāyudhamindramājoṅgavānāḥ | viśvāvṛdhamabhi ye rakṣamāṇāḥ | yena hatāḥ dīrghamadhvānamāyan | anantamarthamanivarttyamānāḥ” iti
janmānyavaraiḥ parāṇi | vedāni devā ayamasmīti mām | aha5
hitvā śarīraṃ jarasaḥ parastāt” iti
trayodaśīmāha | “prāṇāpānau cakṣuḥ śrotram | vācaṃ manasi
sambhṛtām | hitvā śarīraṃ jarasaḥ parastāt | ā bhṛtiṃ bhṛtiṃ
vayamaśravāmahai” iti
caturdaśīmāha | “imā eva tā uṣaso yāḥ prathamā vyaucchan | tā devyaḥ kurvate pañcarūpā | śaśvatīrnāvapṛjyanti | na
gamantyantam [5] iti
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ

62.7

“vasūnāṃ lādhītena rudrāṇāmūrdhvā | ādityānāṃ tejasā | viśveṣāṃ devānāṃ kratunā
marutā mojmā juhomi svāhā” iti
dvitīyāmāha | "abhibhūtirahamāgamam | indrasakhā svāyudhaḥ | āsvā''śāmu duyṛhaḥ” iti
tṛtīyāmāha | "idaṃ varco agninā dattamāgāt | yaśo
garbhaḥ saha ojobalañca [1]| dīrghāyutvāya śataśāradāya
pratigṛhṇāmi mahate vīryāya” iti
iti saptamo'nuvākaḥ

62.8.1

aṣṭame'nuvāke prathamāmṛcamāha | "sa ī pāhi ya ṛjīṣī
tarutraḥ | yaḥ śipivān vṛṣabho yo matīnām | yo gotrabhidvajrabhṛdyo hariṣṭhāḥ | sa indra citrām̐ abhihandhi vājān” iti
“bṛhadindrāya gāyata [3]| maruto vṛtrahantamam| yena jyotirajanayannatāvṛdhaḥ| devaṃ devāya jāgṛvi”
“kā mihaikāḥ ka dūme pataṅgāḥ| mānyāktāḥ
kusi pari mā patanti| anāvṛtenān pradhamantu devāḥ| sauparṇaṃ
cakṣustanuvā videya”
“upāvaroha jātavedaḥ punastvam [8]
devebhyo havyaṃ vaha naḥ prajānan | āyuḥ prajām̐ rayimasmāsu
dhehi | ajasro dīdihi no duroṇe” iti
“tamindraṃ johavīmi maghavānamugram | sacādadhānamapratiṣkutam̐ śavām̐si | mam̐hiṣṭho gīrbhiga ca yajñiyo'vavarttat | rāye no viśvā supathā kṛṇotu vajrī” iti
“trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiraṃ tu viśvaśastṛpat | somamapivadviṣṇunā sutaṃ yathāvaśat | sa īṃ mamāda
pañcaviṃśīmāha | “vidadgavya saramā dṛḍhamūrvam | yenā nukaṃ
mānuṣī bhojate viṭ | ā ye viśvāḥ svapatyāni cakruḥ | kṛṇvanāso amṛtatvāya gātum” iti
ṣaḍviṃśīmāha | “tvaṃ nṛbhirnṛpate devahūtā [10]| bhūrīṇi
vṛtrā haryyaśva ham̐si| tvaṃ nidasyuñcumurim | dhuniṃ cāsvāpayo
dabhītaye suhantu” iti
atha viṃśīmāha | “indraḥ śunāvaditanoti sīram | saṃvatsarasya pratimāemetat | arkasya jyotistadidā sajyeṣṭham
saṃvatsara śunavatsīrametat” iti
ekaviṃśīmāha| “indrasya rādhaḥ prayataṃ purutmanā | tadarkarūpaṃ vimimānameti | dvādaśāre pratitiṣṭhatīhṛṣā” iti
atha dvāviṃśīmāha | "aśvāyanto gavyanto vājamyantaḥ
havāmahe lopaganta vā u | ābhūṣantastvā sumatau navāyām
vayamindra tvā śuna huvema" [12] iti

62.8.2

"namā hi vāṃ devahita1
sadaḥ kṛtam| mā saꣲssṛkṣāthāṃ parame vyoman | surā tvamasi
śuṣmiṇī soma eṣaḥ| mā mā hiꣲsīḥ svāṃ yonimāviśan"
[4] iti
"upayāmagṭahīto'syāśvinaṃ tejaḥ
sārasvataṃ vīryyam | aindraṃ balam" iti
“ojo'syojo mayi dhehi | manyurasi manyuṃ mayi dhehi | maho'si maho mayi dhehi | saho'si saho mayi dhehi” iti
"somo rājā'mṛtaᳪ sutaḥ | ṛjīṣeṇājahān
mṛtyum | ṛtena satyamindriyam | vipānaᳪ śukramandhasaḥ | indrasyendriyam | idaṃ payo'mṛtaṃ madhu"
"somamaṅgo vyapibat | chandasā ha5saḥ
guciṣat | ṛtena satyamindriyam | aṅgaḥ coraṃ vyapibat [1]
kruṅāṅgīraso dhiyā | ṛtena satyamindriyam | annāt parisruto rasam | brahmaṇā vyapibat chatram| ṛtena satyamindriyam"
"reto mūtra̱ṃ vija̍hāti | yoni̱ṃ pravi̍śa̱dindri̱yam | garbho̍ jarā̱yuṇā̱ vṛta̍ḥ | ulba̍ṃ jahāti̱ janma̍nā
ṛ̱tena̍ sa̱tyami̍ndri̱yam” [2] iti
"somena̱ somo̍ vyāpibat | su̱tāsu̍tau
pra̱jāpa̍tiḥ | ṛ̱tena̍ sa̱tyami̍ndri̱yam | dṛ̱ṣṭvā rūpe vyāka̍rot
sa̱tyānṛ̱te pra̱jāpa̍tiḥ | aśra̍ddhāmanṛ̱te'da̍dhāt | śraddhā᳖ sa̱tye
pra̱jāpa̍tiḥ | ṛ̱tena̍ sa̱tyami̍ndri̱yam” iti
atha tṛtīyo'nuvākaḥ
surāvantaṃ barhiṣadam̐ suvīram| yajñam̐ hinvanti mahiṣā namobhiḥ | dadhānāḥ somaṃ divi devatāsu| mademendraṃ yajamānāḥ
"dve sṛtī aśṛṇavaṃ pitṝṇām | ahaṃ devānāmuta martyānām
yābhyāmidaṃ viśvamejatsameti | yadantarā pitaraṃ mātarañca" iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
surāyāste kramātkāryyā dvābhyāṃ cīrasurāṅgatiḥ
yamaśvinetyāśvinākhyamadhvaryurbhakṣayettathā
sārasvataṃ pratiprasthātā'thaiaudrañca yadityataḥ
pitṛbhya ityādikena payaḥśeṣān dadāti hi

62.8.3

deśa āhavanīyasya dakṣiṇe'thopatiṣṭhate
punantu metyādikānāṃ mantrāṇāṃ daśakena hi
adhvaryyośca pratiprasthāturyaṃ sadayate śrutiḥ
surāśeṣantu valmīke nayati dve srutī iti
“tadasya rūpamamṛtam̐ śacībhiḥ | tisro
dadhurddevatāḥ sam̐rarāṇāḥ | lomāni śaṣpairbahudhā na tokmabhiḥ | tvagasya māṃsamabhavanna lājāḥ” iti
“tadaśvinā bhiṣajā rudravarttanī | sarasvatī
vayati peśo antaraḥ [1]| asthi majjānaṃ māsaraiḥ | kārottareṇa dadhato gavāṃ tvaci” iti
caturthīmāha| "sarasvatī manasā peśalaṃ vasu| nāsatyābhyāṃ
vayati darśrataṃ vapuḥ| rasaṃ parisrutā na rohitam| nagnañjurdhīrastasaranna vema" iti
“payasā śukramamṛtaṃ janicam | surayā
mūtrājjanayanti retaḥ | apāmatiṃ durmatiṃ bādhamānāḥ | ūvadhyaṃ
vāta1m̐ sabuvaṃ tadārāt” [2] iti
“indraḥ sutrāmā hṛdayena satyam | puroḍāśena
savitā jajāna | yakṛt kromānaṃ varuṇo'bhiṣajyan | matasne
vāyavyairnamināti pittam” iti
"āntrāṇi sthālī madhu pinvamānā | gudā
pātrāṇi sudughā na dhenuḥ | śyenasya patraṃ na plīhā śacībhiḥ
āsandīnābhirudaraṃ na mātā" dūti
"kumbho vaniṣṭhurja̍nitā śacībhiḥ | yasminnagre
yonyāṃ garbho antaḥ [3] | plāsīrvyaktaḥ śatadhāra utsaḥ | duhena
kumbhī svadhāṃ pitṛbhyaḥ" dūti
“mukhagṃ sadasya śira itsadena | jihvā pavitramaśvinā sagṃ sarasvatī | caṣannapāyurbhiṣagasya bālaḥ | vastirna śepo harasā tarasvī”
“aśvibhyāṃ cakṣuramṛtaṃ gṛhābhyām | chāgena tejo haviṣā śṛtena | pacmāṇi godhūmaiḥ kuvalerutāni
peśvo na śuklamasitaṃ vasāte” [4]
trayodaśīmāha | "ātmannupasthe̱ na vṛka̍sya̱ loma̍ | mukhe̱ śmaśrū̍ṇi

62.8.4

na vyāghralomam [5] | keśā̱ na śīrṣan ya̱śase̱ śriyai̱ śikhā̍
si̱m̐hasya̱ loma̍ tviṣi̱rindri̱yāṇi̍" iti
caturdaśīmāha | "aṅgānyātman bhi̱ṣajā̱ tada̱śvinā̍ | ātmāna̱maṅgai̱ḥ sama̍dhātsarasvatī | indra̍sya rū̱pam̐ śa̱tamā̍na̱māyu̍ḥ
ca̱ndreṇa̱ jyoti̍ra̱mṛta̱ṃ dadhā̍nā" iti
pañcadaśīmāha | “sarasvatī yonyāṃ garbhamantaḥ | aśvibhyāṃ
patnī sukṛtaṃ bibhartti | apāᳵ rasena varuṇe na sāmnā | indraᳵ
śriyai janayannapsu rājā” iti
ṣoḍaśīmāha | “tejaḥ paśūnāᳵ havirindriyāvat | parisrutā payasā sāraghaṃ madhu | aśvibhyāṃ dugdhaṃ bhiṣajā sarasvatyā
sutāsutābhyām | amṛtaḥ soma induḥ” [6] iti
atha pañcamo'nuvākaḥ
“jaṅghābhyāṃ padbhyāṃ dharmo'smi | viśi rājā pratiṣṭhitaḥ’” iti
“pratikṣatre pratitiṣṭhāmi rāṣṭre | pratyaśveṣu pratitiṣṭhāmi goṣu
pratyaṅgeṣu pratitiṣṭhāmyātman | pratiprāṇeṣu pratitiṣṭhāmi puṣṭe
pratidyāvāpṛthivyoḥ | pratitiṣṭhāmi yajñe” [6] iti
“trayā̍ de̱vā ekā̍daśa | traya̍stri̱g̱ṃśaḥ su̱rādha̍saḥ
bṛha̱spati̍purohitāḥ | de̱vasya̍ savi̱tuḥ pra̱save̍ | de̱vā de̱vairava̍ntu mā
pra̱tha̱mā dvi̱tīyai̍ḥ | dvi̱tīyā̍stṛ̱tīyai̍ḥ | tṛ̱tīyā̍ḥ sa̱tyena̍ | sa̱tyaṃ
ya̱jñena̍ | ya̱jño yaju̍rbhiḥ [7] | yajūg̍ṃṣi̱ sāma̍bhiḥ | sāmā̍nyṛ̱gbhiḥ | ṛco̱ yājyā̍bhiḥ | yājyā̱ vaṣa̍ṭkāraiḥ | vaṣa̍ṭkārā āhu̍tibhiḥ | āhu̍tayo me̱ sarvā̱n kāmā̱ntsama̍rddhayantu” iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
atha ṣaṣṭho'nuvākaḥ
"yaddevā deva̱heḍa̍nam | de̱vāsa̍ścakṛ̱mā va̱yam | a̱gnirmā tasmā̱dena̍saḥ | viśvā̱n muñca̱tvam̐ha̍saḥ"

62.8.5

"avabhṛtha nicaṅkuṇa nicerurasi nicaṅkuṇa | ava devairdevakṛtameno yāṭ | ava martyairmatyakṛtam | urorā mo deva riṣaspāhi" iti
"sumitrā na āpa oṣadhayaḥ
santu | durmitrāstasmai bhūyāsuḥ | yo'smāndveṣṭi | yañca vayaṃ
dviṣma" iti
"drupadādivenmumucānaḥ | svinnaḥ snātvī
malādiva [3]| pūtaṃ pavitreṇevājyam | āpaḥ śundhantu mainasaḥ" iti
atha saptamo'nuvākaḥ
atha dvitīyaṃ praiṣamantramāha | "hotā yakṣattanūnapātam
ūtibhirjetāramaparājitam | indraṃ devam̐ svarvidam | pathibhirmadhumattamaiḥ | narāśam̐sena tejasā [1]| vetvājyasya hotaryaja" iti
tṛtīyāmāha | "hotā yakṣadiḍābhirindramīḍitam | ājuhvānamamarttyam | devo devaiḥ savīryaḥ | vajrahastaḥ purandaraḥ
vetvājyasya hotaryaja" iti
“heātā yakṣaddūrhiṣīndraṃ niṣadvaram | vṛṣabhaṃ
naryyāpamam | vasubhī rudrairādityaiḥ | sayugbhirbarhirāmadat [2]
vetvājyasya heātaryaja” iti
“heātā yakṣadeājeā na vīryyam
saheā dvāra indramavarddhayan | suprāyaṇā viśrayantā mṛtāvṛdhaḥ
dvāra indrāya mīḍhuṣe | viyantvājyasya heātaryaja” iti
"hotāyakṣaduṣe indrasya dhenū | sudughe mātarau mahī | sanātaro na tejamo | vatsamindramavarddhatām [3]
vītāmājyasya hotaryaja" iti
"hotāyakṣaddaivyā hotāro | bhiṣajā sakhāyā | haviṣendraṃ bhiṣajyataḥ | kavī devo pracetasau | indrāya
dhatta indriyam | vītāmājyasya hotaryaja" dūti
“hotāyakṣadvanaspatim | śamitāraᳵ śatakratum | dhiyojoṣṭāramindriyam [5] | madhvāmamañjan pathibhiḥ
sugebhiḥ | svadāti havyaṃ madhunā ghṛtena | vetvājyasya hotaryaja”
“hotāyakṣadindraᳵ svāhājyasya | svāhā

62.8.6

medasaḥ | svāhā stokānām | svāhā svāhākṛtīnām | svāhā
havyasūktīnām | svāhā devāᳵ ājyapān | svāhendraᳵ hotājjuṣāṇaḥ| indra ājyasya viyatu | hotaryaja” [6]
"indraṃ puraḥ kavayyo dhāvamānāḥ| vṛṣāṇaṃ
yantu janayaḥ supatnīḥ | dvāro devīrabhito viśrayantām | suvīrā vīraṃ prathamānā mahobhiḥ" [2] iti
"uṣāṣā naktā bṛhatī bṛhantam | payasvatī sudughe śūramindram | peśasvatī tantunā saṃvyayantī | devānāṃ devaṃ yajataḥ surūke" iti
"daivyā mimānā manamā purutrā | hotārāvindraṃ prathamā suvācā | mūrddhanyajñasya madhunā dadhānā | prācīnaṃ
jyotirhaviṣā vṛdhātaḥ" iti
"tisro devīrhaviṣā varddhamānāḥ| indraṃ juṣāṇā vṛṣaṇanna patnīḥ [3]| acchinnaṃ tantuṃ payasā sarasvatī
eḍā devī bhāratī viśvamūrttiḥ" iti
"tvaṣṭā dadhadindrāya śuṣmam | apākociṣṭuiti aṣṭamo'nuvākaḥ

62.9

atra viniyogasaṅgrahaḥ
aindre paśau vapāyā dve ṛcau yājyānuvākyake
ācarṣaṇītivṛṣeti puroḍāśe punardvayam
taṃ sadhrīcī satyamicca haviṣastu tathā dvayam
pramamaddhi same mantrānuvākaṃ te ṣaḍīritāḥ
iti navamo'nuvākaḥ

62.13.1

"devaṃ barhirindr sudevaṃ devaiḥ | vīravatstīrṇaṃ vedyāmavarddhayat
vastorvṛtaṃ prākkārtam | gayā barhiṣatā'tyagāt | vasuvane
vasudheyasya vetu yaja" iti
atha dvitīyāmāha| "devīrdvāra indrag‌ saṅghāte| viddyīryāmanvavarddhayan | ā vatsena taruṇena kumāreṇa ca mīvitā
apārbvīṇam | reṇukakāṭaṃ nudantām | vasuvane vasudheyasya viyantu
yaja" [1] iti
"devī ūrjjāhutī dughe sudughe
payamendramavarddhatām | dṛṣamūrjjamanyāvākṣīt | sagdhim̐ sapītimanyā | navena pūrvvaṃ dayamāne | purāṇena navam | adhātāmūrjjamūrjāhutī vasu vīryā̍ṇi | yajamānāya śikṣante | vasuvane
vasudheyasya vītāṃ yaja" [3]
"devā daivyā hotārā | devamindramavarddhatām | hatāghaśam̐sāvābhāṣṭa̍ṃ vasu vāryā̍ṇi | yajamānāya
śikṣantau | vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja"
“devīstisrastisro devīḥ | patimindramavarddhayan | aspṛkṣadbhāratī divam | rudrairyyajñam̐ sarasvatī
iḍā vasumatī gṛhān [4]| vasuvane vasudheyasya viyantu yaja”
“deva indro narāśam̐saḥ | trivarūthastribandhuraḥ | devamindramavarddhayat | śatena śitiṣpṛṣṭhānāmāṣṭitaḥ
sahasreṇa pravarttate | mitrāvaruṇa̍dasya hotramarhataḥ | bṛhaspatiḥ
stotram | aśvinodhvaryyavam | vasuvane vasudheyasya vetu yaja’’ [5]
mitrāvaruṇāvevāsya narāśaṃsasya hocaṃ hoṭatvamarhataḥ| bṛhaspatiḥ
stotraṃ stotratvam udgāṭatvamarhati | aśvinādhvaryyavamadhvaryyutvamarhataḥ
atha dvitīyamantramāha | "hotā yakṣattanūnapāt sarasvatī
avirmeṣo na bheṣajam | pathā madhumattābharan | aśvinendrāya
vīryyam [1] | badarairupavākābhirbheṣajaṃ tokmabhiḥ | payaḥ somaḥ

62.13.2

parisrutā ghṛtaṃ madhu | viyantvājyasya hotaryaja" iti | yo
"hotā yakṣannagnāṅgamannamagram
pati surāyai bheṣajam | meṣaḥ sarasvato bhiṣaka | ratho na candriśvinorvvapā indrasya vīryyam | vadarai rūpavākābhirbheṣajaṃ tokmabhiḥ
payaḥ somaḥ parisrutā ghṛta madhu| viyantvājyasya hotaryyaja” [2]
"hotā yakṣadiḍeṅitaḥ | ājuhvānaḥ
sarasvatīm | indraṃ balena varddhayan | vṛṣabheṇa gavendriyam
aśvinendrāya vīryyam | yavaiḥ karkandhūbhiḥ | madhulājairna māmaram
payaḥ somaḥ parisrutā ghṛtaṃ madhu | viyantvājyasya hotaryaja"
bhiṣaṅgāsatyā [3]| bhiṣajā'śvināśvā śiśumatī | bhiṣagdhenuḥ
sarasvatī | bhiṣagduhe indrāya bheṣajam | payaḥ somaḥ parisrutā ghṛtaṃ madhu | viyantvājyasya hotaryaja"
atha ṣaṣṭhamantramāha| "hotā yacahuro diśaḥ| kavayyo na
vyacasvatīḥ| aśvibhyāṃ na durodiśaḥ| indrā na rodasī dudhe
duhe kāmāntsarasvatī [4]| aśvineṃdrāya bheṣajam| śukkrantra
jyotirindriyam| payaḥ somaḥ parisrutā ghṛtaṃ madhu| viyantvājyasya hotaryaja" iti
atha saptamamantramāha | "hotā yacat supemasoṣe naktaṃ divā
aśvinā sañcānāne| samañcāte sarakhatyā| viṣimindraṃ na
bheṣajam| śyeno na rajasā hṛdā| payaḥ somaḥ parisrutā
athāṣṭamamantramāha| "hotā yakṣaddaivyā hotārā bhiṣajāśvinā| dūndraṃ na jāgṭavī divā naktaṃ na bheṣajaiḥ| pūṣūṇ sarasvatī bhiṣak| somena duha indriyam| payaḥ somaḥ parisrutā
ghṛtaṃ madhu| viyantvājyasya hotaryaja" iti
atha navamamantramāha| "hotā yakṣattisro devīrna bheṣajam
vayastridhātavo'pasaḥ | rūpamindre hiraṇyayam [6]| a̱śvineḍā

62.13.3

na bhāratī | vācā sara̍svatī | maha indrāya dadhurindriyam
payaḥ somaḥ parisrutā ghṛtaṃ madhu̍| viyantvājyasya hota̱ryaja̍”
daśamamantramāha | “hotā yakṣattvaṣṭāra̍mindrama̱śvinā | bhiṣajaṃ na sara̍svatīm | ojo na jūrtirindriyam | vṛko na rabha̍sā
bhiṣak | yaśaḥ surayā bheṣajam [7]| śriyā na sāmaram
payaḥ somaḥ parisrutā ghṛtaṃ madhu̍| viyantvājya̍sya hota̱ryaja̍”
ekādaśamantramāha | “hotā yakṣadvanaspatim | śamitāraᳵ
śatakratum | bhīmaṃ na manyuᳵ rājānaṃ vyāghraṃ namasā'śvinā bhāmam | sarasvatī bhiṣak | indrāya duha indriyam | payaḥ somaḥ
parisrutā ghṛtaṃ madhu | viyantvājyasya hotaryaja” [8] iti
dvādaśamantramāha | “hotā yakṣadagniᳵ svāhājyasya stokānām | svāhā medasāṃ pṛthak | svāhā chāgamaśvibhyām | svāhā
meṣaᳵ sarasvatyai | svāhārṣabhamindrāya siᳵhāya mahamendriyam
svāhāgniṃ na bheṣajam | svāhā somamindriyam | svāhendraᳵ
sutrāmāṇaᳵ mavitāraṃ varuṇaṃ bhiṣajāmpatim | svāhā vanaspatiṃ
priyaṃ pātho na bheṣajam | svāhā devām̐ ājyapān [9]| svāhāgniᳵ hotrājjuṣāṇo agnirbheṣajam | payaḥ somaḥ parisrutā
ghṛtaṃ madhu | viyantvājyasya hotaryaja” iti
māṇāḥ| chāge̍na me̱ṣairṛ̍ṣa̱bhaiḥ su̱tāḥ| śa̱ṣyairna tokma̍bhiḥ| lājai̱rmaha̍svantaḥ| madā māmareṇa pari̍ṣkṛtāḥ| śu̱krāḥ paya̍svanto'mṛ̍tāḥ| prasthi̍tā vo madhu̱ścyuta̍ḥ| tāna̱śvinā̱ sara̍svatīndraḥ
su̱trāmā̍ vṛtra̱hā| ju̱ṣa̱ntām̐ saumyaṃ madhu̍| piba̍ntu mada̍ntu viya̍ntu
soma̱m| hota̱ryaja̍''[10]
atha dvādaśo'nuvākaḥ
"samiddho agniraśvinā | taptā gharmo virāṭ sutaḥ | duhe dhenuḥ sarasvatī | somam̐
śukramahendriyam" iti

62.13.4

"tanūpā bhiṣajā sute | aśvinābhā sarasvatī | madhvā rajām̐sīndriyam | indrāya pathibhirvahān"
iti
"indrāyendum̐ sarasvatī | narāśam̐sena
nagnahuḥ [1] | adhātāmaśvinā madhu | bheṣajaṃ bhiṣajā sute"
iti
atha caturthīmāha | "ā juhvānā sarasvatī | indrāyendriyāṇi vīryyam | iḍābhiraśvinā viṣam | samūrjsam̐ sam̐rayiṃ
dadhuḥ" iti
pañcamīmāha | "aśvinā namuceḥ sutam | somam̐ śukraṃ
parisrutā | sarasvatī tamābharat | barhiṣendrāya pātave" [2]
iti
atha ṣaṣṭhīmāha | "kavaṣyo na vyacasvatīḥ | aśvibhyāṃ na
duro diśaḥ | indro na rodasī dughe | duhe kāmāntsarasvatī"
iti
“uṣāsānaktamaśvinā | divendram̐ sāyamindriyaiḥ | sañjānāne supeśasā | samañjāte sarasvatyā” iti
“pātanno aśvinā divā | pāhi naktam̐
sarasvati [3] | daivyā hotārā bhiṣajā | pātamandram̐ sacā
sute” iti
“tisrastredhā sarasvatī | aśvinā bhāratīḍā
tīvraṃ parisrutā somam | indrāya suṣuvurmadam” iti
“aśvinā bheṣajaṃ madhu | bheṣajannaḥ sarasvatī
indre tvaṣṭā yaśaḥ śriyam | rūpam̐ rūpamadhuḥ sutaṃ” iti
"aśvinā havirindriyam | namucerdhiyā sarasvatī | āśrukramāsagaddasam | maghamindrāya jabhiru"
"yamaśvinā sarasvatī | haviṣendramavarddhayan | sa vibheda balaṃ
magham | namucāvāsure sacā"
"tamindraṃ paśavaḥ sacā | aśvinobhā sarasvatī [1]| dadhānā
abhyanūṣata | haviṣā yajñamindriyam"
“ya indre indriyaṃ dadhuḥ | savitā varuṇo bhagaḥ | sa sutrāmā
haviṣpatiḥ | yajamānāya sañcata” iti
“savitā varuṇo dadhat | yajamānāya dāśuṣe | ādatta namucervvasu | sutrāmā balamindriyam” [2] iti
“varuṇaḥ kṣatramindriyam | bhagena savitā śriyam | sutrāmā

62.13.5

yaśasā balam | dadhānā yajñamāśata” iti
trayo devāstrividaṃ dadhānāḥ yajamānasya yajñamāgata prāpnuvantaḥ
"aśvinā gobhirindriyam | aśvebhirvīryaṃ balam | haviṣendra sarakhatī | yajamānamavarddhayan" iti
"tā nāsatyā supeśasā | hiraṇyavarttanī narā | sarasvatī haviṣmatī | indra karmasu no'vata" iti
"tā
bhiṣajā sukarmaṇā | sā sudughā sarasvatī | sa vṛtrahā śatakratuḥ
indrāya dadhurindriyam” [3] iti
iti trayodaśo'nuvākaḥ

62.14

atha caturdaśo'nuvākaḥ
"devā devānāṃ bhiṣajā| hotārāvindramaśvinā| vaṣaṭkāraiḥ sarasvatī| tviṣiṃ na hṛdaye matim| hotṛbhyāṃ
dadhurindriyam| vasuvane vasudheyasya viyantu yaja"[3] iti
"devīstisrastisro devīḥ| sarakhatyaśvinā bhāratītaiḍā| pūṣaṃ na madhye nābhyām| indrāya dadhurindriyam| vasuvane vasudheyasya viyantu yaja" iti
"deva indro narāśaṃsaḥ| trivarūthaḥ
sarasvatyāśvibhyāmīyate rathaḥ| reto na rūpamamṛtaṃ janicam
navamamantramāha| "deva dūndro vanaspatiḥ| hiraṇyaparṇo aśvibhyām| sarasvatyāḥ supippalaḥ| indrāya pacyate madhu| ojo
na jūtimṛṣabho na bhāmam| vanaspatirno dadhadindriyāṇi
vasuvane vasudheyasya viyantu yaja" iti
atha daśamamantramāha| "devaṃ barhirvāritīnām| adhvare
stīrṇamaśvibhyām| cūrṇaṃ śadāḥ sarasvatyāḥ [5]| ssronamindra te
sadaḥ| īśāyai manyūm̐ rājānaṃ barhiṣā dadhurindriyam| vasuiti caturddaśo'nuvākaḥ

62.15

atha pañcadaśo'nuvākaḥ
"somena agnimadya hotāramavṛṇīta | ayag‍ sutāsuto yajamānaḥ | pacan paktīḥ | pacan
puroḍāśān | gṛbhṇan gṛhān | badhnannaśvibhyāṃ chāgag‍ sarasvatyā
indrāya | badhnantsarasvatyai meṣamindrāya||śvibhyām | badhnannindrāyarṣabhamaśvibhyāg‍ sarasvatyai | supasyā adya devo vanaspatirabhavat
aśvibhyāṃ chāgena sarasvatyā indrāya [1]| sarasvatyai meṣeṇendrāya||śvibhyām | indrāyarṣabheṇāśvibhyāg‍ sarasvatyai | attṛg‍ stānmedastaḥ prati pacatāgrabhīṣuḥ | avīvṛdhanta śūkaiḥ | apātāmaśvinā sarasvatīndraḥ sutrāmā vṛtrahā | somāntsurāmyaḥ
upo ukthā madāśrau ṣimadā adan | avīvṛdhanmākṣakaiḥ | tā
madyarṣaṃ ārṣeyaṣīṇāṃ na pādavṛṇīta | aya5 sutāsutī yajamānaḥ| baṅgabhya āsañjantebhyaḥ| eṣa me deveṣu vasuvāryyā yakṣyata iti| tā yā devā devadāmyaduḥ| tānyasmā ācaśāsva| ācagurasva| iṣitaśca hotarabhi bhadravācāya preṣito
mānuṣaḥ| sūktavākāya sūktā brūhi'' [2] iti
iti pañcadaśo'nuvākaḥ

62.17

havāmahe | narāśaᳵse somapīthaṃ ya āśruḥ | te no arvvantaḥ
suhavā bhavantu | śaṃno bhavantu dvipade śaṃ catuṣpade' iti
atha vikalpitāmanyāṃ dvitīyāṃ puro'nuvākyāmāha | "ye
agniṣvāttā ye'nagniṣvāttāḥ [1]| aṃhomucaḥ pitaraḥ somyāsaḥ| pare'vare'mṛtāso bhavantaḥ| adhibruvantu te avantvasmān"
atha tatraiva yājyāmāha | “vānyāyai dugdhe juṣamāṇāḥ karambham | udīrāṇā avare pare ca | agniṣvāttā ṛtubhiḥ saṃvidānāḥ | indravanto haviridaṃ juṣantām” iti | ‘agniṣvāttā’
nāmakāḥ pitaraḥ, madīyam, ‘idaṃ havirjuṣantām’| kīdṛśāḥ agniṣvāttāḥ, ‘vānyāyai’ mṛtavatsāyāḥ dhenoḥ, ‘dugdhe’ prakṣiptaṃ ‘karambhaṃ’
yavapiṣṭarūpaṃ manthaṃ ‘juṣamāṇāḥ’, teṣu madhye ye pare uktarūpāḥ ye ca
‘avare’ nikṛṣṭāḥ, te sarve'pi ‘udīrāṇāḥ’ asmin karmaṇi
utkarṣeṇa prāptāḥ | ‘ṛtubhiḥ’ yajñakālābhimānidevaiḥ saha ‘saṃvidānāḥ’ aikamatyaṃ gatāḥ, ‘indravantaḥ’ paramaiśvaryayuktena pitṛrājena
yamena saṃyuktāḥ | atra śākhāntarānusāreṇa havirantaraṃ sūtrakāra
udājahāra | agnaye kavyavāhanāya yamāya vā manthamiti
tatra dvayoḥ puro'nuvākyayoḥ ekasyā yājyāyāśca pratīkāni darśayati | “yadagne kavyavāhana | tvamagna īḍito jātavedaḥ | mātalīkavyaiḥ” iti | etāstisra uśantastvā havāmaha
ityanuvāke saṃhitāyāṃ vyākhyātāḥ
atha tatraiva sviṣṭakṛtaḥ puro'nuvākyāmāha | “ye tātṛpurdevatrā jehamānāḥ | hotrā vṛdhaḥ stomataṣṭāso arkaiḥ | āgne
yāhi suvidatrebhirarvāṅ | satyaiḥ kavyaiḥ pitṛbhirgharmasadbhiḥ” iti
‘ye’ pitaraḥ, ‘devatrāḥ’ deveṣu madhye, ‘jehamānāḥ’ prathamānāḥ, ‘hotrāvṛdhaḥ’ homakartṝn varddhayantaḥ, ‘stomataṣṭāsaḥ’ stotrarūpaiḥ mantraiḥ
saṃskṛtāḥ santaḥ, ‘arkaiḥ’ arcanīyaiḥ havirbhiḥ, ‘tātṛpuḥ’ tṛptiṃ gatāḥ
he ‘agne’ taiḥ ‘pitṛbhiḥ’, sārddham, ‘arvāṅ’ ‘āyāhi’ asmadabhimukhama,
"havyavāhamajaraṃ purupriyam | agniṃ
ghṛtena haviṣā saparyyan | upāsadaṃ kavyavāhaṃ pitṝṇām | sa naḥ
prajāṃ vīravatīᳪ sampraṇayatu" [2] iti
atha saptadaśo'nuvākaḥ
atha tṛtīyamantramāha | “hotā yakṣadīḍenyam | īḍitaṃ
vṛtrahantamam | iḍābhirīḍyam̐ sahaḥ | somamindraṃ vayodhamam
anuṣṭubhaṃ chanda indriyam | trivatsaṃ gāṃ vayo dadhat [2] | vetvājyasya
hotaryaja” iti
atha caturthamantramāha | “hotā yakṣatsubarhiṣadam | pūṣaṇvantamamartyam | sīdantaṃ barhiṣi priye | amṛtendraṃ vayodhamam
bṛhatīṃ chanda indriyam | paṣṭhārviṃ gāṃ vayo dadhat | vetvājyasya
hotaryaja” iti
"hotā yakṣadyakṣantīḥ | suprāyaṇā
ṛtāvṛdhaḥ [3] | dvāro devīrhiraṇmayīḥ | brāhmaṇa indraṃ vayodhasam | paktiṃ chanda ihendriyam | turyavāhaṃ gāṃ vayodadhat
vetvājyasya hotaryaja" iti
"hotā yakṣat supeśase| suśilpe bṛhatī
ubhe | naktoṣāsā na darśate | viśamindraṃ vayodhasam | triṣṭubhaṃ
chanda indriyam [4] | ṣaṣṭhavāhaṃ gāṃ vayodadhat | vetvājyasya
hotaryaja" iti
"hotā yakṣat pracetasā | devānāmuttamaṃ yaśaḥ | hotārā daivyā kavī | sayujendraṃ vayodhasam
jagatīṃ chanda indriyam | anaḍvāhaṃ gāṃ vayo dadhat | vetvājyasya
“hotā yakṣat pa̍śa̱svatī̍ḥ | [5] | tisro
de̱vīrhira̍ṇyayoḥ | bhāra̱tībṛ̍ha̱tīrma̱hīḥ | pati̱mindra̍ṃ vayo̱dhama̍m
vi̱rāja̍ṃ chanda̱ ihendri̱yam | dhe̱nuṃ gāṃ na vayo̱ dadha̍t | vetvājya̍sya
hota̱ryyaja̍” iti
“hotā̍ yakṣatsure̱tasa̍m | tvaṣṭā̍raṃ puṣṭivarddha̍nam | rūpā̍ṇi̱ bibhra̍taṃ pṛ̱thak | puṣṭi̱mindra̍ṃ vayo̱dhama̍m | [6]
dvi̱pada̍ṃ chanda̱ ihendri̱yam | ukṣā̍ṇa̱ṃ gāṃ na vayo̱dadha̍t | vetvājya̍sya
hota̱ryyaja̍” dūti
“hotā̍ yakṣacchatakra̍tum | hira̱ṇyapa̍rśamutkiya̍nam | raśa̱nāṃ bibhra̍taṃ va̱śim | bhaga̱mindra̍ṃ vayo̱dhama̍m | kaekādaśamantramāha | ''hotā yakṣat svāhākṛtīḥ | agniṃ
gṛhapatiṃ pṛthak | varuṇaṃ bheṣajaṃ kavim | kṣatramindraṃ vayodhamam
aticchandasaṃ chanda indriyam | bṛhadṛṣabhaṃ gāṃ nayo dadhat | vetvājyasya hotaryaja'' [7] iti
iti saptadaśo'nuvākaḥ

62.19

†
athāṣṭādaśo'nuvākaḥ
“subarhiragniḥ pūṣaṇvān | stīrṇabarhiramartyaḥ | bṛhatī chanda indriyam | pañcāvirgaurvayo dadhuḥ” iti
“duro devīrdiśo mahīḥ | brahmā devo
bṛhaspatiḥ | paṅkiśchanda ihendriyam | turyavāḍ gaurvayo dadhuḥ”
[2] iti
“uṣe yakṣī supeśasā | viśve devā amartyāḥ | triṣṭup chanda indriyam | paṣṭhavāḍ gaurvayo dadhuḥ” iti
“daivyā hotārā bhiṣajā | indreṇa sayujā yujā | jagatī chanda ihendriyam | anaḍvāh gaurvayo
dadhuḥ” iti
“tistra iḍā sarasvatī bhāratī maruto
viśaḥ [3]| virāṭ chanda ihendriyam| dhenurgaunaṃ vayo dadhuḥ”
“tvaṣṭā turīyo adbhutam| indrāgnī puṣṭivarddhanā | dipācchanda ihendriyam| ukṣā gaurna vayo dadhuḥ”
“śamitā no vanaspatiḥ| savitā prasuvan
bhagam| kakupchanda ihendriyam| vaśā vehadvaurna vayo dadhuḥ”
“svāhā̍ ya̱jñaṃ varu̍ṇaḥ | su̱kṣatro bheṣa̱jaṃ
kara̍t | a̱ti̱cchandā̍śchanda̱ indri̱yam | bṛ̱hadṛ̍ṣa̱bho gaurvayo̱ dadhu̍ḥ”
[4] iti
atha ūnaviṃśo'nuvākaḥ
“va̱sante̍na̱rttunā̍ de̱vāḥ | vasava̍stri̱vṛtā̍ stu̱tam | ra̱tha̱nta̱reṇa̱ teja̍sā | ha̱virindre̱ vayo̍ dadhuḥ”
iti
“grī̱ṣmeṇa̍ de̱vā ṛ̱tunā̍ | ru̱drāḥ pa̍ñcada̱śe
stu̱tam | bṛ̱ha̱tā yaśa̍sā̱ bala̍m | ha̱virindre̱ vayo̍ dadhuḥ” iti
“varṣābhiścartunādityāḥ
stome saptadaśe stutam [1] | vairūpeṇa viśaujasā | havirindre
vayo dadhuḥ” iti
“śāradenartunā devāḥ | ekavim̐śe ṛbhavaḥ stutam| vairājena śriyā śriyam | havirindre
vayo dadhuḥ” iti
“hemantenartunā devāḥ
marutastriṇave stutam | balena śakkaryāḥ sahaḥ | havirindraṃ vayo
dadhuḥ” iti
“śaiśiraiṇartunā devāḥ | trayastrim̐śe'mṛtam̐ stutam| satyena revatīḥ kṣatram | havirindre vayo dadhuḥ”
[2] iti
ityekonaviṃśo'nuvākaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (15)