Atharvaveda 1.34: sūktaṃ 1.34
Atharvaveda 1.34
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 1.34
1.34.1
iyaṃ vīrun madhujātā madhunā tvā khanāmasi .
madhoradhi prajātāsi sā no madhumataskṛdhi ..1..
1.34.2
jihvāyā agre madhu me jihvāmūle madhūlakam .
mamedaha kratāvaso mama cittamupāyasi ..2..
1.34.3
madhuman me nikramaṇaṃ madhuman me parāyaṇam .
vācā vadāmi madhumadbhūyāsaṃ madhusaṃdṛśaḥ ..3..
1.34.4
madhorasmi madhutaro madughān madhumattaraḥ .
māmitkila tvaṃ vanāḥ śākhāṃ madhumatīmiva ..4..
1.34.5
pari tvā paritatnunekṣuṇāgāmavidviṣe .
yathā māṃ kaminyaso yathā man nāpagā asaḥ ..5..
1.34.5_1
pariṣajjayakarmaṇi sabhāpraveśāt pūrvam ‘iyaṃ vīrut' iti sūktena madhukākhyāṃ vīrudhaṃ bhakṣayet . sūtritaṃ hi--" 'iyaṃ vīrud' iti madhukaṃ khādan aparājitāt pariṣadam āvrajati" (kausū 37,17) iti .
vivāhakarmaṇyapi etena sūktena madhukamaṇiṃ raktasūtreṇa baddhvā aṅgulyāṃ badhnīyāt . sūtritaṃ ca--" ‘iyaṃ vīrud' iti madhukamaṇiṃ lākṣāraktena sūtreṇa vigrathye anāmikāyāṃ badhnāti" ( kausū 76,8) iti.
vivāha eva caturthikākarmaṇi śayanakāle madhukamaṇiṃ piṣṭvā aukṣe prakṣipya anena sūktena abhimantrya vadhūvarau parasparaṃ saṃgaccheyātām . “madughamaṇim aukṣe'panīya' iyaṃ vīrut ( a 1,34). amo'ham ( a 14,2,71) iti saṃspṛśataḥ” ( kausū 79,10) iti sūtritatvāt .
aśvamedhe brahmodyavadane'pi etat sūktam .
1.34.5_2
iyaṃ vīrun madhujātā madhunā tvā khanāmasi .
madhoradhi prajātāsi sā no madhumataskṛdhi ..1..
1.34.5_3
iyam . vīrut . madhu'jātā. madhunā . tvā . khanāmasi .
madhoḥ . adhi . pra'jātā . asi . sā . naḥ . madhu'mataḥ . kṛdhi .. 1 ..
1.34.5_4
iyam purovartinī sabhājayādikarmasu viniyujyamānā vīrut virohaṇaśīlā latā madhukākhyā madhujātā madhuni madhurarasopete bhūtale jātā utpannā. yadvā madhune madhvartham upabhoktṝṇāṃ vacasi mādhuryasaṃpādanāya jātā utpannā . athavā madhunā kṣaudrarasena jātā utpannā . tasyā utpattau kṣaudrarasa eva jalavat kāraṇam ityarthaḥ . janī prādurbhāve . kartari niṣṭhā . he vīrut tvā tvām svabhāvato madhurāṃ vayamapi madhunā madhurūpeṇa khanitrādinā khanāmasi khanāmaḥ avadārayāmaḥ . khanu avadāraṇe. 'idanto masi' ( pā 7,1,46 ) iti masa idantatvam . yadvā madhunā. itthaṃbhāve tṛtīyā. madhureṇa prakāreṇa khanāmaḥ . mādhuryarasopetāmeva tvāṃ khanāmaḥ na tu kevalām ityarthaḥ. tathā tvaṃ madhoḥ madhunaḥ . liṅgavyatyayaḥ . 'janikartuḥ prakṛtiḥ' (pā 1,4,30) iti pañcamī . madhurūpād upādānakāraṇāt . adhiḥ pañcamyarthānuvādī . prajātā prakarṣeṇa jātā asi bhavasi . yā tvam uktaprakāreṇa āśrayataḥ svabhāvataḥ upādānataśca madhumayī bhavasi sā tvaṃ naḥ asmān madhumataḥ madhurarasopetān kṛdhi kuru . kāyikavācikamānasarūpaḥ asmadīyaḥ sakalo vyāpāraḥ madhurarasopetaḥ san sarvairupādeyo bhavatu ityarthaḥ . ḍukṛñ karaṇe . madhyamaikavacane chāndaso vikaraṇasya luk . 'śruśṛṇupṝkṛvṛbhyaśchandasi' (pā 6, 4, 102 ) iti herdhirādeśaḥ. 'kaḥkaratkaratikṛdhikṛteṣvanaditeḥ' (pā 8, 3, 50 ) iti visarjanīyasya satvam .
jihvāyā agre madhu me jihvāmūle madhūlakam .
mamedaha kratāvaso mama cittamupāyasi ..2..
1.34.5_5
jihvāyāḥ . agre . madhu . me . jihvā'mūle . madhūlakam .
mama . it . ahaṃ . kratau . asaḥ . marma . cittam . upa'āyasi .. 2 ..
1.34.5_6
he madhukalate tvaṃ me jihvāyāḥ rasanāyā agre agrabhāge madhu kṣaudraṃ yathā bhavati tathā vartasva . tathā jihvāmūle rasanāyā mūlabhāge madhūlakam madhurarasabahulaṃ jalamadhūlakavṛkṣapuṣpaṃ yathā bhavati tathā tadātmikā vā vartasva . jihvāyāṃ madhvādisaṃnidhānena tannirvartyā vāgapi madhurā sarveṣāṃ suśravā bhavatu ityarthaḥ. tathā he late tvaṃ mama . it iti aheti ca nipātau avadhāraṇārthau . ubhābhyām anyayogāyogavyavacchedau kriyete . mamaiva nānyasyetyarthaḥ. kratau karmaṇi śārīre vyāpāre asaḥ bhava . asa bhuvi . leṭi aḍāgamaḥ . tathā mama cittam antaḥkaraṇam upāyasi upāgaccha. madīyaḥ śārīro mānaso vyāpāraśca tvatsaṃnidhānāt mādhuryarasopetaḥ sarvaślāghyo bhavatu ityarthaḥ .
madhuman me nikramaṇaṃ madhuman me parāyaṇam .
vācā vadāmi madhumadbhūyāsaṃ madhusaṃdṛśaḥ ..3..
1.34.5_7
madhu'mat . me . ni'kramaṇam . madhu'mat . me . parā'ayanam .
vācā . vadāmi . madhumat . bhūyāsam . madhu'saṃdṛśaḥ .. 3 ..
1.34.5_8
he madhukalate tvaddhāraṇena me mama nikramaṇam nikaṭagamanaṃ saṃnihitārtheṣu pravartanaṃ madhumat madhuyuktaṃ svasya pareṣāṃ ca prītikaram . bhavatu iti śeṣaḥ . tathā me mama parāyaṇam parāgamanaṃ dūragamanaṃ madhumat bhavatu . tathā vācā vāgindriyeṇa yad vadāmi kathayāmi tat sarvax madhumat bhavatu . itthaṃ svakīyānāṃ sarveṣāṃ vyāpārāṇāṃ madhumayatvāt tathāvidhavyāpārayuktaḥ ahamapi saṃdṛśaḥ saṃdraṣṭuḥ sarvasya puruṣasya madhu madhuvat prītiviṣayo bhūyāsam . saṃpūrvād dṛśeḥ 'kvip ca' (pā 3, 2, 76 ) iti kvip.
madhorasmi madhutaro madughān madhumattaraḥ .
māmitkila tvaṃ vanāḥ śākhāṃ madhumatīmiva ..4..
1.34.5_9
madhoḥ . asmi . madhu'taraḥ . madughāt . madhumat'taraḥ .
mām . it . kila . tvam . vanāḥ . śākhām . madhumatīm'iva .. 4 ..
1.34.5_10
he madhukalate tvatsaṃnidhānāt madhoḥ madhunaḥ kṣaudrāt . liṅgavyatyayaḥ . madhutaraḥ atiśayena madhurarasopetaḥ asmi bhavāmi . madhuśabdāt tarap . madughāt madhudughāt . duha prapūraṇe . madhuśabdopapadād asmād 'duhaḥ kab ghaśca' (pā 3,2,70) iti kap pratyayaḥ, tatsaṃniyogena ghatvaṃ ca . madhuśabde dhulopaśchāndasaḥ. madhusrāviṇaḥ padārthaviśeṣāt madhumattaraḥ atiśayena madhumān asmi . madhuśabdād matup . tadantāt 'dvivacanavibhajyopapade tarabīyasunau' (pā 5,3,57) iti tarap . svasya atiśayena madhumattve hetum āha--māmit iti . he madhukalate tvaṃ māmit . icchabdaḥ avadhāraṇe. kila śabdaḥ prasiddhau . māmeva khalu vanāḥ saṃbhajeḥ . yatastvaṃ mayyeva saṃnihitā atohaṃ sarvasmād madhutara ityarthaḥ . vana ṣaṇa saṃbhaktau . asmāt leṭi madhyame 'leṭo'ḍāṭau' (pā 3,4,94) ityāḍāgamaḥ. tatra dṛṣṭāntaḥ -- madhumatīmiva madhuyuktāṃ śākhām vṛkṣasaṃbandhinīṃ yathā janaḥ sevate tadvad ityarthaḥ.
pari tvā paritatnunekṣuṇāgāmavidviṣe .
yathā māṃ kaminyaso yathā man nāpagā asaḥ ..5..
1.34.5_11
pari . tvā . pari'tatnunā . ikṣuṇā . agām . avi'dviṣe .
yathā . mām . kāminī . asaḥ . yathā . mat . na . apa'gāḥ . asaḥ .. 5 ..
1.34.5_12
he jāye tvā tvāṃ paritatnunā paritatena sarvato vyāptena . tanu vistāre . 'tanipatyośchandasi' ( pā 6,4,99 ) iti upadhālopaḥ . tathāvidhena ikṣuṇā ikṣuvad atiśayitamādhuryarasopetena madhukena avidviṣe āvayoḥ parasparaṃ vidveṣaṇābhāvāya paryagām paritaḥ prāptavān asmi . iṇ gatau . 'iṇo gā luṅi' (2,4,45) iti gādeśaḥ . 'vyavahitāśca' (pā 1,4,82) iti parervyavahitaprayogaḥ . parigamanasya na kevalam avidveṣamātraṃ phalam apitu yathā yena prakāreṇa he jāye tvaṃ mām patiṃ kāminī kāmayamānā asaḥ bhaveḥ. asterleṭi aḍāgamaḥ . yathā ca mat mattaḥ sakāśāt . 'ekavacanasya ca' (pā 7,1,22) iti asmad uttarasya ṅaseḥ adādeśaḥ . tvamāvekavacane' (pā 7,2,97 ) iti maparyantasya mādeśe 'śeṣe lopaḥ' (pā 7,2,90 ) iti lopaḥ . apagāḥ apahāya gacchantī nā'saḥ na bhaveḥ . gāṅ gatau . asmād apapūrvād 'āto maninkvanibvanipaśca' (pā 3,2,74) iti vicpratyayaḥ . tathā tvāṃ paryagām iti pūrveṇa saṃbandhaḥ.
iti prathamakāṇḍe ṣaṣṭhenuvāke ṣaṣṭhaṃ sūktam .
Linked texts (2)
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit