Yajurbrahmana 63.4
Yajurbrāhmaṇa 63.4
- Language
- Sanskrit
63.4.1
athāṣṭādaśo'nuvākaḥ
“tadyathā ha vai sūtagrāmaṇyaḥ | evaṃ chandām̐si | taṃ꣱hyasāvādityo bṛhatīrabhyūḍhaḥ [4] | satobṛhatīṣu stuvate sato bṛhan
prajayā paśubhirasānītyeva” iti
tāsvṛkṣu gānakāle kañcidviśeṣaṃ vidhatte | “vyatiṣaktābhiḥ
stuvate | vyatiṣaktaṃ vai kṣatraṃ viśā | viśaivainaṃ kṣatreṇa vyatiṣajati”
asya prapāṭhakasthānuvākārthasaṅgrahaḥ
saptame tu savākhyāḥ syu stūyate hyabhiṣicyate
īśvaratvena ye'pyete procyante savanāmakāḥ
bṛhaspatisave vaiśyamave brahmamavastathā
proktaḥ somasavastadvat satraḥ syāt pṛthināmakaḥ
gosavaścodanākhye tu save homārthamantrakāḥ
rathārohaḥ karmmavidhiḥ pañcaśāradanāmakaḥ
ṛtustadīyapaśavo hyagniṭuti purorucaḥ
indrastuti puroruk syādaptoryāmavidhistathā
atha taittirīya-brāhmaṇabhāṣye
dvitīyakāṇḍe'ṣṭamaprapāṭhake
prathamo'nuvākaḥ
ṛcaḥ ṣaṭ sūkta ekasminnaca dve dve kramādbhavet
vapāyāśca puroḍāśe haviṣīti kramo bhavet
atha vapāyājyāmāha| “rāye'nu yaṃ jajñatū rodasī ubhe
rāye devī dhiṣaṇā dhātikaivaṃ | adhā vāyuṃ niyutaḥ sacata
“pra vāyumacchā bṛhatī
manīṣā [1]| bṛhadrayiṃ viśvavārāᳵ rathaprām| dyutadyāmā
niyutaḥ patyamānaḥ| kaviḥ ka Mercuryimiyakṣasi prayajyo” iti
“prajāpate na tvadetānyanyaḥ | viśvā jātāni pari tā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu [1]| vayam̐ syāma patayo rayīṇām” iti
atha vapāyā yājyāmāha | “rayīṇāṃ patiṃ yajanaṃ bṛhantam
asmin bhare nṛtamaṃ vājasātau | prajāpatiṃ prathamajāmṛtasya
yajāma devamadhi no bravītu” iti
63.4.2
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “prajāpate tvaṃ nidhipāḥ purāṇaḥ | devānāṃ pitā janitā prajānām | patirviśvasya jagataḥ parasyāḥ havirno deva viśvave juṣasva” iti
"taveme lokāḥ pradiśo
diśaśca [3]| parāvato nivatta udvataśca | prajāpate viśvasṛgjīvadhanya idaṃ no deva | pratiharyya havyam" iti
"prajāpatiṃ prathamaṃ yajñiyānām | devānāmagre yajataṃ yajadhvam | sa no dadātu draviṇa 5
suvīryyam | rāyaspoṣaṃ viṣyatu nābhimasme" iti
“yo rāya īśe śatadāya ukthyaḥ
yaḥ paśūnām̐ racitā viṣṭhitānām| prajāpatiḥ prathamajā ṛtasya
[4]| sahasradhāmā juṣatām̐ havirnaḥ”
“somāpūṣaṇā
rajaso vimānam| saptacakram̐ rathamaviśvaminvam| viṣūvṛttaṃ manasā
yujyamānam| taṃ jinvatho vṛṣaṇā pañcaraśmim”
“divyanyaḥ sadanaṃ cakra uccā
pṛthivyāmanyo adhyantarikṣe | tāvasmabhyaṃ puruvāraṃ purukṣum | rāyaspoṣaṃ viṣyatāṃ nābhimasme” [5] iti
“dhiyaṃ pūṣā jinvatu
viśvamimvaḥ | rayi somo rayipatardadhātu | avatu devya"te śukrāśaḥ śucayo raśmivantaḥ | sīdantvādityā adhi barhiṣi priye | kāmena devāḥ sarathaṃ divo naḥ
āyāntu yajñamupa no juṣāṇāḥ”
“te sūnavo aditeḥ pīvamāmiṣam | ghṛtaṃ pinbat pratiharyyan nṛtejāḥ | pra yajñiyā yajamānāya yemure | ādityāḥ kāmaṃ pitumantamasme” iti
“ā naḥ putrā aditeryyāntu yajñam | ādityāsaḥ pathibhirddevayānaiḥ [1] | asme
kāmaṃ dāśuṣe sannamantaḥ| puroḍāśaṃ ghṛtavantaṃ juṣantām” iti
“stabhāyata nirṛtim̐ sedhatāmatim | pra raśmibhiryatamānā ṛtambhāḥ | ādityāḥ kāma
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "ādityān kāmamavase
hvema | ye bhūtāni janayanto vicityuḥ | sodantu putrā
63.4.3
aditerupastham| stīrṇaṃ barhirhaviradyāya devāḥ" [2] iti
atha haviṣo yājyāmāha| "stīrṇaṃ barhiḥ sīdatā yajñe
asmin| bhrājāḥ sedhanto amatiṃ durevām | asmabhyaṃ putrā
aditeḥ prayacchata | ādityāḥ kāmahaviṣo juṣāṇāḥ" iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha| "acchā giro matayo
devayantīḥ| agniṃ yanti draviṇaṃ bhikṣamāṇāḥ| sumandṛśaṃ
supratīkaṃ svañcam| havyavāhamaratiṃ mānuṣāṇām" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha| "agne tamasmadyuyodhyamīvāḥ| anagnicā abhyamanta kṛṣṭīḥ| punarasmabhyaṃ suvitāya
deva| kṣāṃ viśvebhirajarebhirryajatra" [4] iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “agne tvaṃ pārayā navyo
asmān | svastibhiratidurgāṇi viśvā | pūśca pṛthvī bahulā na
urvī | bhavā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ” iti
atha haviṣo yājyāmāha | “pra kāravo mananā vācyamānāḥ | devadrīcīnayata devayantaḥ | dakṣiṇā vāḍvājino
prācyeti | havirbharantyagnaye ghṛtācī” iti
“jagṭabhṇā te dattiṇamindra hastam [5] | vasyavo vasupate vasūnām | vidmā hi
tvā gopatim̐ śūra gonām | asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ”
“tavedaṃ viśvamabhitaḥ paśavyam | yat paśyasi cakṣuṣā sūryyasya | gavāmasi gopatireka
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “mamindra̱ no mana̍sā
neṣi̱ gobhi̍ḥ | saᳵ sū̱ribhi̍rmaghavañchacvanta̱ᳵ sva̱styā | saṃ brahma̍ṇā
de̱vakṛ̍ta̱ṃ yadasti̍ [6] | saṃ de̱vānāṃᳵ su̱matyā ya̱jñiyā̍nām”
atha haviṣo yājyāmāha | “ā̱rācchatru̍mapabādhasva dū̱ram
u̱gro yaḥ śamba̍ḥ puruhūta̱ tena̍ | a̱sme dhe̍hi yava̱madgoma̍dindra
63.4.4
kṛ̱dhī dhiya̍ṃ jari̱tre vāja̍vantīm” iti | he ‘puruhūta’ bahubhiryajamānairāhuta, indra, ‘ugraḥ’ krūraḥ, ‘yaḥ’, ‘śamba’nāmako'suraḥ,
‘tena’, sahitam, ‘ārāt’ samīpaṃ varttamānaṃ, ‘śatruṃ’, ‘dūraṃ’, yathā
bhavati tathā, ‘apabādhasva’ | he ‘indra’, ‘yavamat’ yavaiḥ prabhūtairupetaṃ,
‘gomat’ bahubhirgobhirupetaṃ, dhanam, ‘asme dhehi’ asmāsu sthāpaya | ‘jaritre’ jaraṇaśīle, mayi, ‘vājavatīṃ’ annena rasaiśca
sampūrṇāṃ, ‘dhiyam’ anugrahabuddhiṃ, ‘kṛdhi’ kuru
atha śvetāṃ bārhaspatyāmityasya paśoḥ sūkte vapāyā yājyāatha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "bṛhaspatiḥ prathamaṃ
jāyamānaḥ | maho jyotiṣaḥ parame vyoman | saptāsyastuvijāto raveṇa | vi saptaraśmiradhamattamā5si" [7] iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "bṛhaspatiḥ samajayadvasūni | maho vrajān gomato deva eṣaḥ | apaḥ siṣāsansatsuvarapratīttaḥ | bṛhaspatirhantyamitramarkaiḥ" iti
"iyaᳪ śuṣmebhirbisakhā ivārujat | sānu girīṇāṃ taviṣebhirūrmibhiḥ | pārāvadaghnīmavase
suvṛktibhiḥ | sarasvatīmāvivāsema dhītibhiḥ” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
te śukreti vapāyāṃ syādānneyāmagna ityatha
indramaindryāṃ tathāvedhasaṃ śvetāyāmudoritam
āno meṣyāṃ dvitīye'smin sūktapañcakamīritam
iti dvitīyo'nuvākaḥ
atha haviṣo yājyāmāha | “yā te dhāmāni divi yā
pṛthivyām | yā parvvateṣvoṣadhīṣvapsu | tebhirno viśvaiḥ sumanā
ahelan | rājantsauma prati havyā gṛbhāya” iti
atha vaiṣṇavaṃ vāmanamālabheta sparghamāna ityasya paśoḥ sūkte
pratīkatrayaṃ darśayati | “viṣṇornukaṃ tadasya priyam | pratadviṣṇuḥ”
63.4.5
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “paro mātrayā tanvā vṛdhāna | na te mahitvamanvaśnuvanti | ubhe te vidma rajasī pṛthivyā
viṣṇo deva tvam | paramasya vitse” [2] iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “abhi ṣū̱dhā mi̍tha̱tīra̍riṣaṇyan | a̱mitra̍sya̱ vyatha̍yā manyu̱mindra̍ | a̱bhirbha̍vi̱ṣyā a̱bhiyujo̱ viṣū̍cīḥ | ārtyā̍ya vi̱ṣo'va̍tāra̱dīmā̍ḥ” dūti | he ‘indra’,
‘amitrasya’ asmadvairiṇaḥ, ‘manyuṃ’ krodhaṃ, ‘vyathaya’ bādhitaṃ, niatha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "ayam̐ śṛṇve adha
jayannutaghnan | ayamuta prakṛṇute yudhā gāḥ | yadā satyaṃ kṛṇute
manyumindraḥ [3] | viśvaṃ dṛḍhaṃ bhayata ejadasmāt” dūti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “vṛtrasya tvā śvasathādīṣamāṇāḥ viśve devā ajahuryye sakhāyaḥ | marudbhirindra sakhyaṃ te
astu [5] | athaimā viśvāḥ pṛtanā jayāsi” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “vadhīṃ vṛtraṃ maruta indriyeṇa | svena bhāmena taviṣā babhūvān | ahametā manave viśvacandrāḥ | sugā apaścakara vajrabāhuḥ” iti
“sa eva vīraḥ sa u voryāvān
sa ekarājeā jagataḥ parasyāḥ | yadā vṛtramataracchūra indraḥ
athābhavaddamitābhikratūnām” iti
“indrā yajñaṃ varddhayan viśvavedāḥ | puroḍāśasya juṣatāᳵ havirnaḥ | vṛtraṃ torvā
dānavaṃ vajrabāhuḥ [7] | diśo dṛm̐hat dṛm̐hitā dṛm̐haṇena”
iti
“imaṃ yajñaṃ varddhayan viśvavedāḥ | puroḍāśaṃ pratigṛhṇātvindraḥ | yadā vṛtramataracchūra
"indrastarasvānabhimātiṣāhaḥ| hiraṇyavāśīriṣiraḥ suvarṣāḥ| tasya vayaᳵ
sumatau yajñiyasya| api bhadre saumanase syāma" iti
“hiraṇyavarṇo abhayaṃ kṛṇotu
63.4.6
abhimātihendraḥ pṛtanāsu jiṣṇuḥ | sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsat| yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ” iti
“indraగ్ṃ stuhi vajriṇaగ్ṃ somapṛṣṭham | puroḍāśasya juṣatāగ్ṃ havirnaḥ [1] | hatvābhimātīḥ pṛtanā sahasvān | athābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ”
“stuhi śūraṃ vajriṇamapratītaṃ
abhimātihanaṃ puruhūtamindram | ya eka icchatapatirjaneṣu
tasmā indrāya havirājuhota”
“indro devānāmadhipāḥ
purohitaḥ | diśāṃ patirabhavadvājinīvān | abhimātiṣā
taviṣastuviṣmān | asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaగ్ṃ rayiṃ dāt” [2]
carṣaṇīnām | arā̱nna nemiḥ pari̱tā ba̍bhūva” [3] iti
atha haviṣo yājyāmāha| “a̱bhi si̱dhmo a̍jigādasya
śatrū̍n| vi ti̱gmena̍ vṛṣa̱bheṇā̱puro̍bhet| saṃ vajre̍ṇāsṛjadvṛ̱tramindra̍ḥ| pra svāṃ ma̱tima̍tiracchāśadā̱naḥ” iti
atha yo bhrātṛvyavān syāt sa sparddhamāno vaiṣṇavavāruṇīṃ
vaśāmālabhetetyasya paśoḥ sūkte vapāyāḥ puro'nuvākyāmāha
“viṣṇu̍ṃ de̱vaṃ varu̍ṇamūtaye̱ bhaga̍m| meda̍sā de̱vā va̱payā̍ yajaatha vapāyā yājyāmāha| “me̱dasā̍ de̱vā va̱payā̍ yajadhvam | viṣṇu̍ñca de̱vaṃ varu̍ṇañca rā̱tim [4] | tā no̍ a̱mīvā̱
apa̍bādhamānā̍ | i̱maṃ ya̱jñaṃ ju̍ṣamā̱ṇāvupa̍tam” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “viṣṇū̍ varuṇā yu̱vama̍dhva̱rāya̍ naḥ| vi̱śe janā̍ya mahi̱ śarma̍ yacchatam | dī̱rghapraya̱jyū ha̱viṣā̍ vṛdhā̱nā | jyoti̍ṣāṇā̱tīrdahata̱ṃ tamā̍si”
iti
“yayorojasā skabhitā
rajām̐si | vīryyebhirvīratamā śaviṣṭhā | yā patyete apratītā
sahobhiḥ | viṣṇū agan varuṇā pūrvvahūtau” [5] iti
“viṣṇūvaruṇāvabhiśastipā vām | devā yajanta haviṣā ghṛtena | apāmīvām̐ sedhatam̐
63.4.7
rakṣasaśca | athādhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ” iti
"am̐homucā vṛṣabhā supratūrtī
devānāṃ devatamā śaciṣṭhā | viṣṇū varuṇā pratiharyyataṃ naḥ
idaṃ narā prayatamataye haviḥ” iti
“mahī nu dyāvāpṛthivī
iha jyeṣṭhe | rucā'bhavatāᳵ śucayadbhirṛrkaiḥ [6]| yatsīṃ variṣṭhe
bṛhatī viminvan | nṛvadbhyo'tra paprathānebhirevaiḥ” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "idaṃ dyāvāpṛthivī satyamastu | pitarmātaryyadihopabruve vām| bhūtaṃ devānāmubhayaṃ avobhiḥ| vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum” iti
haviṣo yājyāmāha| “urvī pṛthvī bahule dūra ante| upabruve
namasā yajñe asmin | dadhāte ye subhagam pratnartī| dyāvā rakṣataṃ
"yā jātā oṣadhayo'tividdhyāḥ pariṣṭhāḥ | yā auṣadhayaḥ somarājñīraśvāvatīm̐ somavatīṃ | oṣadhīriti mātaro'nyāvo anyāmavatu" [8] iti
atra viniyogasaṃgrahaḥ
indrastarasvānityetadabhimāniṣva aindrake
anavo vajrayuktendre vaśāya viṣṇurityadaḥ
mahī dyāvāpṛthivyā yā jātāvehatocyate
iti caturtho'nuvākaḥ
Commentaries (1)
- Yajurbrahmaṇabhāṣya — Sāyaṇācārya, Sanskrit
Linked texts (2)
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Vedabhāṣya — Mādhava, Sanskrit