Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 1.32: sūktaṃ 1.32

Atharvaveda 1.32

Language
Sanskrit

sūktaṃ 1.32

1.32.1

idaṃ janāso vidatha mahadbrahma vadiṣyati .
na tatpṛthivyāṃ no divi yena prāṇanti vīrudhaḥ ..1..

1.32.2

antarikṣa āsāṃ sthāma śrāntasadāmiva .
āsthānamasya bhūtasya viduṣṭadvedhaso na vā ..2..

1.32.3

yadrodasī rejamāne bhūmiśca niratakṣatam .
ārdraṃ tadadya sarvadā samudrasyeva śrotyāḥ ..3..

1.32.4

viśvamanyāmabhīvāra tadanyasyāmadhi śritam .
dive ca viśvavedase pṛthivyai cākaraṃ namaḥ ..4..

1.32.4_1

'idaṃ janāsaḥ' iti sūktena vandhyāyāḥ putraprajananakarmaṇi tasyāḥ śāntauṣadhisahitodakābhiṣekam , puroḍāśakandukālaṃkārapradānaṃ ca kuryāt. sūtritaṃ hi-- " 'idaṃ janāsaḥ' ityasyai śiṃśapāśākhāsu udakānte śāntā adhiśirovasiñcati. [āvrajitāyai ]' (kausū 34,1;2) iti.
tathā anena sūktena puṣṭikāmaḥ saṃpatkāmo vā dyāvāpṛthivyoryāgam upasthānaṃ vā kuryāt . āha kauśikaḥ-- "'idaṃ janāsaḥ' iti dyāvāpṛthivyau puṣṭikāmaḥ. saṃpatkāmaḥ” ( kausū 59,3,4) iti.
atra ādyā darśapūrṇamāsayoḥ patnyañjalau udapātraninayane viniyuktā . sūtraṃ ca--" barhiṣi patnyāñjalau ninayati 'samudraṃ vaḥ pra hiṇomi' (a 10,5,23 ) iti 'idaṃ janāsaḥ' (a 1,32,1) iti vā” (kausū 6,17) .
idaṃ janāso vidatha mahadbrahma vadiṣyati .

1.32.4_2

na tatpṛthivyāṃ no divi yena prāṇanti vīrudhaḥ ..1..

1.32.4_3

idam . janāsaḥ . vidatha . mahat . brahma . vadiṣyati .
na . tat . pṛthivyām . no . iti . divi . yena . prāṇanti . vīrudhaḥ ..1..

1.32.4_4

janāsaḥ he janāḥ . 'ājjaserasuk' (pā 7,1,50). jñātukāmā yūyam idam vakṣyamāṇaṃ vastu vidatha jānītha. vida jñāne. leṭi madhyamabahuvacane vyatyayena śaḥ. kiṃ tad ityata āha--mantradraṣṭā ṛṣiḥ mahat mahattvaguṇayuktaṃ vyāpakaṃ brahma brahmaṇaḥ prathamakāryam . śrūyate hi-'āpo vā idam agre salilam āsīt' (tai 7,1,5,1) iti . smaryate ca--
'apa eva sasarjādau tāsu vīryamapākirat' iti' ('masmṛ 1,8). tādṛśaṃ brahma vadiṣyati kathayiṣyati . tasyodakasya pratiniyataṃ nivāsasthānaṃ vaktuṃ lokapratītisiddhaṃ sthānam apavadati--tat udakātmakaṃ brahma pṛthivyām bhūmau na . tiṣṭhatīti śeṣaḥ. vṛṣṭiyūrdhvabhāvino jalasyaiva bhūmau avasthānam . nanu lokapratītisiddhaṃ dyuloka evetyata āha--no naiva divi dyuloke . tiṣṭhatīti śeṣaḥ . tarhi saṃbhāvitī lokadvaye avidyamānasya tasya khapuṣpakalpanetyata āha--yena uktena udakena vīrudhaḥ virohaṇaśīlāśca kauśikenoktāścittyādyā anyāścauṣadhayaḥ prāṇanti jīvanti . udakam antareṇa anupapadyamānaṃ vīrudhāṃ jīvanaṃ tatsattāyāḥ kalpakam iti tasya nāsattvam ityarthaḥ . śvasa prāṇane . ana ca . adāditvāt śapo luk . 'aniteḥ' (pā 8,4,19 ) iti ṇatvam . 'yadvṛttānnityam ' ( pā 8,1,66) iti nighātapratiṣedhaḥ .
antarikṣa āsāṃ sthāma śrāntasadāmiva .
āsthānamasya bhūtasya viduṣṭadvedhaso na vā ..2..

1.32.4_5

antarikṣe . āsām . sthāma . śrāntasadām'iva .
ā'sthānam . asya . bhūtasya . viduḥ . tat . vedhasaḥ . na . vā .. 2 ..

1.32.4_6

pūrvaṃ pratipāditaprakāreṇa udakasattāyā avaśyaṃbhāvāt labdhasattākasya ca vastunaḥ kvacid avasthānaniyamāt asyāpi kenacit nivāsasthānena bhavitavyam ityāśaṅkya vivakṣitam asādhāraṇaṃ sthānaṃ darśayati--antarikṣa iti . āsām vīrudhāṃ sthāma sthānaṃ sthitihetubhūtam udakam antarikṣe dyāvāpṛthivyormadhyavartini loke . vartata iti śeṣaḥ . sthāmeti . ṣṭhā gatinivṛttau . asmād maninpratyayaḥ . yadvā āsām vīrujjīvanahetubhūtānām apāṃ sthāma sthānam antarikṣe antarikṣaloke. āha ca bhagavān patañjalirmahābhāṣye -- 'antarikṣe mahat samudraṃ vitatam asti' iti . śrūyate ca-- 'asmin mahatyarṇave'ntarikṣe (tai 4,5,11,1 ) iti . tatra dṛṣṭāntaḥ--śrāntasadāmiva . tapasā kṛcchracāndrāyaṇādinā śrāntāḥ santaḥ sīdanti nivasanti sukhopabhogārtham iti śrāntasadaḥ yakṣagandharvādayaḥ . ṣadlṛ viśaraṇagatyavasādaneṣu . asmāt 'satsūdviṣa' (pā 3,2,61 ) ityādinā kvip . teṣāṃ yathā antarikṣaṃ sthānam . 'yakṣagandharvāpsarogaṇasevitam antarikṣam' ( nṛpū 1,2) iti śruteḥ . tatheti pūrveṇa saṃbandhaḥ . 'ivena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ca vaktavyam' ( pāvā 2,1,4) iti samāsaḥ. lokāntaragatatvena tad udakaṃ bhūlokanivāsinām anupakārakam ityāśaṅkadya āha -- āsthānam iti . asya asmin loke paridṛśyamānasya bhūtasya labdhasattākasya sthāvarajaṅgamātmakasya jagataḥ āsthānam . ā samantāt tiṣṭhanti jīvanti aneneti āsthānam . karaṇe lyuṭ . vṛṣṭidvārā jagajjīvanakāraṇam ityarthaḥ . tasya durjñānatvam āha . tat kāraṇabhūtam udakaṃ vedhasaḥ vidhātāro manvādayaḥ viduḥ jānanti na vā viduḥ na vā jānanti . sarvasraṣṭṝṇāṃ teṣāmapi saṃdigdhaṃ kila tat , kimu vaktavyam arvācīnānāṃ manuṣyāṇāṃ durjñeyamiti ityarthaḥ . viduṣṭad iti . 'yuṣmattattatakṣu:ṣvantaḥpādam' (pā 8,3,103 ) iti visarjanīyasya ṣatvam .
yadrodasī rejamāne bhūmiśca niratakṣatam .
ārdraṃ tadadya sarvadā samudrasyeva śrotyāḥ ..3..

1.32.4_7

yat . rodasī iti . rejamāne iti . bhūmiḥ . ca . niḥ'atakṣatam .
ārdram . tat . adya . sarvadā . samudrasya'iva . srotyāḥ .. 3 ..

1.32.4_8

tasyodakasya utpattiprakāram āha . rodasī he dyāvāpṛthivyau rejamāne kampamāne jalam utpādayituṃ vyāpriyamāṇe . rejṛ kampane iti dhātuḥ. bhyasate rejata iti bhayavepanayoḥ iti yāskaḥ (3,21). bhūmiḥ cakārāt dyauśca yuvāṃ yat prāgudīritam udakaṃ niratakṣatam udapādayatam . sṛṣṭasyodakasya sarvadā dhāraṇāt prādhānyaṃ sūcayituṃ bhūmeḥ avayutyāpi nirdeśaḥ. takṣū tvakṣū tanūkaraṇe . asmāt laṅi madhyamadvivacane rūpam . 'yadvṛttānnityam' (pā 8,1,66 ) iti nighātapratiṣedhaḥ . tat udakam adya idānīṃ vartamānakāle sarvadā sarvasmin kāle ārdram ārdraguṇayuktaṃ śoṣarahitam . vartata iti śeṣaḥ . vṛṣṭidvārā udake nirgatepi punarapi antarikṣagatam udakam anupakṣīṇaṃ vartata ityarthaḥ . tatra dṛṣṭāntaḥ-- samudrasyeva srotyāḥ - yathā samudragāminyo nadyaḥ akṣīṇodakā vartante tadvad ityarthaḥ . 'srotaso vibhāṣā ḍyaḍḍyau' (pā 4, 4, 113 ) iti ḍyapratyayaḥ. ḍittvāt ṭilopaḥ.
viśvamanyāmabhīvāra tadanyasyāmadhi śritam .
dive ca viśvavedase pṛthivyai cākaraṃ namaḥ ..4..

1.32.4_9

viśvam . anyām . abhi'vāra . tat . anyasyām . adhi . śritam .
dive . ca . viśva'vedase . pṛthivyai . ca . akaram . namaḥ .. 4 ..

1.32.4_10

viśiṣṭakāraṇajanyatvena āpyaṃ śraiṣṭhyaṃ sūcayituṃ kāraṇatvena ukte dyāvāpṛthivyau praśaṃsati . viśvam . karmaṇi ṣaṣṭhyabhāvaśchāndasaḥ viśvasya anyām . supāṃ supo bhavanti' (pāvā 7,1,39) iti soḥ am ādeśaḥ . anyā dyauḥ abhīvāraḥ abhito varaṇaṃ chādanam . bhavatīti śeṣaḥ. vṛñ varaṇe . vṛṇoterācchādane' (pā 3,3,54) iti abhipūrvādapi vyatyayena ghañ . 'upasargasya ghañyamanuṣye bahulam' (pā 6,3,122) iti pūrvapadasya dīrghaḥ. athavā viśvam kṛtsnaṃ jagat anyām anyayā divā . vyatyayena dvitīyā. abhīvāraḥ abhivṛtam . karmaṇi ghañ . ācchannam ityarthaḥ . liṅgavyatyayaḥ . yadvā . viśvam kartṛbhūtaṃ jagat anyām divam uddiśya abhīvāraḥ . abhitaḥ saṃbhajanayuktaṃ vṛṣṭiviṣayaprārthanāyuktam abhūt . vṛṅ saṃbhaktau . bhāve ghañ . tad uktaṃ viśvam anyasyām pṛthivyām adhi śritama āśritaṃ vartate . dive uktalakṣaṇāya dyulokāya viśvavedase . veda iti dhananāma . viśvasya jagato dhanabhūtāya . vṛṣṭipradānena sarvadhanahetutvād dhanātmakatvam . yadvā veda iti jñānanāma . viśvaṃ viśvaviṣayaṃ jñānaṃ yasyāḥ sā tathoktā tasyai . tathā pṛthivyai viśvādhārabhūtāyai . parasparasamuccayārthau cakārau. namaḥ. annanāmaitat . havirlakṣaṇam annaṃ namaskāraṃ vā akaram karomi . 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' (pā 3,4,6) iti karotervartamāne luṅ . 'kṛmṛdṛruhibhyaśchandasi' (pā 3,1,59) iti cleḥ aṅ ādeśaḥ. ‘tiḍṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28) iti nighātaḥ.
iti ṣaṣṭhe'nuvāke caturtha sūktam .

Linked texts (3)