Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 1.22: sūktaṃ 1.22

Atharvaveda 1.22

Language
Sanskrit

sūktaṃ 1.22

1.22.1

anu sūryamudayatāṃ hṛddyoto harimā ca te .
go rohitasya varṇena tena tvā pari dadhmasi ..1..

1.22.2

pari tvā rohitairvarṇairdīrghāyutvāya dadhmasi .
yathāyamarapā asadatho aharito bhuvat..2..

1.22.3

yā rohiṇīrdevatyā gāvo yā uta rohiṇīḥ .
rūpaṃrūpaṃ vayovayastābhiṣṭvā pari dadhmasi ..3..

1.22.4

śukeṣu te harimāṇaṃ ropaṇākāsu dadhmasi .
atho hāridraveṣu te harimāṇaṃ ni dadhmasi ..4..

1.22.4_1

pañcamenuvāke sapta sūktāni . tatra 'anu sūryam' ityetat prathamaṃ sūktam . tena hṛdrogakāmalādirogopaśāntaye raktavṛṣabharomamiśrodakaṃ pāyayet . tathā tenaiva raktagocarmacchidramaṇiṃ gokṣīre prakṣipya, saṃpātya, abhimantrya tanmaṇibandhanam , tatkṣīrapānaṃ ca kārayet . tathā rogiṇaṃ haridraudanaṃ bhojayitvā, taducchiṣṭānucchiṣṭena āprapadaṃ pralipya, khaṭvāyām upaveśya tadadhaḥ śukakāṣṭhaśukagopītanakākhyānāṃ trayāṇāṃ pakṣiṇāṃ savyajaṅghāyāṃ haritasūtreṇa ābandhanam ityevamādikaṃ sūtroktaṃ kuryāt . sūtraṃ ca--" 'anu sūryam' iti mantroktasya lomamiśram ācāmayati' ityādi 'jātarūpeṇāpidhāpyaxxxbadhnāti" (kausū 26,14-26 ) ityantam .
anu sūryamudayatāṃ hṛddyoto harimā ca te .
go rohitasya varṇena tena tvā pari dadhmasi ..1..

1.22.4_2

anu . sūryam . ut . ayatām . hṛt'dyotaḥ . harimā . ca . te .
goḥ . rohitasya . varṇena . tena . tvā . pari . dadhmasi .. 1 ..

1.22.4_3

he vyādhita puruṣa te tava hṛddyotaḥ hṛdayaṃ dyotayati dīpayati saṃtāpayatīti hṛddayotaḥ hṛdrogaḥ. dyuta dīptau. asmāt hṛcchabdopapadāt 'karmaṇyaṇ' ( pā 3,2,1) iti aṇpratyayaḥ. upapadasamāse kṛduttarapadaprakṛtisvaratvam . yadvā hṛdrogajanitaḥ saṃtāpo hṛddayotaḥ. dyuterbhāve ghañ. tathā harimā kāmalādirogajanitaḥ śārīro haridvarṇaḥ. haricchabdāt 'varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañ ca' (pā 5,1,123 ) iti cakārād bhāve imanicpratyayaḥ . 'yaci bham' (pā 1,4,18 ) iti bhasaṃjñāyām 'ṭeḥ' (pā 6,4,155) iti ṭilopaḥ. 'citaḥ' ( pā 6,1,163) iti antodāttatvam . vyādhidvayamapi sūryam gacchantaṃ bhānum anu lakṣīkṛtya udayatām udgacchatu . uktaḥ saṃtāpo haridvarṇaśca asmāccharīrād utkramya saṃtāpakaṃ haridvarṇaṃ sūryameva prāpnotu ityarthaḥ. sarateḥ suvatervā kyapi ‘rājasūyasūrya' (pā 3,1,114 ) ityādinā nipātyate. kyapaḥ pittvād anudāttatve dhātusvareṇa ādyudāttatvam . 'anurlakṣaṇe' (pā 1,4,84 ) iti lakṣaṇerthe anoḥ karmapravacanīyatvam . 'karmapravacanīyayukte dvitīyā' ( pā 2,3,8 ) iti sūryaśabdād dvitīyā. ayatām iti . aya paya gatau . anudāttettvād ātmanepadam . anabhimatarogajanitavarṇāpagamānantaram iṣṭavarṇasaṃyojanam āha -- goriti . rohitasya lohitavarṇasya goḥ gojātīyasya varṇena lauhityena tena prasiddhena tasmāt pṛthakkṛtena he rugṇa tvā tvāṃ pari dadhmasi paridadhmaḥ ācchādayāmaḥ . tava śarīraṃ prakṛṣṭavarṇopetaṃ kurma ityarthaḥ. paripūrvo dadhātiḥ ācchādane vartate. tathā ca nigamaḥ -- ‘paridhatta dhatta vāsasainam' ( āpamaṃ 2,2,6 ) iti . 'jarāṃ gacchāsi paridhatsva vāsaḥ' (higṛ 19,1,4 ) iti ca. 'idanto masi' ( pā 7,1,46 ) iti masa idantatvam . tiṅṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28 ) iti nighātaḥ.
pari tvā rohitairvarṇairdīrghāyutvāya dadhmasi .
yathāyamarapā asadatho aharito bhuvat..2..

1.22.4_4

pari . tvā . rohitaiḥ . varṇaiḥ . dīrghāyu'tvāya . dadhmasi .
yathā . ayam . arapāḥ . asat . atho iti . aharitaḥ . bhuvat ..2..

1.22.4_5

uktameva lohitavarṇaparidhānaphalaprakaṭanārthaṃ punarāha -– he vyādhita tvā tvāṃ rohitaiḥ lohitaiḥ varṇaiḥ prāguktairgosaṃbandhibhiḥ pari dadhmasi paridadhmaḥ . 'vyavahitāśca' (pā 1,4,82) iti parerupasargasya vyavahitaḥ prayogaḥ . kimartham iti tadāha -- dīrghāyutvāya . dīrghaṃ śatasaṃvatsaraparimitam āyurjīvanakālo yasyāsau dīrghāyuḥ, tasya bhāvastattvam . sakāralopaśchāndasaḥ. tādarthye caturthī. satiśiṣṭatvāt samāsasvaratvaṃ bādhitvā tvapratyayasvareṇa antodāttatvam . tadeva katham ityata āha -- yathā yena prakāreṇa ayam cikitsitaḥ puruṣaḥ arapāḥ. rapa iti pāpanāma . 'rapo ripram iti pāpanāmanī bhavataḥ' iti hi yāskaḥ (4,21). na vidyate rapaḥ pāpaṃ yasyāsau arapāḥ. bahuvrīhau 'nañsubhyām' (pā 6,2,172 ) iti uttarapadāntodāttatvam . apagatapāpaḥ asat bhavet . asterleṭi aḍāgamaḥ. atho pāpakṣayānantarameva aharitaḥ kāmalādirogajanitaharidvarṇarahitaḥ bhuvat bhavet . roganidānabhūtapāpakṣaye sati tacchāntau satyām yathā dīrghāyurbhavati tathā paridadhma iti vākyārthaḥ. bhū sattāyām . asmāt leṭi aḍāgamaḥ. 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' ( pā 3,4,97 ) iti ikāralopaḥ. 'bahulaṃ chandasi' (pā 2,4,73 ) iti śapo luk . 'bhūsuvostiṅi' (pā 7,3,88 ) iti guṇapratiṣedhe uvaṅ .
yā rohiṇīrdevatyā gāvo yā uta rohiṇīḥ .
rūpaṃrūpaṃ vayovayastābhiṣṭvā pari dadhmasi ..3..

1.22.4_6

yāḥ . rohiṇīḥ . devatyāḥ . gāvaḥ . yāḥ . uta . rohiṇīḥ .
rūpam'rūpam . vayaḥ'vayaḥ . tābhiḥ . tvā . pari . dadhmasi .. 3 ..

1.22.4_7

devatyāḥ devatāsu bhavāḥ . 'bhave chandasi' ( pā 4,4,110 ) iti yatpratyayaḥ . devasaṃbandhinyo rohiṇīḥ rohiṇyaḥ lohitavarṇāḥ. ruha bījajanmani prādurbhāve [ ca ] ityasmāt 'ruheraśca lo vā ( pāu 3,94 ) iti auṇādika itanpratyayaḥ . nittvād ādyudāttatvam . tato 'varṇādanudāttāttopadhātto naḥ' (pā 4,1,39) iti ṅīp . tatsaṃniyogena takārasya nakāraḥ . ṅīpaḥ pittvād anudāttatve nitsvara eva śiṣyate . jasi ‘vā chandasi' (pā 6,1,106 ) iti pūrvasavarṇadīrghaḥ . uktavarṇā yāḥ kāmadhenvādayo gāvaḥ santi . uta apica yāḥ manuṣyasaṃbandhinyo rohiṇīḥ rohiṇyaḥ lohitavarṇā gāvaḥ santi . tābhiḥ ubhayavidhābhirgobhiḥ rūpaṃrūpam' sarvagovyaktigataṃ kṛtsnam aruṇarūpaṃ tathā vayovayaḥ sarvavyaktigataṃ kṛtsnaṃ yauvanam . ubhayatra 'nityavīpsayoḥ' (pā 8,1,4 ) iti dvirvacanam . 'tasya paramāmreḍitam' (pā 8,1,2 ) iti parasya āmreḍitasaṃjñāyām 'anudāttaṃ ca' (pā 8,1,3) iti anudāttatvam . tat sarvam āhṛtya he rugṇa tvā tvāṃ pari dadhmasi paridadhmaḥ. gogatavarṇavad ujjvalairvarṇavayoviśeṣaistvadīyaṃ śarīraṃ saṃyojayāma ityarthaḥ . yadvā tābhiḥ uktavarṇopetābhirgobhiḥ he rugṇa tvāṃ pari dadhmasi . paridhānaprakārameva āha -- rūpaṃrūpam rogaviśeṣeṇa dūṣitaṃ sarvaśarīragataṃ rūpaṃ vayovayaḥ uktaprakāraṃ vayaśca pari dadhmasi . tābhiṣṭveti . 'tvāmau dvitīyāyāḥ' (pā 8,1,23) iti yuṣmadastvādeśaḥ. 'yuṣmattattatakṣuḥṣvantaḥpādam' (pā 8, 3,103 ) iti sakārasya ṣatvam .
śukeṣu te harimāṇaṃ ropaṇākāsu dadhmasi .
atho hāridraveṣu te harimāṇaṃ ni dadhmasi ..4..

1.22.4_8

śukeṣu . te . harimāṇam . ropaṇākāsu . dadhmasi .
atho iti . hāridraveṣu . te . harimāṇam . ni . dadhmasi .. 4 ..

1.22.4_9

pūrvaṃ gavādigatasya ujjvalasya raktavarṇasya rugṇaśarīre praveśobhihitaḥ. taccharīre pūrvam avasthitasya rogajanitasya haridvarṇasya kā tarhi gatiriti. tad ucyate-- he rogārta te tava śarīragataṃ harimāṇam rogajanitaṃ haridvarṇam . 'varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañ ca' (pā 5,1,123) iti haricchabdād bhāve'rthe imanic . 'yaci bham' (pā 1,4,18) iti bhasaṃjñāyām 'ṭeḥ' (pā 6,4,155) iti ṭilopaḥ. 'citaḥ' (pā 6,1,163 ) ityantodāttatvam . tadvarṇaṃ śukeṣu kīreṣu tathā ropaṇākāsu kāṣṭhaśukākhyeṣu haridvarṇeṣu pakṣiṣu ni dadhmasi nidadhmaḥ. varṇataḥ samānākṛtiṣu pakṣiviśeṣeṣu sthāpayāma ityarthaḥ 'idanto masi' (pā 7,1,46 ) iti masa idantatvam . atho apica hāridraveṣu gopītanakākhyeṣu haridvarṇeṣu pakṣiviśeṣeṣu te tvadīyaṃ harimāṇam haridvarṇaṃ ni dadhmasi nidadhmaḥ sthāpayāmaḥ.
iti pañcamenuvāke prathamaṃ sūktam .

Linked texts (2)