Atharvaveda 1.28: sūktaṃ 1.28

Atharvaveda 1.28

Language: Sanskrit

sūktaṃ 1.28

1.28.1

upa prāgāddevo agnī rakṣohāmīvacātanaḥ .
dahann apa dvayāvino yātudhānān kimīdinaḥ ..1..

1.28.2

prati daha yātudhānān prati deva kimīdinaḥ .
pratīcīḥ kṛṣṇavartane saṃ daha yātudhānyaḥ ..2..

1.28.3

yā śaśāpa śapanena yāghaṃ mūramādadhe .
yā rasasya haraṇāya jātamārebhe tokamattu sā ..3..

1.28.4

putramattu yātudhānīḥ svasāramuta naptyam .
adhā mitho vikeśyo vi ghnatāṃ yātudhānyo vi tṛhyantāmarāyyaḥ ..4..

'upa prāgāt' iti sūktena udvignasya udveganivṛttaye śuklavīraṇeṣīkākṛtamaṇibandhanam , ulmukadvayagharṣaṇaṃ ca kuryāt . sūtraṃ ca-" 'upa prāgād' ityudvijamānasya śuklaprasūnasya vīraṇasya catasṛṇām iṣīkāṇām ubhayataḥ” ( kausū 26, 26 ) ityādi.
upa prāgāddevo agnī rakṣohāmīvacātanaḥ .
dahann apa dvayāvino yātudhānān kimīdinaḥ ..1..

1.28.4_2

upa . pra . agāt . devaḥ . agniḥ . rakṣaḥ'hā . amīva'cātanaḥ .
dahan . apa . dvayāvinaḥ . yātu'dhānān . kimīdinaḥ .. 1 ..

1.28.4_3

devaḥ dyotamānaḥ, dānādiguṇayukto vā . āha ca yāskaḥ-- 'devo dānād vā, dīpanād vā, dyotanād vā, dyusthāno bhavatīti vā' ( yā 7, 15 ) iti . tathāvidhaḥ agniḥ aṅganādiguṇayuktaḥ upa prāgāt udvijamānaṃ puruṣam upāgamat . udvegakāriṇo rakṣaḥprabhṛtīn vināśayituṃ prāpta ityarthaḥ . iṇ gatau . 'iṇo gā luṅi' (pā 2, 4, 45 ) iti gādeśaḥ. 'gātisthā' (pā 2, 4, 77 ) iti sico luk . tasya tathāvidhaṃ sāmarthyaṃ kuta ityataāha -- rakṣohā rakṣasāṃ hiṃsakānāṃ piśācādīnāṃ hantā. 'rakṣo rakṣitavyamasmāt' iti yāskaḥ (4,18). rakṣa pālane ityasmād apādāne asunpratyayaḥ. rakṣaḥśabdopapadāt hanteḥ 'bahulaṃ chandasi' (pā 3, 2, 88) iti kvip . kṛduttarapadaprakṛtisvaratvam . 'agniḥ khalu vai rakṣohā' (tai 6, 1, 4, 6) iti hi taittirīyakam . tathā amīvacātanaḥ amīvānāṃ rogāṇāṃ cātayitā nāśayitā. 'cātayatirnāśane' iti hi yāskaḥ (6,30). upāgatasya agneḥ udvegakāriṇāṃ rakṣasāṃ nāśane kālavyavāyābhāvam āha dahanniti . dvayāvinaḥ dvayaṃ vācikaṃ krauryaṃ kāyikaṃ hiṃsanaṃ ca yeṣām astīti dvayāvinaḥ . yadvā māyāmayaṃ saumyarūpaṃ svābhāvikaṃ hiṃsrarūpaṃ ca dvayam eṣām astīti dvayāvinaḥ . 'bahulaṃ chandasi' (pā 5,2,122) ityatra viniprakaraṇe 'aṣṭrāmekhalādvayobhayarujāhṛdayānāṃ dīrghaśca' iti vacanād vinipratyayaḥ tatsaṃniyogena dīrghaśca . kimīdinaḥ kim idānīṃ kima idānīṃ vartata iti randhrānveṣaṇabuddhyā caraṇaśīlān . 'kimīdine kim idānīm iti carate' iti yāskaḥ ( 6,11) . yātudhānān . yātavo yātanāḥ pīḍāviśeṣāḥ dhīyante vidhīyante kriyanta ebhiriti yātudhānāḥ . yata nikāropaskārayoḥ. asmāt ṇyantād auṇādike upratyaye yātuśabdaḥ . ḍudhāñ dhāraṇe ityasmāt 'kṛtyalyuṭo bahulam' (pā 3, 3, 113) iti kartari lyuṭ . 'liti' (pā 6, 1, 193 ) iti pratyayāt pūrvasya udāttatvam . tataḥ samāse kṛduttarapadaprakṛtisvaratvena sa eva śiṣyate . evaṃbhūtān rākṣasān apa dahan apakarṣan dahan bhasmasāt kurvan . upāgāt iti pūrveṇa saṃbandhaḥ . yadvā daha bhasmīkaraṇe ityasmāt 'lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ (pā 3,2,126 ) iti hetau śatṛpratyayaḥ. yātudhānānāṃ dahanāddhetorupāgād ityarthaḥ.
prati daha yātudhānān prati deva kimīdinaḥ .
pratīcīḥ kṛṣṇavartane saṃ daha yātudhānyaḥ ..2..

1.28.4_4

prati . daha . yātu'dhānān . prati . deva . kimīdinaḥ .
pratīcīḥ . kṛṣṇa'vartane . sam . daha . yātu'dhānyaḥ .. 2 ..

1.28.4_5

pūrvasyām ṛci dahannupāgād iti āgamanaśeṣatvena dahanam abhihitam . anayā tu rakṣasāṃ dahanameva prādhānyena abhidhīyate . he agne yātudhānān yātūnāṃ yātanānāṃ vidhātṝn rākṣasān prati daha pratyekaṃ pratimukhaṃ vā bhasmasāt kuru . tathā he deva dyotanātmaka agne kimīdinaḥ kim idānīṃ kim idānīm iti caraṇaśīlān randhrānveṣaṇaparān piśācaviśeṣān . prati ityupasargaśravaṇād atrāpi dahetyanuṣaṅgaḥ. kṛṣṇavartmane he kṛṣṇavartman agne pratīcīḥ prāṇijātasya pratikūlam añcantīḥ . pratipūrvād añcateḥ 'ṛtvig' (pā 3, 2, 59) ityādinā kvin . 'aniditām' (pā 6,4, 24) iti nalopaḥ. 'añcateścopasaṃkhyānam' (pāvā 4, 1, 6) iti ṅīp . tato bhasaṃjñāyām 'acaḥ' (pā 6, 4,138) ityakāralopaḥ. 'cau' (pā 6, 3,138) iti dīrghatvam . 'anigantoñcatāvapratyaye' (pā 6,2,52) iti praterigantatvena paryudastatvāt 'cau' (pā 6, 1, 222 ) iti pūrvapadasyāntodāttatvam . tādṛśīḥ yātudhānyaḥ yātudhānīḥ yātudhānaśabdāt 'puṃyogādākhyāyām' (pā 4 1, 48 ) iti ṅīṣ . śasi ‘vā chandasi' (pā 6, 1, 106) iti pūrvasavarṇadīrghābhāve yaṇ . *[e] tāśca saṃ daha samyak niravaśeṣaṃ daha.
yā śaśāpa śapanena yāghaṃ mūramādadhe .
yā rasasya haraṇāya jātamārebhe tokamattu sā ..3..

1.28.4_6

yā . śaśāpa . śapanena . yā . agham . mūram . ā'dadhe .
yā . rasasya . haraṇāya . jātam . ā'rebhe . tokam . attu . sā .. 3 ..

1.28.4_7

saṃ daha yātudhānya iti pūrvatra sāmānyena uktā eva rākṣasyaḥ atra viśeṣato nirdiśyante . yā yātudhānī śapanena ākrośena . śapa ākrośe. karaṇe lyuṭ . nāśahetubhūtena paruṣavākyena śaśāpa śāpaṃ kṛtavatī . śapa ākrośe ityasmādeva liṭi tipo ṇal ādeśaḥ ‘liti' (pā 6, 1, 193) iti pratyayāt pūrvasyodāttatvam . 'yadvṛttānnityam' (pā 8, 1, 66 ) iti nighātapratiṣedhaḥ . tathā yā anyā yātudhānī mūram mūlam . 'vāramūraradhvaramusarāṅgurīṇāṃ vā ro lam āpadyate' (pāvā 8, 2, 18) iti latvasya vikalpitatvād atrābhāvaḥ. sarveṣāṃ duritānām ādibhūtam agham hiṃsārūpaṃ pāpam ādade parijagrāha . *[svī] kṛtavatītyarthaḥ . ḍudāñ dāne . 'āṅo do'nāsyaviharaṇe' (pā 1,3,20) ityātmanepadam . liṭi 'liṭastajhayoreśirec' (pā 3, 4, 81) iti taśabdasya eś ādeśaḥ . pratyayasvareṇa antodāttatvam . pūrvavad nighātapratiṣedhaḥ . yadvā mūram mūrchākaram agham . murchā mohasamucchrāyayoḥ. 'kvip ca' (pā 3,2,76 ) iti kvip . 'rāllopaḥ' (pā 6,4,21) iti chakārasya lopaḥ . tathā yā aparā yātudhānī jātam apatyam uddiśya rasasya asṛgādirūpasya śarīragatasya haraṇāya apaharaṇāya pānāya ārebhe upacakrame. rabha rābhasye. liṭi 'ata ekahalmadhye' (pā 6,4,120 ) iti etvābhyāsalopau . pūrvasvaraḥ . nighātapratiṣedhaḥ . tāsāṃ sarvāsāṃ hiṃsyaṃ darśayati . sā pratyekāpekṣayā samudāyāpekṣayā vā ekavacanam . sā sarvā yātudhānī tokam . apatyanāmaitat . svakīyam apatyam asmacchatrusaṃbandhi vā attu bhakṣayatu . ada bhakṣaṇe.
putramattu yātudhānīḥ svasāramuta naptyam .
adhā mitho vikeśyo vi ghnatāṃ yātudhānyo vi tṛhyantāmarāyyaḥ ..4..

1.28.4_8

putram . attu . yātu'dhānīḥ . svasāram . uta . naptyam .
adha . mithaḥ . vi'keśyaḥ . vi . ghnatām . yātu'dhānyaḥ . vi . tṛhyantām . arāyyaḥ .. 4 ..

1.28.4_9

saputrabāndhavānāṃ yātudhānīnāṃ nāśam āha--yātudhānī kācana udīritalakṣaṇā rākṣasī putram svakīyameva tanayam attu bhakṣayatu. tathā svasāram bhaginīm . attu ityanuṣaṅgaḥ. supūrvād asu kṣepaṇe ityasmāt ‘sāvaserṛn (pāu 2,96) iti auṇādikaḥ ṛnpratyayaḥ . 'ṛnnebhyaḥ (pā 4,1,5) iti prāptasya ṅīpo 'na ṣaṭsvasrādibhyaḥ (pā 4,1,10) iti pratiṣedhaḥ . 'ñnityādinityam' (pā 4,1,5) ityādyudāttatvam . uta api ca naptyam naptrīṃ pautrasya apatyarūpāṃ saṃtatim attu . naptṛśabdāt 'ṛnnebhyaḥ” ( pā 4,1,5,) iti ḍīp . dvitīyaikavacane 'vā chandasi' (pā 6,1,106) iti pūrvarūpasya vikalpitatvād yaṇādeśaḥ . rephalopaśchāndasaḥ. atha svasvaputrādihananānantaraṃ yātudhānyaḥ rākṣasyaḥ vikeśyaḥ parasparatāḍanena vikīrṇāḥ keśā yāsāṃ tāstathoktāḥ. 'svāṅgāccopasarjanādasaṃyogopadhāt' (pā 4,1,54 ) iti ṅīṣ . tathābhūtāḥ satyaḥ mithaḥ parasparaṃ vi ghnatām viśeṣeṇa ghnantu . parasparatāḍanena mriyantām ityarthaḥ . hana hiṃsāgatyoḥ . loṭi bahuvacane adāditvāt śapo luk . 'gamahana' (pā 6,4,98 ) ityupadhālopaḥ . 'ho hanterñṇinneṣu' (pā 7,3,54) iti kutvam . tathā arāyyaḥ adāyinyaḥ . rā dāne . asmād bhāve ghañ . āto yuk ciṇkṛtoḥ' (pā 7, 3,33 ) iti yuk . tato nañā bahuvrīhiḥ. 'puṃyogādākhyāyām' (pā 4,1,44 ) iti ṅīṣ . dānapratibandhikāḥ piśācyaśca mitho vi tṛhyantām vividhaṃ hiṃsyantām . tṛha hisi hiṃsāyām . karmaṇi loṭ .
iti saptamaṃ sūktam .
iti sāyaṇācāryaviracite atharvasaṃhitābhāṣye prathamakāḍe pañcamo'nuvākaḥ .

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit