Atharvaveda 1.14: sūktaṃ 1.14

Atharvaveda 1.14

Language: Sanskrit

sūktaṃ 1.14

1.14.1

bhagamasyā varca ādiṣyadhi vṛkṣādiva srajam .
mahābudhna iva parvato jyokpitṛṣvāstām ..1..

1.14.2

eṣā te rājan kanyā vadhūrni dhūyatāṃ yama .
sā māturbadhyatāṃ gṛhe'tho bhrāturatho pituḥ ..2..

1.14.3

eṣā te kulapā rājan tāmu te pari dadmasi .
jyokpitṛṣvāsātā ā śīrṣṇaḥ śamopyāt..3..

1.14.4

asitasya te brahmaṇā kaśyapasya gayasya ca .
antaḥkośamiva jāmayo'pi nahyāmi te bhagam ..4 ..

'bhagam asyā varcaḥ' iti sūktena striyāḥ puruṣasya vā daurbhāgyakaraṇe tadupabhuktamālyakandukadantadhāvanakeśānāṃ sūtroktaprakāreṇa [ni khananādikarmāṇi kuryāt . tathā ca kauśikaḥ-- " 'bhagam asyā varca' iti mālāniṣpramandadantadhāvanakeśān īśānahatāyāḥ" (kausū 36, 15) ityādi .
bhagamasyā varca ādiṣyadhi vṛkṣādiva srajam .
mahābudhna iva parvato jyokpitṛṣvāstām ..1..

1.14.4_2

bhagam . asyāḥ . varcaḥ . ā . adiṣi . adhi . vṛkṣāt'iva . srajam .
mahābudhnaḥ'iva . parvataḥ . jyok . pitṛṣu . āstām .. 1..

1.14.4_3

' asyāḥ anabhimatāyāḥ striyā bhagam bhāgyaṃ varcaḥ taddhetubhūtaṃ śārīram asādhāraṇaṃ tejaśca ādiṣi ādade . mantraprabhāvāt svīkaromītyarthaḥ . ḍudāñ dāne . 'āṅo do'nāsyaviharaṇe' (pā 1,3,20) iti ātmanepadam . 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' (pā 3,4,6) iti luṅ . 'sthādhvoricca' (pā 1,2,17) iti sicaḥ kittvam tatsaniyogena dhātorākārasya ittvam . sicaḥ kittvād guṇābhāvaḥ . bhagam iti . bhaja sevāyām . 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa' (pā 3,3,118) iti karaṇe ghaḥ . 'cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ' (pā 7,3,52) iti kutvam . vṛṣādeḥ ākṛtigaṇatvād ādyudāttatvam . varca iti . varca dīptau ityasmād bhāve asun . tasya nittvād ādyudāttatvam . varcasa ādāne dṛṣṭāntaḥ -- vṛkṣādiva mahīruhādiva . adhiḥ pañcamyarthānuvādī. puṣpitād yathā srajaṃ puṣpanikaraṃ janā ādadate tatheti pūrveṇa saṃbandhaḥ. sṛja visarge. ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcuyujikruñcāṃ ca' (pā 3,2,59 ) iti kvinnanto nipātitaḥ . vṛkṣādiveti . ‘ivena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ca vaktavyam' ( pāvā 2,1,4) iti samāsaḥ . evam apahṛtavarcaskā sā strī kiṃ karotu ityata āha--mahābudhna iva mahān dīrghataro budhno mūlaṃ yasya sa mahābudhnaḥ . bhūmyām adhikataraṃ nikhāta ityarthaḥ. bandha bandhane. 'bandherbradhibudhī ca' (pāu 3,5) iti nakpratyayaḥ tatsaṃniyogena dhātorbudhādeśaśca . 'ānmahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ' (pā 6,3,46 ) iti mahacchabdasya ākāraḥ. tādṛśaḥ parvataḥ parvavān śiloñcayaḥ. 'parvavān parvataḥ' (yā 1,20) iti hi niruktam . sa yathā svasthānāt na calati tathā iyamapi durbhagā strī jyok cirakālaṃ pitṛṣu vakṣyamāṇeṣu pitṛmātrādigṛheṣu āstāṃ nivasatu . pitrādigṛhāt na kadācit patyurmukham avalokayatu ityarthaḥ . āsa upaveśane . 'anudāttaṅita ātmanepadam' (pā 1,3,12) iti taṅ . loṭi adāditvāt śapo luk . 'tiṅṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28 ) iti sarvānudāttatvam .
eṣā te rājan kanyā vadhūrni dhūyatāṃ yama .
sā māturbadhyatāṃ gṛhe'tho bhrāturatho pituḥ ..2..

1.14.4_4

e॒ṣā . te . rājan . kanyā . vadhūḥ . ni . dhūyatām . yama .
sā . mātuḥ . badhyatām . gṛhe . atho iti . bhrātuḥ . atho iti . pituḥ .. 2 ..

1.14.4_5

he rājan rājamāna soma . prathamātithitvena niyāmakatvāt yameti tasyaiva viśeṣaṇam . śrūyate hi -- ‘somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ . tṛtīyo agniṣṭe patisturīyaste manuṣyajāḥ' (ṛ 10,85,40) iti . he īdṛśa soma eṣā kanyā strī te tava vadhūḥ jāyā . prathamatastvayā parigṛhītatvād ityarthaḥ . sā vadhūḥ ni dhūyatām . daurbhāgyena patigṛhāt niḥsāryatām ityarthaḥ . dhūñ kampane . karmaṇi loṭ . evaṃ bhavatā patigṛhāt niḥsāritā sā vadhūḥ mātuḥ jananyā gṛhe badhyatām . baddheva tatraiva ciraṃ vartatām ityarthaḥ . bandha bandhane . 'aniditām' (pā 6,4,24) iti upadhālopaḥ . atho api ca bhrātuḥ sodarasya gṛhe badhyatām iti saṃbandhaḥ . atho api ca pituḥ janakasya gṛhe badhyatām . eṣā vadhūḥ durbhagā satī yāvajjīvaṃ mātrādigṛheṣveva yathecchaṃ vartatāṃ na kadācit patigṛhaṃ praviśatu ityarthaḥ.
eṣā te kulapā rājan tāmu te pari dadmasi .
jyokpitṛṣvāsātā ā śīrṣṇaḥ śamopyāt..3..

1.14.4_6

eṣā. te. kula'pāḥ. rājan . tām . ūm̐ iti . te. pari. dadmasi .
jyok . pitṛṣu . āsātai . ā . śīrṣṇaḥ . śam'opyāt .. 3..

1.14.4_7

he rājan soma eṣā strī te tava kulapām̐ pātivratyena kulasya pālayitrī yā. vivāhakāle prathamatastvayā parigṛhītatvāt . pā rakṣaṇe . 'ātonupasarge kaḥ' (pā 3,2,3) iti karmaṇyupapade kapratyayaḥ . tām striyam . uśabdaḥ avadhāraṇe, sa ca bhinnakramaḥ . te tubhyameva pari dadmasi paridadmaḥ . rakṣaṇārthaṃ dānaṃ paridānam . etāvantaṃ kālaṃ patisamīpe sthitām enāṃ rakṣaṇārthaṃ punastvadāyattāmeva karomītyarthaḥ . ḍudāñ dāne . juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ . 'śnābhyastayorātaḥ' (pā 6,4,112) iti ākāralopaḥ . 'idanto masi' (pā 7,1,46) iti masa idantatvam . tasyā nivāsasthānam āha - jyok cirakālaṃ pitṛṣu pitrādigraheṣu ukteṣu āsātai āstāṃ nivasatu . āsa upaveśane . asmāt leṭi āḍāgamaḥ . ṭeḥ etve 'vaitonyatra' (pā 3,4,96) iti aikāraḥ . pitṛkulavāsasya avadhima āha -- śīrṣṇaḥ śirasaḥ samopyāt saṃvapanāta bhūmau saṃpatanāta. āṅ abhividhau . śiraso nipātāvadhīti yāvat . maraṇaparyantaṃ pitrādigṛheṣveva vartatām ityarthaḥ . samāṅpūrvāda vaperbhāve chāndasaḥ kyap . 'śīrṣaṃśchandasi' (pā 6,1,60) iti śiraḥśabdasya śīrṣan ādeśaḥ . 'allopo'naḥ' (pā 6,4,134 ) iti akāralope ‘anudāttasya ca yatrodāttalopaḥ' (pā 6,1,161) iti ṣaṣṭhyekavacanasya udāttatvam . 'āṅ maryādāvacane' (pā 1,4,89) iti āṅaḥ karmapravacanīyasaṃjñā. pañcamyapāṅparibhiḥ' (pā 2,3,10) iti samopyaśabdāt pañcamī .
asitasya te brahmaṇā kaśyapasya gayasya ca .
antaḥkośamiva jāmayo'pi nahyāmi te bhagam ..4 ..

1.14.4_8

asitasya. te. brahmaṇā. kaśyapasya. gayasya. ca .
antaḥkośam'iva . jāmayaḥ . api . nahyāmi . te. bhagam ..4..

1.14.4_9

he nāri te tava bhagam bhāgyam asitasya etannāmna ṛṣeḥ brahmaṇā mantreṇa api nahyāmi . apinaddhaṃ pihitaṃ karomi . tvat sakāśād nivartayāmītyarthaḥ. tathā kaśyapasya ṛṣeḥ gayasya ca . parasparasamuccayārthaścakāraḥ . etayorapi saṃbandhinā brahmaṇā mantreṇa te tava bhagam bhāgyam api nahyāmi . ṇaha bandhane . divāditvāt śyan pratyayaḥ . tatra dṛṣṭāntaḥ -- jāmayaḥ . jāyante āsu apatyānīti jāmayaḥ striyaḥ bhaginyādirūpāḥ . tad uktaṃ yāskena-- 'na jāmaye bhaginyai . jāmiranye'syāṃ janayanti jām apatyam' (yā 3,6) iti . tāḥ antaḥ gṛhamadhye avasthitaṃ kośamiva dhanavastrādisthāpanārtham āvṛtaṃ sthānamiva . tādṛśaṃ sthānaṃ yathā pihitaṃ kurvanti tadvad ityarthaḥ . 'ivena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ca vaktavyam' (pāvā 2,1,4) iti samāsaḥ.

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit