Atharvaveda 1.30: sūktaṃ 1.30
Atharvaveda 1.30
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 1.30
1.30.1
viśve devā vasavo rakṣatemamutādityā jāgṛta yūyamasmin .
memaṃ sanābhiruta vānyanābhirmemaṃ prāpatpauruṣeyo vadho yaḥ ..1..
1.30.2
ye vo devāḥ pitaro ye ca putrāḥ sacetaso me śṛṇutedamuktam .
sarvebhyo vaḥ pari dadāmyetaṃ svastyenaṃ jarase vahātha ..2..
1.30.3
ye devā divi ṣṭha ye pṛthivyāṃ ye antarikṣa oṣadhīṣu paśuṣvapsvantaḥ .
te kṛṇuta jarasamāyurasmai śatamanyān pari vṛṇaktu mṛtyūn ..3..
1.30.4
yeṣāṃ prayājā uta vānuyājā hutabhāgā ahutādaśca devāḥ .
yeṣāṃ vaḥ pañca pradiśo vibhaktāstān vo asmai satrasadaḥ kṛṇomi ..4..
1.30.4_1
'viśve devāḥ' iti sūktena āyuṣyakarmaṇi sthālīpāke ghṛtapiṇḍatrayaṃ nikṣipya, saṃpātya, abhimantrya, tad ghṛtaṃ sthālīpākaṃ ca aśnīyāt. sūtraṃ ca -- "'viśve devāḥ' ityāyuṣyāṇi . sthālīpāke ghṛtapiṇḍān pratinīyā'śnāti' (kausū 52,18, 19 ) iti .
upanayanakarmaṇi etat sūktaṃ māṇavakasya nābhideśe saṃstabhya japet . tathā ca sūtram--“ bāhugṛhītaṃ prāñcam avasthāpya dakṣiṇena pāṇinā nābhideśe *[abhi] saṃstabhya japati. 'asmin vasu vasavo dhārayantu' ( a 1,9 ) 'viśve devā vasavaḥ' " ([a 1,30] kausū 55,16, 17 ) iti .
āyuṣkāmasya vaiśvadevayāge tadupasthāne ca etat sūktam . sūtritam -- 'viśve devāḥ' iti viśvān devān āyuṣkāmo yajate . upatiṣṭhate” ( kausū 59,1;2) iti .
adhyāyotsarjanakarmaṇi asya sūktasya ājyahome viniyogaḥ. "dvayān rasān upasādayati . 'viśve devāḥ' ( a 1,30), 'ahaṃ rudrebhiḥ' ” ( a 4,30 ] kausū 139,14, 15) iti hi sūtram .
1.30.4_2
atha asya sūktasya āyuṣyagaṇe pāṭhāt 'medhājananāyuṣyairjuhuyāt' (kausū 57,31), 'āyuṣyaiḥ svastyayanairājyaṃ juhuyāt' ( kausū 139,7) iti ca sūtrād upanayanopākarmaṇorapi ājyahome asya viniyogaḥ.
'airāvatīṃ gajakṣaye' ( śāka 17, 5) iti śāntikalpavihitāyām airāvatyākhyāyāṃ mahāśāntau 'āyuṣyaśāntisvastigaṇa airāvatyām' (śāka 18,8) āyuṣyagaṇasya vidhānāt tadgaṇaprayukto'sya viniyogaḥ.
tathā 'vaiśvadevīṃ gatāyuṣām' ( śāka 17,1) iti vihitāyāṃ vaiśvadevyākhyāyāṃ mahāśāntāvapi etad viniyuktam śāntikalpe--" 'viśve devāḥ' iti vaiśvadevyām” (śāka 18,1) iti .
'āyuṣyaścābhayaścaiva tathā svastyayano gaṇaḥ .
1.30.4_3
etān pañca gaṇān hutvā xxx..' (apa 5,3,5, 4,1)
1.30.4_4
iti pariśiṣṭokte puṣpābhiṣeke'pi asya gaṇaprayukto viniyogaḥ .
'ye devā divi' (a 1,30,3) ityeṣā darśapūrṇamāsayorvaṣaṭkārānumantraṇe viniyuktā. uktaṃ vaitāne--“ye devā divi ṣṭha' ityanuvaṣaṭkāram' (vaitāśrau 4,4) iti.
viśve devā vasavo rakṣatemamutādityā jāgṛta yūyamasmin .
memaṃ sanābhiruta vānyanābhirmemaṃ prāpatpauruṣeyo vadho yaḥ ..1..
1.30.4_5
viśve devāḥ . vasavaḥ . rakṣata . imam . uta . ādityāḥ. jāgṛta . yūyam . asmin .
mā . imam . sa'nābhiḥ . uta. vā . anya'nābhiḥ . mā. imam . pra. āpat. pauruṣeyaḥ. vadhaḥ . yaḥ .. 1..
1.30.4_6
viśve sarve he devāḥ indrādyāḥ. yadvā viśvedevākhyā gaṇadevāḥ . ‘āmantritasya ca' (pā 6,1,198) iti viśvaśabdasya ṣāṣṭikam ādyudāttatvam . tasya 'vibhāṣitaṃ viśeṣavacane bahuvacanam' (pā 8,1,74 ) iti vikalpena avidyamānavadbhāvaniṣedhāt tataḥ parasya devaśabdasya 'āmantritasya ca' (pā 8,1,19) ityāṣṭamikaṃ sarvānudāttatvam . tathā he vasavaḥ etatsaṃjñā devāḥ . atra 'āmantritaṃ pūrvamavidyamānavat' (pā 8,1,72) iti pūrvāmantritadvayasya avidyamānavadbhāvena padāt paratvābhāvād 'āmantritasya ca' (pā 6,1,198) iti ṣāṣṭhikam ādyudāttatvam . te sarve yūyam imam āyuṣkāmaṃ puruṣaṃ rakṣata pālayata . rakṣa pālane . 'adupadeśāllasārvadhātukamanudāttam' (pā 6,1,186) iti tiṅvibhakteranudāttatvam . śapaśca pittvādeva anudāttatvam . tato dhātusvareṇa ādyudāttatā . 'āmantritaṃ pūrvamavidyamānavat' (pā 8,1,72) iti āmantritatrayasyāpi avidyamānavadbhāvena padātparatvābhāvāt 'tiṅṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28 ) iti nighātābhāvaḥ . uta api ca he ādityāḥ aditeḥ putrā dhātraryamādayo devāḥ. 'dityadityādityapatyuttarapadāṇṇyaḥ' (pā 4,1,85) iti aditiśabdād apatyārthe prāgdīvyatīyo ṇyapratyayaḥ. yūyam api asmin āyuṣkāmapuruṣaviṣaye jāgṛta rakṣaṇārtham avahitāḥ saṃnaddhā bhavata . jāgṛ nidrākṣaye . adāditvāt śapo luk . 'jāgro'viciṇṇalṅitsu' (pā 7,3,85) iti ṅitaḥ paryudāsād guṇābhāvaḥ . ādityakartṛkasya jāgaraṇasya prayojanam āha -- imam āyuṣkāmaṃ puruṣaṃ sanābhiḥ samāno nābhiḥ garbhāśayo yasyāsau sanābhirjñātiḥ . ṇaha bandhane . 'naho bhaśca' (pāu 4,126) iti auṇādika iñpratyayaḥ . tatsaṃniyogena hakārasya bhakārādeśaḥ . tataḥ samānaśabdena bahuvrīhau 'jyotirjanapada' (pā 6,3,85) ityādinā samānaśabdasya sabhāvaḥ . 'bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam' (pā 6,2,1) iti sa [svaraḥ] eva bhavati . uta vā api vā anyanābhiḥ asamānajanmā . jñātirūpaḥ ajñātirūpaḥ iti dvividhopi śatruḥ. atra māṅśravaṇād bhāvinī kriyā saṃbadhyate. mā prāpat hiṃsituṃ maiva prāpnotu . tathā yaḥ pauruṣeyaḥ puruṣakṛtaḥ . 'puruṣād vadhavikāra (pāvā 5,1,10) iti ḍhañpratyayaḥ . tathāvidho vadhaḥ hiṃsanam . 'hanaśca vadhaḥ' (pā 3,3,76) iti bhāve hanterappratyayaḥ dhātorvadhādeśaśca . sopi imam āyuṣkāmaṃ puruṣaṃ mā prāpat . āplṛ vyāptau . luṅi 'puṣādidyutādylṛditaḥ' ( pā 3,1,55 ) iti cleḥ aṅādeśaḥ . uktābhirdevatābhiḥ parirakṣitaḥ san sarvabādhāvinirmuktaściraṃ jīvatu ityarthaḥ .
ye vo devāḥ pitaro ye ca putrāḥ sacetaso me śṛṇutedamuktam .
sarvebhyo vaḥ pari dadāmyetaṃ svastyenaṃ jarase vahātha ..2..
1.30.4_7
ye. vaḥ . devāḥ . pitaraḥ . ye . ca. putrāḥ . sa'cetasaḥ . me . śṛṇuta. idam . uktam .
sarvebhyaḥ . vaḥ . pari . dadāmi . e॒tam . svasti . enam . jarase . vahātha .. 2 ..
1.30.4_8
he devāḥ dānādiguṇayuktāḥ prāgudīritāḥ vaḥ yuṣmākaṃ ye pitaraḥ ye ca putrāḥ santi te sarve yūyaṃ sacetasaḥ asminnāyuṣkāmapuruṣaviṣaye samānamanaskāḥ santaḥ . 'samānasya cchandasi' (pā 6,3,84) iti samānaśabdasya sabhāvaḥ . me madīyam idam vakṣyamāṇam uktham vākyam . vaca paribhāṣaṇe. asmād auṇādiko bhāve kthanpratyayaḥ . 'vacisvapi' (pā 6,1,15) ityādinā saṃprasāraṇam . tad vacanaṃ śṛṇuta uktaprakāreṇa kartum ākarṇayata . śru śravaṇe . 'śruvaḥ śṛ ca' (pā 3,1,74 ) iti śnupratyayaḥ, dhātoḥ śṛbhāvaśca . kiṃ tad vākyam ityata āha--he devāḥ sarvebhyo vaḥ. 'bahuvacanasya vasnasau' (pā 8, 1,21 ) iti caturthībahuvacanāntasya yuṣmado vasādeśaḥ . yuṣmabhyam etam āyuṣkāmaṃ puruṣaṃ pari dadāmi . rakṣaṇārthaṃ dānaṃ paridānam . rakṣituṃ prayacchāmi . ato yūyam rakṣārthaṃ dattaṃ puruṣaṃ svasti ādhyātmikādiduḥkhaparihāṇyā jarase jarāyai . 'jarāyā jarasanyatarasyām' (pā 7,2,101) iti jarasādeśaḥ . jarāprāptiparyantaṃ vahātha prāpayata . vaha prāpaṇe. leṭi āḍāgamaḥ. jaropalakṣitaṃ śatasaṃvatsaraparimitaṃ dīrgham āyuḥ asmai prayacchatetyarthaḥ.
ye devā divi ṣṭha ye pṛthivyāṃ ye antarikṣa oṣadhīṣu paśuṣvapsvantaḥ .
te kṛṇuta jarasamāyurasmai śatamanyān pari vṛṇaktu mṛtyūn ..3..
1.30.4_9
ye. devāḥ. divi . stha. ye . pṛthivyām . ye . antarikṣe . oṣadhīṣu . paśuṣu . ap'su . antaḥ .
te . kṛṇuta . jarasam . āyuḥ . asmai . śatam . anyān . pari . vṛṇaktu . mṛtyūn .. 3 ..
1.30.4_10
he devāḥ agnivāyusūryaprabhṛtayaḥ devatākāṇḍe samāmnātāḥ. dyupṛthivyādisthānabhedeṣu vibhajya vakṣyamāṇānāṃ sarveṣāṃ devānāṃ sādhāraṇoyaṃ nirdeśaḥ . ‘āmantritasya ca' (pā 8,
vyati ityāṣṭamikaṃ sarvānudāttatvam . ye sūryādayo yūyaṃ divi dyuloke stha bhavatha jagadanu grahārthaṃ nivasatha. 'ūḍidaṃpadādyappumraidyubhyaḥ' (pā 6, 1, 171) iti diva uttarasyāḥ saptamyā udāttatvama . asterlaṭ . madhyamabahuvacane adāditvāta śapo luka. 'śnasorallopaḥ' (pā 6,4,111) iti akāralopaḥ . 'yadvṛttānnityam' (pā 8.1.66 ) iti nighātapratiṣedhaḥ . tathā ye agnyādayo devāḥ yūyaṃ pṛthivyām bhūmau. samanantarakriyānuṣaṅgaḥ. stha bhavatha . tathā ye vāyvādayo yūyam antarikṣe antarikṣaloke stha . prakāśapravarṣaṇapacanādyupakāranimittatvena triṣu lokeṣu vartadhvam *[?dhve] ityarthaḥ . yadvā ‘ye devā divyekādaśa stha pṛthivyām adhyekādaśa stha . apsuṣado mahinaikādaśa stha' (tai 1, 4, 10, 1) iti mantraprasiddhāḥ sthānatraye vartamānāstrayastriṃśaddevā atra saṃbodhyante . tathā oṣadhīṣu vrīhiyavādiṣu paśuṣu gavādiṣu apsu udakeṣu antaḥ madhye tattadabhimānitvena vartamānā ye yūyaṃ stha . 'ūḍidam' (pā 6, 1, 171) ityādinā apśabdāt parasya supa udāttatvam . antarśabdaḥ svarādiṣvantodāttaḥ paṭhitaḥ . saṃhitāyāṃ yaṇādeśe 'udāttasvaritayoryaṇaḥ svarito'nudāttasya' (pā 8, 2, 4 ) ityantarśabdākāraḥ svaryate . te sarve devā yūyam asmai āyuṣkāmāya puruṣāya jarasam jarām . jarāparyantam ityarthaḥ . 'jarāyā jarasanyatarasyām' (pā 7, 2, 101) iti jarasādeśaḥ. tathāvidham āyuḥ jīvanaṃ kṛṇuta kuruta . bhavatprasādāda asau śatasaṃvatsaraparimitam āyurjīvatu ityarthaḥ. tadartham anyān kālamṛtyuvyatiriktān śatam . aparimitanāmaitat . aparimitān mṛtyūn maraṇahetubhūtān jvarādirūpān . 'ye te sahasram ayutaṃ pāśā mṛtyo martyāya hantave' (taibrā 3, 10, 8, 2) ityādimantraprasiddhān apamṛtyuviśeṣān pari vṛṇakta parivarjayata . paramāyurbhaṅgakarān apamṛtyūn nivārayatetyarthaḥ . vṛjī varjane. loṇmadhyamabahuvacanādeśasya taśabdasya 'tatanatanathanāśca' (pā 7, 1, 45) iti tabādeśaḥ . tasya pittvena ṅittvābhāvāt śnasya lopābhāvaḥ. yadvā śatamiti āyuḥśabdena saṃbadhyate. śatasaṃvatsaraparimitam āyuḥ kurutetyarthaḥ.
yeṣāṃ prayājā uta vānuyājā hutabhāgā ahutādaśca devāḥ .
yeṣāṃ vaḥ pañca pradiśo vibhaktāstān vo asmai satrasadaḥ kṛṇomi ..4..
1.30.4_11
prayājāḥ . pradhānayāgāt prathamabhāvinaḥ samittanūnapādādayaḥ pañca yāgāḥ prayājāḥ. te yeṣāṃ devānāṃ svabhūtāḥ . 'atha kiṃdevatāḥ prayājānuyājāḥ' iti prakramya āgneyā iti tu sthitiḥ, bhaktimātramitarat' (yā 8, 22) ityantena yāskena prapañcitāḥ prayājadevāḥ . te cātra yeṣām iti sarvanāmnā vivakṣyante . 'prayājān me anuyājāṃśca kevalān ūrjasvantaṃ haviṣo datta bhāgam' ( ṛ 10,51, 8) iti mantraprasiddho'gnireva vā vivakṣitaḥ . asmin pakṣe yeṣām iti bahuvacanaṃ pūjārtham . yeṣām ityatra 'sāvekācaḥ' (pā 6, 1, 168) iti prāptasya vibhaktyudāttatvasya 'na gośvantsāvavarṇa' (pā 6, 1, 182) iti pratiṣedhaḥ . prapūrvād yajateḥ 'akartari ca kārake saṃjñāyām' (pā 3, 3, 19) iti ghañ . 'prayājānuyājau yajñāṅge' (pā 7, 3, 62) iti kutvābhāvo nipātyate . 'thāthaghañktājabitrakāṇām' (pā 6, 2, 144) ityuttarapadāntodāttatvam . uta vā api vā anuyājāḥ . anu paścāt pradhānayāgānantarabhāvinastrayo yāgā anuyājāḥ . te ca yeṣāṃ devānāṃ svabhūtāḥ. prayājaśabdavat anuyājaśabdasyāpi padasvaraprakriye veditavye . ye ca anye devā hutabhāgāḥ . hutam agnau prāstaṃ carupuroḍāśādikaṃ haviḥ bhāgo yeṣāṃ devānāṃ te hutabhāgā indrādayaḥ . tathā ye ca devā ahutādaḥ . na hutam ahutam agneranyatra kṣipyamāṇaṃ haviradanti bhakṣayantīti ahutādaḥ baliharaṇādidevāḥ . ada bhakṣaṇe ityasmād ‘ado'nanne' (pā 3, 2,68) iti vidpratyayaḥ . he indrādayo devāḥ yeṣām prasiddhānāṃ vaḥ yuṣmākaṃ pañca pañcasaṃkhyākāḥ pradiśaḥ pradhānabhūtāḥ prācyādyā diśaḥ vibhaktāḥ īśitavyatvena vibhajya sthitāḥ. yadvā 'pathyāṃ svastim ayajan prācīmeva tayā diśaṃ prājānan' (tai 6.1.5, 2) ityādiśrutiprasiddhāḥ pathyā svastiḥ, agniḥ, somaḥ, savitā, aditiḥ ityetannāmāno devāḥ yeṣām iti yacchabdena vivakṣitāḥ. he devāḥ tān uktān sarvān vaḥ yuṣmān asmai āyuṣkāmasya puruṣasya āyurvardhanādyupakārāya satrasadaḥ . sīdantyasminniti sattram sadanam . tasmin sīdataḥ saṃnihitān kṛṇomi karomi . ṣadlṛ viśaraṇagatyavasādaneṣu ityasmād adhikaraṇe auṇādikastran pratyayaḥ . tasminnupapade tasmādeva dhātoḥ 'satsūdviṣa' (pā 3, 2, 61) ityādinā kartari kvip .
iti dvitīyaṃ sūktam .
Linked texts (2)
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit